Цуврал -2

“Уур амьсгалын өөрчлөлт болон хүний буруутай үйл ажиллагаанаас үүдэн ойд унанги, ширэнгэ их болсон. Ой мод хэтэрхий хөгшрөөд, унанги ихдэхээр хортон үүрлэх, түймэр гарах сөрөг нөлөөлөл бий болдог. Тиймээс ч ойгоо хадгалж, хамгаалж үлдэх хамгийн чухал арга зам бол арчилгаа, цэвэрлэгээний огтлол юм. Өөрөөр хэлбэл, ойг цэвэрлэхгүйгээр ойжуулалт хийх нь үр дүнгүй” тухай Төв аймгийн “Сүмбэр эх нутаг” нөхөрлөлийн тэргүүн С.Наранцэцэг ярьсныг бид өмнөх нийтлэлээрээ хүргэж байсан билээ.

Түүний энэхүү яриа манай улсын нийт ойн 76 хувь нь болц гүйцсэн буюу хөгширсөн ой эзэлж байгаагаар нотлогдоно.

Өнөөдөр хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй Ойн тухайн хуулийн зорилт нь “Монгол Улсын ойг хамгаалах, нөхөн сэргээх, үржүүлэх, эзэмших, ашиглах, ой, хээрийн түймрээс урьдчилан сэргийлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино” гэжээ. Тэгвэл дээр дурдсан статистик энэ зорилтыг биелүүлэхэд маш их хүчин чармайлт шаардахыг илэрхийлэх ажээ.

Ойг хамгаалах, нөхөн сэргээх тухайд бид ямар зөрүүтэй ойлголт, буруу хандлагатай байгаа талаар өмнөх нийтлэлээрээ гаргаж тавьсан бол энэ удаад тус салбарын засаглалын талаар хөндөнө.

Салбарын засаглал гэдэг нь товчхондоо бодлого, шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх, хэрэгжилтэд хяналт тавих үйл явцыг тодорхойлдог институтийн зохион байгуулалт, дүрэм журам, уялдаа холбоо, хариуцлагын тогтолцоог хэлдэг бол “сайн засаглал” гэдэг нь эдгээр чиг үүрэг үр дүнтэй хэрэгжиж, оролцогч талуудын ашиг сонирхол бодитоор тусгагдаж, ингэснээр тогтолцооны үр ашиг нэмэгдсэн байхыг хэлдэг билээ.

Монгол Улсын нийт газар нутгийн 8.45 хувийг ойгоор бүрхэгдсэн талбай эзэлдэг. Хэдий нийт газар нутагтай харьцуулахад 10 хүрэхгүй хувь нь ой мэт боловч манайх Норвегиос 1.5 дахин, Австриас 4.1 дахин, Өмнөд Солонгосоос 2.8 дахин их ой модтой. Гэтэл бидний жилд бэлтгэдэг модны хэмжээ нь Норвегиос ойролцоогоор 10 дахин, Австриас 22 дахин бага.

Өөрөөр хэлбэл, манай улс ойн нөөцийн засаглал, тогтвортой менежмент алдагдсанаар зохистой арчилгаа, цэвэрлэгээ алдагдаж, улмаар экологийн болон эдийн засгийн нөөц боломжоо алдсаар Монгол орны ойн 76 хувь нь болц гүйцэж, хөгширсөн, 13.9 хувь буюу 172.5 сая шоо метр нь босоо хатсан мод, 20 хувь буюу 248.3 сая шоо метр нь унанги мод болжээ.

Тэгвэл энэ салбарын засаглалын хувьд шийдвэр гаргах, хэрэгжүүлэх, хэрэгжилтэд хяналт тавих үйл явцыг тодорхойлдог институтүүд нь ямар байгууллагууд байдаг вэ?

НЭГ. ҮҮЛЭН ДЭЭР ОРШИХ ОЙН ГАЗАР

Өнөөдөр Монгол Улсын ойн салбар Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны (БОУАӨЯ) харьяалах асуудалд багтаж, бодлогыг нь тус яам тодорхойлж, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Ойн газар хэрэгжилтийг нь хангадаг.

2022 оны зургаадугаар сарын 3-нд баталсан Ойн тухай хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн үр дүнд дахин байгуулагдсан Ойн газарт ойг хамгаалах, нөхөн сэргээх, ашиглах хүрээнд 25 бүрэн эрхийг шинээр олгож, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг гэсэн статустайгаар байгуулжээ. Гэвч орон нутагт буюу засаг дарга, иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга нарт ойн асуудлаарх үүрэг хариуцлага, эрх нь хэвээр үлдсэн нь салбарын хөгжилд дорвитой ахиц гарч чадахгүй, хойш татагдсан хэвээр байна.

