Монголчууд далайд гарцгүй гадаад орнуудад төрийн далбаагаа түрээслүүлдэг. Энэ нь тухайн хөлөг онгоцыг эзэмшдэг орны өмнөөс Монгол Улс хариуцлага хүлээнэ гэсэн үг. Уг ажиллагааг явуулдаг байгууллага Сингапур улсад байрладаг. Тэнд Намбарын Энхтуяа, ЗТАЖ-ын сайд асан, УИХ-ын гишүүн Ц.Цэнгэлийн хүү ажилладаг гэсэн яриа байдаг ч албан ёсны бичиг баримтад тэд­ний нэр байдаггүй нь эргэлзээ төрүүлдэг билээ. “The Washington Times” сонин энэ сарын 7-ны дугаартаа Медисоны их сургуулийн харьяа Олон улсын харилцаа болон төрийн удирдлагын Нельсоны сургуулийн захирал Петер Фамын бичсэн “Ships of Fools” буюу “Тэнэгүүдийн хөлөг онгоцууд” хэмээх нийтлэлийг уншигч та бүхэндээ бүрэн эхээр нь хөрвүүлэн толилуулъя.

АНУ-д 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний өдөр нүүрлэсэн аймшигт явдлаас хойш тус улсад учирч буй аюулыг бүрэн утгаар нь дүгнэ­хийн тулд Засгийн газрын страте­гийн түншийн нэгийнх нь үйл ажиллагааг авч үзье.

Монгол Улс нь далайд гарцгүй хамгийн том орнууд гэсэн жагсаалтын хоёрду­гаарт ордог билээ. Нийслэл нь дэлхийн нэгэн том цөлийн захад орш­дог аж. Үүнийг үл харгал­зан, Монго­лын Засгийн газар сүүлийн жилүүдэд хөлөг он­гоц­ны хөгж­лийг хөхиүлэн дэмжих болсон. Одоо тус улс нь далай тэнгист өөрийн гэсэн байр суурьтай болж, энэ нь ч өсөх хандлагатай бай­на. Үнэндээ таван жилийн өмнө тус улсын экс комму­нист нам нь парла­мен­тын дөрвөн суудлаас бусдыг хянаж бай­сан бөгөөд тэр үед Монголыг далайд данстай болгосон Ерөнхий сайд Намбарын Энх­баяр нь одоо Ерөнхийлөг­ч болжээ. Тэд тэнгисийн албанд хамтран ажиллаж, туршлага­тай болох зорилготой хэмээ­дэг. Тус улсын Засгийн газар далайн худал­даа­гаараа бахар­­хаж болох юм. Далайд гарцгүй Монгол Улс одоо 73 хөлөг онгоцтой бөгөөд тус бүр доод тал нь 1000 (Британийн) тонн ачаа тээвэрлэх хүчин чадал­тай. Нэг британи тонн гэдэг нь ойролцоогоор 1016 кг-тай тэнцэх аж.

Үүнээс үзэхэд монгол­чууд геополитикийн эрсдэл­тэй, аюултай тоглоомд хут­галд­сан бололтой. МАХН нь Монгол үндэсний туг далбааг түрээслүүлснээр хялбар ар­гаар хурдан мөнгөтэй болж болно хэмээн итгэснийх биз. Харин тус улсын туг далбааг нь ашиглаж буй хөлөг онгоцны эзэд өөрсдийгөө ямар нэгэн шалтгаанаар хэн болохоо таниулахаас зайлсхийж бай­гаа аж.

Стратеги судлалын тө­вийн­хөн нэгэн судалгаа хийж, түүнийгээ Тэнгисийн цэргийн сургуулиас эрхлэн гаргадаг сэтгүүлд өнгөрсөн онд нийт­лүүлсэн байна. Хоёр сард нэг удаа гардаг уг сэтгүүлд би­чих­дээ “Туг далбаагаа тү­рээс­лүүлж буй орнууд да­лайн салбарын хүрээнд тэгш эрхтэй байх зарчимтай. Тэд хөлөг онгоцны эздийг халх­лан, олсон ашгаа нууж, гэмт хэрэгтнүүдтэй сүлбэлдэн алан хядагчдад хууль бус бүх төрлийн барааг тээвэрлэх, магадгүй өөрс­дийн хийсэн зэр зэвсгийг ч зөөвөрлөх болом­ж буйг үгүйсгэх арга­гүй” гэв.

