Б.Очиргэрэлт: Амаржихдаа 3.5 литр цус алдсан эхэд дроноор зургаан минутад тусламж хүргэж, амийг нь аварсан

Хүүе ээ, арав болчхож, алив ээ, унтацгаая, маргааш ажилтай”.“Найз нь уухгүй ээ, маргааш ажилтай”. “Эртхэн харьж амарлаа, маргааш ажилтай”...Эдгээр гойд зүйлгүй үгсийн цаана хийх ажлын хариуцлага, хэтийн зорилго хамт яваа.

Цасан шуурга, усан бороотой өдрүүдийн алинд ч “ажилтай” хэмээн яарах. Унтчихмаар, уйлмаар, урагшлахгүй байгаа мэт санагдсан ч “ажилдаа явахгүй бол болохгүй” гээд өндийх...

Ийм л эв эгэлхэн өдрүүдийн ард хүний амьдрал үргэлжилж, ав адилхан 15, 30-нийг үдэж, угтан ажлаа хийж цалингаа аваад алхаж явна, бид.

Ерөөс хүн ажилтай байх л сайхан. Анзаардаггүй ч ажилдаа явлаа гэдэг зорилготой гэрээс гарч, ажлаа тараад ирлээ гэх “гавьяа”-тайгаар гэртээ орох мэдрэмжээр л хүн дүүрэн амьдардаг.

Тиймээс GoGo.mn сайт “МАРГААШ АЖИЛТАЙ” буландаа жирийн л амьдарч, ажиллаж, суралцаж буй хүмүүсийг онцолж буй.

Энэ удаагийн зочин 28 настай, хоёр хүүхдийн аав. Сэргээгдэх эрчим хүчний инженер мэргэжилтэй.

Мэргэжлээрээ “Ньюком” группийн охин компани болох “Гоби Грийн Энержи” ХХК-д ажиллан, Монголын анхны лазер технологид суурилсан салхины нөөцийн судалгааны лайдар төхөөрөмжийг хариуцаж, холбогдох эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичиж хэвлүүлсэн.

Япон Улсад мэргэжлийн дроны нисгэгчийн сургалтад хамрагдаж, Монголын анхны гэрчилгээжсэн хүнгүй агаарын хөлгийн ерөнхий зааврыг ИНЕГ-аар батлуулах үүрэг гүйцэтгэсэн. 

Өдгөө “Ньюком” группийн охин компани, Улаанбаатар хот дахь эмнэлэг хооронд яаралтай хэрэгцээт цус зөөвөрлөх төслийг хэрэгжүүлж буй “Монголиан Смарт Дрон Деливери” ХХК-ийн дроны ахлах нисгэгчээр ажиллаж, цус, цусан бүтээгдэхүүн тээвэрлэх 300 гаруй нислэгийг гүйцэтгээд буй Б.Очиргэрэлт (Gerelt Choi)-ийг танилцуулж байна.

“СУДАЛГАА ХИЙЖ ЯВАХДАА МОНГОЛ ҮНЭХЭЭР САЛХИНЫ ЭХ ОРОН ГЭДГИЙГ МЭДЭРСЭН”

-Багадаа телевизороор сэргээгдэх эрчим хүч, нарны панелийн тухай нэгэн нэвтрүүлэг үзээд “Энэ ямар гоё мэргэжил вэ” гэх бодол төрж билээ. Хөдөө эмээ, өвөөгийндөө их очдог байсан болоод ч тэр үү, байгаль дэлхийдээ хайртай хүүхэд байв. Тиймээс байгалийг сүйтгэхгүйгээр, байгаа нөөцөд нь тулгуурлан нар, салхины энергийг ашигладаг сэргээгдэх эрчим хүчний технологи надад их таалагдсан.

Ахлах сургуулиа төгсөхдөө ирээдүйд сэргээгдэх эрчим хүчний мэргэжилтэн болно гээд шийдчихсэн тул ШУТИС-д элслээ. Намайг оюутан болох үед Японы “Кочи Коосэн” коллежи “Эрчим хүч ба байгаль орчин” гэсэн шинэ анги нээж, би “1000 инженер” хөтөлбөрийн хүрээнд тэр ангийн анхны оюутнуудын нэг болсон түүхтэй. ШУТИС-д 1.5 жил, үргэлжлүүлэн Японд очиж 3.5 жил эрчим хүч, байгаль орчны ангид суралцан сэргээгдэх эрчим хүчний инженерийн мэргэжил эзэмшин төгсөөд эх орондоо ирсэн.