“Ойн салбарыг хөгжүүлэхэд, Ойн тухай хууль шинэчлэгдэхэд Ойн газар, аймгуудын Байгаль орчны газрын дэргэдэх ойн алба, сумын ойн ангиудыг шууд удирдлагатай буюу нэгдсэн удирдлага, зохион байгуулалттай болгох хэрэгтэй. Эдгээр байгууллага нь олон хэлбэрийн статустай байгаагаас тодорхой бус зүйл их гардаг. Сумын ИТХ-аас тухайн жилд бэлтгэх модыг хуваарилдаг. Гэхдээ мэдлэг боловсролгүй хүмүүс, улс төрийн олон өнцгөөр асуудалд ханддаг учраас шийдвэр гаргахад саад тотгор их учирдаг. Эдгээрийг цэгцэлбэл ойн салбар хөгжихөд томоохон түлхэц болно. Монгол хүн бүр ойгоо авч үлдэх, ойжуулах, эх дэлхийгээ хайрлах олон ажлыг хийдэг ч үр өгөөж бага. Дээрх засаглалын асуудлыг тодорхой болгосны дараа тодорхой үр дүн гарна” гэж  Сэлэнгэ, Дархан-Уул аймгийн мод бэлтгэлийн мэргэжлийн байгууллагын төлөөлөл Ж.Бүрэнбат ярьж байв.

Түүх сөхөж харвал 1920-оод оноос эхтэй ойн салбар 1970-1980-аад онд бие даасан Ой, модны аж үйлдвэрийн яамтай болтлоо бэхжиж, мод бэлтгэлийн долоон тосгон, 16 улсын үйлдвэрийн газартай, 20,000 орчим хүнийг ажлын байраар хангадаг, ДНБ-ий 15 орчим хувийг үйлдвэрлэдэг байжээ. Гэвч 1991 онд эдийн засаг, нийгмийн шилжилтийг дагаад өмч хувьчлалд өртсөний зэрэгцээ, 1995 онд баталсан Ойн тухай шинэ хуулиар ойн удирдлагын тодорхой чиг үүргийг орон нутгийн түвшинд хуваарилж, хяналтын чиг үүрэг бүхий төв байгууллага эрх мэдлээ алдсанаар ойн засаглал уруудахад хүрч, үүрэг, хариуцлага хуваагдмал болж, өнөөгийн засаглал, бодлого, хэрэгжилтийн уялдаагүй байдлын суурь болжээ. 

Өөрөөр хэлбэл, Ойн газар орон нутагт бодлогоо хэрэгжүүлэх шууд бүтэц байхгүй. Харин тэдний хэрэгжүүлэх ажил аймаг, орон нутгийн Байгаль орчны газрын эрхлэх асуудалд хамаарч байна. Сумын түвшинд сум дундын ойн анги мөн л аймгийн Байгаль орчны газрын удирдлага дор ажиллаж байна. Харин энэ дунд Ойн газар буюу агентлаг үүлэн дээр байгаа мэт л оршиж байгааг та дээрх зургаас харж болно.

Үүний учир шалтгаан бол Байгаль орчныг хамгаалах тухай хуульд Аймаг, нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын болон Засаг даргын бүрэн эрхэд 16.2.2-д “Нутаг дэвсгэртээ тухайн жилд ашиглах байгалийн баялгийн нөөцийн дээд хэмжээг энэ хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу тогтоох” мөн 16.2.6-д “Аймаг, нийслэлийн байгаль орчны албаны даргыг байгаль хамгаалах асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагатай зөвшилцөж томилох, чөлөөлөх” гэж зааж өгчээ. Өөрөөр хэлбэл, Ойн газар орон нутаг дахь салбарын асуудлынхаа төсвийг ч, томилгоог ч хариуцдаггүй.

Уялдаа, холбоогүй, нэгдсэн удирдлагагүй байдал нь зөвхөн ойн салбарын бус манай улсын бусад салбарт ч нийтлэг ажиглагддаг засаглалын нийтлэг алдаа, дутагдал тус салбарт ч давтагдаж буйн сонгодог жишээ гэж хэлж болно.