Монгол Улс далай ашиг­лах эрхтэй ч Засгийн газар нь үүнийг хориглодог байна. Тэд энэ салбарын хүрээнд Синга­пурт тавин давхар цамхагт ажлын байртай. Үүнийг нь “Ах­мад” хочтой Чонг Коу Сен хэмээгч удирд­даг аж. Монгол­чууд ямар компанитай зуу­ралд­сан тухай мэдье гэвэл ноён Чонгийг танил­цуулах ёстой. Тэрбээр 2002 оныг хүртэл Камбожийн дал­баан дор үйл ажиллагаа­гаа явуулж байжээ. Гэвч тэнги­сийн цэр­гийн хүчнийхэн доорх хоёр хэргийг илрүүлс­нээс тэрбээр Камбожтой хий­сэн гэрээгээ цуцалсан аж. Тодруулбал, Францын тэнги­сийн явган цэргийнхэн 235 сая ам.дол­лартай тэнцэхүйц хэм­жээ­ний хар тамхийг Камбо­жийн дал­бааг залсан хөлөг онгоцоос илрүүлсэн юм. 2002 онд БНАСАУ-ын ачааны хөлөг онгоц Йемен рүү явж байхдаа мөн л Камбожийн далбааг мандуулсан байжээ. Үүнийг Испанийн тэнгисийн цэргийн­хэн илрүүлж, онгоц дотроос “Скад” маркийн 15 пуужин, 85 торх түлш байсныг илрүүлсэн юм. Эдгээр зүйл­сийг цемен­тийн уутанд нуу­сан байжээ. Камбожийн далбаан дор ийм л хэрэг үйлдэх байж. Дээрх хэргийн дараа­хан Монгол Улсын туг далбааг намируул­сан хөлөг онгоц ихээр үзэг­дэх болов. “Lloyd’s List” сэт­гүүлд ний­тэлс­нээр Мон­го­лын түнш болох ноён Чонг нь Корасиа дахь хөлөг онгоц­ны худал­даа­ны ихэнх хувь­цааг эзэмшдэг байна. Түүний ком­па­ни нь БНАСАУ-ын хөлөг он­гоц­ны агентлагийн үүрэг гүй­цэт­гэдэг гэнэ. Хойд Солон­гос нь аюул заналаар дүүрэн, тогтворгүй дэглэмтэй орон юм. Тиймээс тус улсын гэг­дэх онгоцууд байнга шүүмж­лэлд өртөж байдаг. Жишээ нь, япончууд БНАСАУ-ын хөлөг онгоцыг нутаг дэвсгэртээ нэвтрэхэд хатуу хязгаарлалт тавьдаг. Японы тэнги­сийн явган цэргийн­хэн сүү­лийн жилүүдэд БНАСАУ-д хязгаар­лалт тавьж буй ч хөлөг онгоц­ны тоо нь нэмэгдсээр бай­гаад гайхаж байгаа аж.

Энэ нь Монгол Улсын далбааг мандуулсан хөлөг онгоцтой холбоотой юм. Үүний зэрэгцээ Ливан, Сири болон Оросын хөлөг онго­цууд ч Чингэс хаа­ны өлгий нутаг болох тус улсын дал­бааг ашиглаж бай­на. Амери­кийн хууль сахиу­лах байгуул­ла­гынхныг бодло­го­шролд оруулж буй нэг зүйл бол Монгол Улс сүүлийн таван жилд АНУ-аас жил бүр дунджаар 12.8 сая ам.дол­ла­рын тус­ламж авсан. Мөн Амери­кийн татвар төлөгч­дийн сан болох Мянганы сорилтын сангаас 285 сая ам.долларын буцалтгүй тус­ламж авсан билээ. Монгол­чууд Амери­кийн хөрөн­гөөс хэ­дэн сая ам.долларын тус­ламж авч байгаа ч зэвсэг тараах, гэмт хэрэгтнүүдтэй хамсч, сэжигтэй үйл ажил­лагаа явуулсаар. Мөн туг далбаагаа бусдад ашиглуулж байгаа нь АНУ болон түүний холбоотнуудын аюулгүй бай­далд заналхийлж байна.

Алан хядах ажиллагаатай тэмцэх асуудал дээр АНУ нь далайг нээлттэй байлгах бодлого баримталдаг билээ. Бид тэр дундаа АНУ-ын тэнги­сийн цэргийнхний хүчин чар­майл­тын дүнд далайг аюул­гүй байлгах болно хэмээн итгэдэг. Далай тэнгисийн эрэгт тэр дундаа Америкийн эрэгт ирж буй хө­лөг онгоцууд хаанахын хэнийх болохыг мэдэх хэрэгтэй юм.

Бас нэг зүйлийг онцлох ёстой. Өнгөрсөн жил Монгол Улс нь АНУ болон түүний холбоотнуудын тар­хал­тын аюулгүй байдлыг хангах үүд­нээс дээрх ул­суудыг Монгол Улсын далбааг мандуулсан онгоц сэжиг бүхий байвал шалгалт хийж болох тухайд хүлээн зөвшөөрсөн юм. Гэвч энэ нь эрсдлийг бага зэрэг л буу­руулж байгаа юм.

АНУ-ын Тө­рийн нарийн бичгийн дарга Кондолиза Райс Монголын тэнгисийн салбарт явуулж буй үйл ажил­ла­гааг судлах бүс нутгийн төлөөлөгчтэй байх хэрэгтэй байна. Харин Төрийн депар­таментын алан хядах ажилла­гаа­тай тэмцэх албаны зохи­цуу­лагч тэд нь америк­чууд болон гадныханд аюул уч­руулж буйг гэрчлэх, өөрөөр хэлбэл Монгол шиг улс ор­нууд ийм аюултай бүсэд (далай) хөвөхийг зөвшөөрөх боломж олгохгүй байх хэрэгтэй.

Орчуулсан Д.Цэрэндолгор