Төгсөж ирээд мэргэжлээрээ ажиллах хүсэлтэй байсан ч санаснаар болсонгүй. Таван сар ажил хайсны эцэст “Ньюком” группийн охин компани болох “Гоби Грийн Энержи” ХХК-д ажлын ярилцлагад орлоо. Ярилцлагын үед “Энэ л миний ажиллах ёстой газар байна” гэж бодсон. Учир нь нар, салхины эрчим хүчний судалгаа хийдэг, салхины судалгаагаар Монголдоо тэргүүлэгч компани. Монголд гурван салхин станц байгаагийн хоёрыг нь барьсан зэрэг нь надад их үнэ цэнтэй, утга учиртай санагдсан.

Гэхдээ ажлын ярилцлагын хариугаа 14 хоног хүлээсэн дээ. Компанийн хүний нөөцөөс нэг өдөр залгаад “Даваа гарагаас ажилдаа орох боломжтой юу?” гэхэд маш их баярлаж билээ. Ингэж 2021 онд “Ньюком” группээс ажлын гараагаа эхэлж байлаа. Түүнээс хойш өдгөө тав дахь жилдээ ажиллаж байна.

Би болон манай баг Монгол орны хамгийн их салхины нөөцтэй газруудыг олж тогтоох судалгааг хийдэг байсан. Салхины нөөцтэй газарт хамгийн багадаа нэг жил судалгаа хийх шаардлагатай. Өмнөговь, Говь-Алтай, Дорноговь, Дундговь аймгаар явж судалгаа хийхдээ “Монгол үнэхээр салхины эх орон юм байна” гэдгийг биеэрээ мэдэрсэн дээ. Манайх үнэхээр салхины нөөцтэй орон. Үүнийг бид заавал ашиглах ёстой гэж инженерийн хувьд боддог юм.

Салхины судалгааг “Метмаст” (MetMast) гэх 50 метрийн өндөртэй яндан хоолой хэлбэртэй тоног төхөөрөмжөөр хийдэг. Төхөөрөмжийн орой дээр салхины хурд хэмждэг анимометр болон чиглэл хэмждэг багажийг 20 болон 50 метрийн өндөрт суурилуулдаг юм. Датагаа 10 минут тутамд бүртгэж аваад, АНУ-ын “Renewable Energy Systems” компанийн тусгай программаар боловсруулна. 

Төхөөрөмж тогтоогоод л орхичихгүй. Инженерүүд хоёр сар тутамд очиж, төхөөрөмжийн найдвартай ажиллагааг хянана. Дата мэдээлэл 95 хувиас дээш баталгаатай байх ёстой. Ингээд цуглуулсан дата бэлэн болсны дараа программ дээр тухайн хэсгийн салхины зургийг гаргаж, ашигт үйлийн коэффициент хамгийн өндөртэй байрлалд салхин сэнснүүдээ (турбин) суурилуулна даа.

Салхины эрчим хүчний "capacity factor" буюу хүчин чадал ашиглалтын коэффициент гэж бий. Жишээ нь, салхины өндөр хурдтай газарт ашигт үйл 45 хувьтай байдаг. Усан цахилгаан станц тогтмол урсгалтай тул 90 хувь, нарных 20 орчим хувьтай. Салхин сэнс 3 м/с-ээс дээш салхинд эргэж эхлээд, 25 м/с-ээс хэтэрвэл автоматаар зогсох тохируулгатай байдаг. Автомашиныг байнга хаазлаад байвал амархан элэгдэнэ шүү дээ, энэ зарчмаар ажилладаг гэсэн үг.

Салхин сэнсний үйл ажиллагааг хариуцдаг манай хоёр компани бий. Жишээ нь “Клин Энержи” компани Төв аймгийн Сэргэлэн сумын нутагт байрладаг "Салхит" салхин цахилгаан станцыг хариуцаж байна. 

Хоёр жилийн өмнө Диспетчерийн үндэсний төвийн сайтаас Монгол Улсын нийт эрчим хүчний 8-9 хувийг салхи, нарнаас авч байгаа гэдэг мэдээллийг хараад ажлаараа маш их бахархсан. Бага ч гэсэн энэ чинь нүүрс шатаахгүйгээр, байгалийн нөөцийг ашиглан гарган авч буй цахилгаан шүү дээ гэж бодохоор бахархууштай юм билээ.