БНСУ-ын туршлагаас үзвэл, тус улсын ойн салбарыг Ойн алба (Korea Forest Service) удирддаг бөгөөд дарга нь сайдын статустай. Үндсэн бүтцэд нь багтдаг Төлөвлөлт, зохион байгуулалтын газар нь их өгөгдөл болон дүн шинжилгээний чиг үүрэг бүхий бүтэцтэй. Олон улсын харилцааны газар нь модны экспорт, импортын асуудлыг голчлон хариуцдаг бол, орон нутаг дахь салбар нэгжүүд нь бүсчилсэн зохион байгуулалттайгаар шууд харьяалагдан ажилладаг. Мөн тус агентлаг нь судалгаа, эрдэм шинжилгээ, ойн нисэх үйлчилгээ, гамшгаас хамгаалах чиг үүрэг бүхий зургаан харьяа байгууллагатай бөгөөд ойн салбарын бүх чиг үүргийг хамарсан, өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

Харин Норвегийн хувьд ойн асуудал эрхэлсэн тусдаа төрийн захиргааны байгууллагагүй бөгөөд бодлогын асуудлыг Хөдөө аж ахуй, хүнсний яамны харьяа агентлагийн Ойн аж ахуйн хэлтэс хариуцдаг. Гэхдээ хамгийн чухал нь, тус яамны 100 хувь эзэмшдэг төрийн өмчит Statskog SF (“Улсын Ой”) компани нь улсын өмчлөлд буй 5.9 сая га газрын өмчлөлийн эрхийг хэрэгжүүлдэг. Мөн яамных нь харьяанд үйл ажиллагаа явуулдаг Био-эдийн засгийн судалгааны хүрээлэн нь ойн бодлого, судалгааг холбосон бүтэцтэй гэдгээрээ анхаарал татдаг. Норвеги 2024 онд 11.9 сая м³ мод бэлтгэсэн бөгөөд нийт ойгоор бүрхэгдсэн талбайн хувьд манай улсаас 1.5 дахин бага ч, мод бэлтгэлийн хэмжээгээр даруй 10 дахин илүү байна гэж нийтлэлийн эхэнд дурдсан билээ.

АНУ-ын туршлагыг харвал, тус улс Ойн албатай (U.S. Forest Service) бөгөөд энэ нь холбооны буюу төрийн өмчит ойн газруудыг удирдах, хамгаалах, нөхөн сэргээх, ашиглах бодлого хэрэгжүүлдэг төрийн байгууллага юм. Гэхдээ АНУ-ын хувьд ойн салбар нь зах зээлийн зарчимд тулгуурласан хувийн хэвшлийн менежмент давамгайлдаг. Үүний тод жишээ бол Нью-Йоркийн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй, олон нийтэд нээлттэй Weyerhaeuser компани юм.

Тус компани АНУ болон Канадад ойн менежментийг хэрэгжүүлж, тогтвортой ойн аж ахуйн бодлогын хүрээнд модны урт хугацааны эдийн засгийн үнэ цэнийг бий болгох ба зах зээлийн хамгийн өндөр үр ашгийг гаргах гэсэн хоёр зорилтын тэнцвэр дээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, мод бэлтгэлийн хэмжээг компанийн өөрийн тогтоосон тогтвортой ашиглалтын загварт үндэслэн тодорхойлдог.

Ийнхүү хөгжингүй орнуудын хувьд ойн урт хугацааны бодлогоо тодорхойлдог төрийн янз бүрийн бүтэцтэйгээс гадна төрийн өмчит болон хувийн хэвшлийн компанид тулгуурласан хосолмол засаглалын системээр ойн менежментийг тогтвортой хэрэгжүүлж байна.

ХОЁР. ОЙ МОД ХЭНИЙ ӨМЧ ВЭ?

Засаглалын асуудал хөндөгдөж байгаа бол өмчлөлийн асуудал зайлшгүй сөхөгдөнө.

Ойг иргэн өмчлөх боломжтой гэж та бодож байна уу? Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6.1-т “Монгол Улсад газар, түүний хэвлий, ой, ус, амьтан, ургамал болон байгалийн бусад баялаг гагцхүү ард түмний мэдэл, төрийн хамгаалалтад байна” мөн 6.2-д “Монгол Улсын иргэдэд өмчлүүлснээс бусад газар, түүнчлэн газрын хэвлий, түүний баялаг, ой, усны нөөц, ан амьтан төрийн нийтийн өмч мөн” гэж зааж өгсөн байдаг. Харин Ойн тухай хуулийн 4.2-т “Хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу иргэн өөрийн өмчлөлийн болон эзэмшлийн газартаа, ойн нөхөрлөл, аж ахуйн нэгж, байгууллага эзэмшлийн газартаа өөрийн хөрөнгөөр зориудаар тарьж ургуулсан ой модыг өмчилж болно” гэж зааж өгсөн байдаг.