БИД ӨӨРСДИЙГӨӨ “АГААРЫН ТҮРГЭНИЙ МАШИН”-Ы ЖОЛООЧ ГЭДЭГ ЮМ

-Салхины нөөц судлан гурав дахь жилдээ ажиллаж байлаа. Тэр үед Монгол, Японы төр, хувийн хэвшлийн байгууллагууд хамтран шинэ үеийн ухаалаг тээвэрлэлтийг Монголд нэвтрүүлэхээр санамж бичиг байгуулсан. Тэдгээр компанийн нэг нь манай “Ньюком” групп юм. Энэ хүрээнд дроноор эмнэлэг хооронд цус тээвэрлэхээр болж, япон нисгэгч Цусны төвөөс Монгол-Японы эмнэлэг рүү туршилтын нислэгийг хийсэн. Туршилтад ашиглах дроныг компанийн байранд авчирсан байхыг анх харж байлаа.

Тухайн үед “Хөөх, ийм том дрон байдаг аа” гэж бодоод л өнгөрсөн. Тэгтэл удалгүй захирал компаниасаа хүн сонгож, Японд дрон нисгэгчээр бэлтгэх тухай ярьж эхлэв. Тавигдах шаардлага нь япон хэлтэй, инженер суурьтай, цаг агаарын мэдлэгтэй байх. Бүх шалгуурт нь би тэнцэж байлаа.

Захирал “Сонирхоод үзэх үү?” гэхэд нь би сэргээгдэх эрчим хүчний чиглэлээр сураад ирсэн, ажилдаа хайртай, мэргэжлээ шууд солиход бэлэн биш байгаагаа хэлсэн. Гэвч захирал дахин санал тавьж, зорьж буй ажлынхаа ач холбогдлыг тайлбарлахад бодол өөрчлөгдөж, явахаар шийдсэн юм.

Ингээд 2024 оны хоёрдугаар сард Япон улсыг зорьж, 45 хоногийн шахуу хуваарьтай сургалтад суулаа. Японы стартап компанид дадлага хийж, япончуудын хариуцлагатай, нягт нямбай ажиллах арга барилыг дэргэдээс нь сурсан. Сургалтын явцад дроны шинэ нислэг нээхээр боллоо. Японы хамгийн их цас ордог Хоккайдод буюу алслагдсан бүсэд амьдардаг нэг гэр бүлийг сонгон авч, гамшгийн үед хүнсний бүтээгдэхүүн хүргэх дадлагыг үзүүлэх тоглолт хэлбэрээр гүйцэтгэсэн.

Дроны шинэ маршрутын энэ нислэгт багштайгаа хамтран оролцов. Япончууд аюулгүй ажиллагааг маш их шалгадаг. Замд нь агаар, орчны саад байгаа эсэхийг 2-3 өдрийн өмнө шалгасан атлаа яг дроноо нисгэхдээ машинтай дагасан. Морийг л дагаж давхиж байсан надад дрон хөөх сонирхолтой туршлага болсон шүү. Нэг талдаа 15 км буюу Зүүн дөрвөн замаас Буянт-Ухаа орох хэмжээний зайд дроноо нисгэж, ачаагаа хүргэхэд тэр айлын бяцхан хүүхэд маш их баярласан. Үүнийг хараад “Энэ үнэхээр утга учиртай, хэрэгтэй ажил байна” гэж бодсон доо.

Монголдоо буцаж ирээд эмнэлэг хооронд цус зөөх нислэгийг биечлэн удирдахаар болсон. Японы хоёр туслах нисгэгчийн хяналт дор 2024 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр дроны анхны нислэгээ Цус сэлбэлт судлалын үндэсний төвөөс Монгол-Японы эмнэлэг рүү үйлдэв. Монгол хүн бие даан дрон удирдаж, эмнэлэг хооронд цус зөөсөн анхны тохиолдол энэ. Үүний дараа дахин газардуулгын хоёр нисгэгчийг Монголдоо бэлтгэж, бид тэр жилдээ 50 нислэг хийсэн. 