Норвеги улсын тухайд гэхэд нийт ойгоор бүрхэгдсэн талбайн хэмжээ 12 сая га. Үүний 80 хувь нь 49,445 хуулийн этгээдийн хувийн өмчлөлд байдаг бөгөөд энэ салбар нь тус улсын ДНБ-ий 1.1 хувийг бүрдүүлж байгаа ба газрын тосноос бусад экспортын 8.6 хувийг дангаар бүрдүүлж байна.

Австри улсын жишээг үзвэл, мөн л 81 хувь нь хувийн өмчид байдаг бөгөөд 2023 оны статистикаар тус улс жилд 22.4 сая шоо метр мод бэлтгэжээ. Өмнөд Солонгосын тухайд нийт ойн 66.1 хувь, Японых 57 хувь нь хувийн өмчид байдаг аж.

Манай улсын хувьд Үндсэн хуулийн дагуу ойн сан нь 100 хувь буюу төрийн/ард түмний өмч байдаг. Нөгөөтэйгүүр, Монгол орны ойн сангийн 83.1 хувь нь хамгаалалтын бүсэд, 16.9 хувь нь ашиглалтын бүсэд хамаарч байна.

Бид өмнөх нийтлэлдээ БОАЖ-ын сайдын 2020 онд баталсан экологи, эдийн засгийн үнэлгээгээр тооцвол Монгол орны нийт ойн сан өнөөдөр 909 их наяд төгрөгөөр үнэлэгдэж байгааг Монгол Улс, Европын Холбооны байгуулсан “Ойн түншлэл” -ийн хүрээнд хийгдэж буй судалгааны хүрээнд тооцоолсныг дурдсан.

Тэгвэл энэхүү баялгийг удирдан зохион байгуулах ерөнхий төлөвлөгөөг Ойн менежментийн төлөвлөгөө гэдэг бөгөөд энэ нь Ойн тухай хуулийн 3.1.6-д зааснаар “...Тухайн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж дэх, эсхүл эзэмшлийн ойг хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн сэргээхэд чиглэгдсэн ойн аж ахуйн арга хэмжээний хүрээнд гүйцэтгэх ажлыг цогц байдлаар, тодорхой үе шаттайгаар тусгаж, төлөвлөсөн баримт бичгийг” хэлдэг байна.

Ойн менежментийн төлөвлөгөөнөөс гадна жил бүр ойгоос бэлтгэх модны дээд хэмжээг БОУАӨ-ийн сайд баталдаг. Улмаар аймаг, сумдууд энэхүү дээд хязгаарт тааруулж өөр өөрсдийн бэлтгэх модны хэмжээг тогтоодог. Гэхдээ энэ процессыг “Зураг-4”-өөс томруулж харвал, жил бүр мод бэлтгэх хэмжээний саналаа сумдууд тэр дундаа ойн ангиуд Ойн газарт явуулдаг бөгөөд үүнд үндэслэн БОУАӨ-ийн сайд бэлтгэх модны хэмжээг баталдаг ч тухайн хэмжээг дахин аймгийн иргэдийн төлөөгчдийн хурал, дараа нь сум бүр иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлаараа хэлэлцдэг процессын дахин давтагдсан, үүн дунд шийдвэр гаргалт удаашрах, ойн ангиудаас явуулсан анхны саналын хэмжээ өөрчлөгдөх, улстөрийн нөлөө орох гэх мэт эрсдэлтэй, менежментийн тогтворгүй байдлын суурь асуудал үүсгэдэг ажээ.

“Зураг-1”-т үзүүлснээр сумдад ойн асуудал хариуцаж, мод бэлтгэх, ойн нөөц баялгийг зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх, хамгаалах бодлогыг гардан хариуцан ажиллаж байгаа байгууллага бол ойн ангиуд юм.