Эмнэлгийн ажилтнууд биш тул эхэндээ цусны төрлүүдийг сайн ялгаж мэддэггүй байв. Даршилсан улаан эс, ялтас улаан эс, сийвэн, хөлдүү сийвэн гээд олон төрөлтэй юм билээ. Тиймээс өөр, өөр температураар тээвэрлэнэ. Цус хүлээн авдаг сувилагч нараас олон зүйл сурч авсан даа.

Тэр дундаа ЭХЭМҮТ-ийн ажилдаа гаршсан нэг чадварлаг сувилагч байв. Тэр сувилагч нэг удаа цус хүлээн аваад “Дрон хоосон буцаж байгаа юм чинь эмнэлгийн шинжилгээний сорьцыг дайгаад явуулчихъя” гэсэн. Ингээд бид анх удаа цуснаас өөр зүйл тээвэрлэсэн юм. Тэр шинжилгээний сорьцтой хамт банкны карт ирсэн. Шинжилгээ өгөхөд төлбөр төлдөг юм шиг байсан. Бид шинжилгээг нь хүлээлгэж өгч, тооцоог нь хийгээд дроноороо картыг нь буцаасан. Ажилдаа чин сэтгэлтэй хүмүүс аливааг үргэлж урагшлуулж байдгийн жишээ энэ.

Бид цуснаас гадна “Монгол Шуудан”-тай хамтран агуулах руу шуудан зөөж, хоол хүргэлтийн компанитай хамтран Сансарын "Имарт"-аас Жигжид зуслан хүртэл 17 км-ийн зайд хүргэлт хийж байсан. Дрон маань 5 кг хүртэлх ачаа даах чадалтай, 40х30 хэмжээтэй хайрцагтай.

Бид нэмэлт хөрөнгө оруулалт татаж, 2025 онд ажлаа улам өргөжүүллээ. Эхний жил 50 нислэг хийж байсан бол өнгөрсөн жил 422 нислэг  үйлдсэн. Энэ он гарснаас хойш 150 нислэг хийгээд байна. Хамтрагч эмнэлгийн тоо эхний жил ердөө 3 байсан бол өдгөө 14 болжээ. Хамгийн хол нь “Ач” эмнэлэг байсан, тийш цусыг 15 минутад хүргэж байгаа. Автомашинаар явбал 2 цаг зарцуулах ажлыг агаараар 20 минутын дотор л гүйцэтгэж байна. Мэс заслын үед сэлбэх цусыг хоёр цаг хүлээх, 20 минут хүлээх хооронд асар их зөрүү бий. Тиймээс бид өөрсдийгөө агаарын түргэний машины жолооч гэж нэрлэдэг юм.

Бид ЭХЭМҮТ-рүү хүүхдүүдэд хэрэгтэй цус их зөөдөг. Хамтарч ажиллах эмнэлгүүдэд бид өөрсдийн зүгээс санал тавихын зэрэгцээ эмнэлгүүдээс ирүүлсэн хүсэлтийг мөн хүлээн авч ажилладаг. Хамгийн гол нь бид цус тээвэрлэх энэ ажлыг үнэ төлбөргүй гүйцэтгэдэг гэдгийг онцлох нь зүйтэй болов уу.

Манайх хоёр дронтой, надаас гадна хоёр нисгэгч бий. Бид өнгөрсөн долоо хоногт хоёр жилийн турш хүлээсэн, Яармагийн 300 ортой эмнэлэг рүү чиглэсэн хамгийн хол маршрутаа амжилттай нээлээ. Тэр хавь нисэх буудалтай ойр, нисдэг тэрэг зорчих бүс учраас зөвшөөрөл авахын тулд маш олон шат дамжлага давсан. Одоо Цусны төвөөс дрон хөөргөхөд Яармагт 20 минутад хүрэх шинэ маршруттай боллоо. 

Ер нь дроноор нислэг үйлдэхийн тулд ИНЕГ-аас зөвшөөрөл авч, маш нарийн баримт бичиг бүрдүүлдэг. Монголд дроноор өдөр тутмын үйл ажиллагаа явуулахын тулд Иргэний Нисэхийн Ерөнхий Газраас тусгай зөвшөөрөл авдаг бөгөөд манай компани Монголд анх удаа “Хүнгүй агаарын хөлөг-01” гэсэн гэрчилгээг авсан байгууллага болсон.