Өнөөдрийн байдлаар Монгол Улсын хэмжээнд 41 сум дундын ойн анги, таван сумын буюу нийт 46 анги үйл ажиллагаа явуулж байна. Ойн ангиуд хуулиараа Засгийн газрын харьяа агентлагийн мэдэлд ажилладаг юм шиг боловч санхүүжүүлэх, даргыг нь томилох, чөлөөлөх эцсийн шийдвэр нь орон нутагт буюу аймаг, сумын ИТХ-д байхаар тусгасныг дээр дурдсан. Хуулийн энэхүү уялдаагүй байдлаас болоод өдгөө ойн ангиудын статусууд ялгаатай, ажилтнуудынх нь цалингийн шатлал ч өөр, нэгдсэн бодлогогүй явсаар иржээ.

Хөвсгөл аймгийн Баянхишиг сум дундын ойн ангийн дарга Б.Нямхишиг “Манай ойн анги Арбулаг, Баянзүрх, Цагааннуур, Ренчинлхүмбэ сумын 1,076 мянган га ойн санг хариуцаж, ойн аж ахуйн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлдэг. Бид үйл ажиллагаагаа явуулж, Ойн тухай хуулийг хэрэгжүүлэхэд бүтэц, орон тоо, санхүүгийн дэмжлэг хангалтгүй байдаг. Ойн ангиудыг нэг статустай болгож, цалингийн сүлжээнд ойн анги гэсэн нэр томьёог хуульд оруулах шаардлагатай. Цаашид ойн ангийг нэгдсэн удирдлагатай, нэг статустай, 8-10 хүний бүрэлдэхүүнтэй болгочихвол нөхөрлөл, мэргэжлийн байгууллагуудтайгаа хамтарч ажиллаад энэ салбарыг хөгжүүлэх боломжтой. Ойн салбарт төрийн урт хугацааны бодлого үгүйлэгдэж байна” хэмээж байлаа.

Ойн ангийн инженер, техникчийн цалин орон нутаг бүрд ялгаатай. Байгууллагын хэлбэрийн хувьд 46 ойн ангийн:

• 21 нь орон нутгийн өмчит аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газар,
• 20 нь төсөвт,
• дөрөв нь улсын төсөвт үйлдвэрийн газар,
• нэг нь төрийн өмчит аж ахуйн үйлдвэрийн газар байна.

Ойн салбарын сумд дахь нэгж болох ойн ангиудын засаглал алдагдсаны бас нэгэн нотолгоо бол санхүүгийн үзүүлэлтүүд нь юм. Жишээ татахад, ойн ангиудын санхүүгийн үзүүлэлт ойн нөөц, мод бэлтгэлийн зах зээлийн зарчимд үл суурилсан, тухайн орон нутгийн чадавх, үзэмжээр шийдэгдэж байгааг Булган аймгийн Хутаг-Өндөрийн сум дундын ойн ангийн жилийн орлого 54, зарлага нь 53 сая төгрөг, Өмнөговь аймгийн Өмнөговь сум дундын ойн ангийн жилийн орлого 3.1, зарлага 2.4 тэрбум төгрөг байгаагаар нотлогдох ажээ.

Засаглал тэр дундаа сайн засаглалыг бэхжүүлэхэд иргэд, мэргэжлийн холбоод, санаачилгын бүлгүүдийн оролцоог хангах, нөгөөтэйгүүр үр ашигтай ажиллах шаардлагууд нөхцөлдсөн байх ёстой талаар нийтлэлийн эхэнд дурдсан билээ.

Ойн ангиуд нь орон нутгийн төсвөөс санхүүжихээс гадна мод бэлтгэлийн компаниудад буюу мэргэжлийн байгууллагуудад үйлчилгээ үзүүлж орон нутгийн төсөвт орлого бүрдүүлдэг. Тухайлбал, Сэлэнгэ аймгийн Орхон бүсийн сум дундын ойн анги 2024 оны төсвийн орлогынхоо 33 хувийг өөрсдөө бүрдүүлжээ. Өөрөөр хэлбэл, ойн ангиудыг бид төсөвт байгууллага гэж харахаас гадна орлого бүрдүүлэгч гэх нүдээр харах цаг болжээ.

Ойн салбарын хамгийн чухал зорилтын нэг болох ойг хамгаалах, түймэр, ойн хөнөөлт шавжтай тэмцэх, хулгайн мод огтлолоос сэргийлэх зэрэг онцгой үүргийг сайн дураараа хүлээдэг бүтэц бол ойн нөхөрлөлүүд юм.

Ойн ангийн чадавхын үнэлгээний тайланд дурдсанаар Монгол Улсын хэмжээнд ойролцоогоор 1,267 ойн нөхөрлөл үйл ажиллагаа явуулж байна. Эдгээр нөхөрлөл бүр дунджаар 20 гишүүнтэй бөгөөд нийт 4,143 га ойн сангийн талбайг гэрээгээр эзэмшиж байна.

Сэлэнгэ аймгийн Байгалийн нөөцийн хамтын менежмент нөхөрлөлүүдийн холбооны тэргүүлэгч гишүүн З.Ууганбаяр “Ойн арчилгааны нэг, хоёрдугаар насны огтлолтыг хийх, түймрээс сэргийлэх эргүүл хийхэд орон нутгийн болон улсын зүгээс ямар нэгэн дэмжлэг байдаггүй. Нөхөрлөлүүд ойн цэвэрлэгээ, огтлол, түймрээс сэргийлэх ажлуудыг хийсний төлөө урамшуулал олгох, үйл ажиллагааг нь тогтвортой байлгах, ойгоос олох орлогыг нэмэгдүүлэхэд Ойн тухай хуульд урамшууллыг бий болгох зохицуулалт оруулах шаардлагатай” гэж байлаа.

Өөрөөр хэлбэл, ойн салбарын хууль, бодлого, төлөвлөгөөнд ойн сангаа хамгаалах нь тэргүүн зорилт юм шиг мөртлөө энэхүү хамгааллыг газар дээр нь хамгийн үр дүнтэйгээр, сайн дураараа хэрэгжүүлж буй иргэд буюу нөхөрлөлүүдэд үйл ажиллагаа болон санхүүгийн ямар нэгэн урамшууллын тогтолцоогүй явж иржээ. Салбарын оролцогч талууд нөхөрлөлүүдийн санхүүгийн асуудлыг авч үзэх цаг аль хэдийнээ болсон, Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрөөс урамшуулал өгөх бүрэн боломжтойг ярьдаг.

Ойн салбарын засаглалын өнөөгийн байдлыг товч дүгнэвэл, энэ салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй институтийн уялдаа, холбоо сул байгаа нь нэгдсэн төлөвлөлт, менежмент хэрэгжүүлэхэд саад болж байна.

Эдийн засгийн хувьд ч “аманд ч үгүй, хамарт ч үгүй” гэдэг шиг жилд бэлтгэх модны хэмжээ нэг сая м³-ээс хэтрэхгүй байгаа нь салбарын хөгжлийг боомилж буй гол хязгаарлагч хүчин зүйл болж байна. Хэрэв огтлох модны хэмжээг шинжлэх ухааны үндэстэйгээр нэмэгдүүлж, засаглалын гажуудлыг засаж, улс төрийн нөлөөллийг бууруулан, тогтвортой менежментийн зарчмыг нэвтрүүлж чадвал Монгол Улсад асар их нөөц бүхий шинэ эдийн засгийн салбарын үүц нээгдэх боломжтой.

Нөгөөтэйгүүр, өнөөдөр олон нийтэд “модны хулгайч” гэж нэрлэгдэн, хүнд нөхцөлд үйл ажиллагаагаа эрхэлж буй мод бэлтгэлийн мэргэжлийн байгууллагууд, түүнчлэн мод, модон бүтээгдэхүүн, үржүүлгийн чиглэлийн аж ахуйн нэгжүүдийн эрх ашиг, оролцоог ойлгох, бодлогын түвшинд тэднийг илүү оновчтой оролцуулах, дэмжих шаардлага зайлшгүй байна.

Ойн салбарын бодлого, засаглалын шинэчлэл нь зөвхөн байгаль хамгааллын асуудал бус, эдийн засгийн өсөлт, орон нутгийн хөгжлийн томоохон гарц гэдгийг бид хүлээн зөвшөөрөх цаг иржээ.

Хөгжингүй улс орнуудын жишээнээс харвал, ой нь байгаль орчин талаасаа онцгой нөөц учир хамгаалах, хянах онцгой бөгөөд стратегийн үүрэг нь төрийн мэдэлд байх ёстой ч эдийн засгийн боломж, нөөцийг тогтвортой менежмент, засаглалаар хангах буюу аж ахуйн үйл ажиллагааг компанийн засаглалд суурилсан бодлогоор удирдах нь зөв сонголт байхыг үгүйсгэхгүй юм.

Дараагийн нийтлэлээрээ бид ойн салбарын хөрөнгө оруулалтын бодит боломж, эдийн засгийн өгөөжийн тухай хөндөнө.

Нийтлэлийг Ч.Болортуяа bolort.ch@gmail.com