“АЖИЛЧИН” ХҮМҮҮСИЙН ЮУНД ШАНАЛЖ, ЮУНД БАЯРЛАЖ ЯВДГИЙГ БИЧМЭЭР, ТОДООР ХАРУУЛМААР САНАГДДАГ

-Манай ажлын оффис Цус сэлбэлт судлалын үндэсний төвийн байранд бий. Яаралтай цусыг цаг алдалгүй хүргэж, хоёр хүний алтан амийг аварч чадсан. Эмнэлгийн ажилчид хэрэв хугацаа хоцорсон бол амжихгүй байсан гэдгийг хэлэхэд үнэхээр урамшсан.

Саяхан л гэхэд төрөх эмнэлгээс “Эх амаржих явцад 3.5 литр цус алдлаа, маш яаралтай цус хэрэгтэй байна” гэсэн дуудлага ирсэн. Бид дуудлага авснаас хойш 7 минутын дотор хөөрч, 6 минутын дараа буюу нийт 13 минутын дотор цусыг хүргэж өгсөн. Хагалгаа амжилттай болж, тэр хүний амь нас аврагдаад дараа нь өөрөө бидэнд талархал ирүүлсэн. 

Төслийн хүрээнд ашиглаж буй хоёр дроныг Японд үйлдвэрлэсэн, тус бүр нь 200 орчим сая төгрөгийн үнэтэй. Хурд нь 15 м/с буюу 54 км/ц.

Хотын дээгүүр 100 метрийн өндөрт нисдэг. Маршрутаа зурахдаа барилга байгууламжаас хамгийн багадаа 30 метрийн зайтай байхаар тооцдог тул ямар нэгэн саад тулгардаггүй. Шувуу өөрөөсөө том биет рүү дайрдаггүй. Манай дроноос том биетэй шувуу одоогоор Улаанбаатарт байхгүй, тэгэхээр аюулгүй.

Дроноо ихэнхдээ эмнэлгүүдийн автомашины зогсоол дээр буулгадаг. Дрон хөөрсөн шүү гэхээр эмнэлгийн хүмүүс автомашинуудыг холдуулах зэргээр биднийг дэмжиж ажиллана. Сүхбаатар дүүргийн эмнэлэгт цус хүргэхэд дрон буух талбайгүй байлаа. Тэгтэл эмнэлгийн удирдлагууд ердөө 7-хон хоногийн дотор ард талынхаа талбайг цементлээд бэлдээд өгчихсөн. Тэрийг хараад японы мэргэжилтнүүд “Монголчууд зорилгоо нэгтгээд хамтарч ажиллахаараа маш хурдан үр дүн гаргаж чаддаг хүмүүс юм” гэж байв.

Бид өөрсдийгөө шүүмжилж, гоочлох дуртай ч амьдрал дээр хариуцлагатай, сэтгэлтэй хүмүүс маш олон байдаг. Магадгүй бие биенийгээ үргэлж муу, бүтэлгүй мэтээр  харуулах хандлага нийгэмд давамгайлсан байж болох ч үүний цаана ажлынхаа төлөө сэтгэл, зүтгэлээ зориулж буй олон хүн бий.  ШТС-ын ажилтан, хот тохижилтынхон, эмч, сувилагч нар... Тэд байж гэмээнэ улс орон оршин тогтнодог, хүн бүр өөрийн гэсэн үнэ цэнтэй ажлыг чимээгүйхэн хийж л яваа.

Би хувьдаа улс орондоо хэрэгтэй хүн байх сан гэж үргэлж боддог. Дрон нисгэж сурсан төдийгүй саяхан Япон руу дахин явж, япон хэлээр маш хүнд шалгалт өгч тэнцээд, Японы дрон нисгэгчийн үнэмлэхээ гардан авсан. Одоо энэ мэт сурч мэдсэн зүйлээрээ эх орондоо илүү ихийг хийж, бүтээхийг хүсэж байна. Бид цаашдаа энэхүү дрон тээврийн туршлагаа олон улсын зах зээлд гаргах, дотоодын компаниудтай хамтран ажиллаж, тээвэрлэлтээ тогтворжуулахыг зорьж байгаа. 

Би одоо 28 настай. Амьдралын төлөөх struggle (тэмцэл) надад, бусад залууст ч байсаар байна. Санхүүгийн эрх чөлөөнд бүрэн хүрээгүй, хичээгээд л явж байгаа. Залуучууд гадаад явж байна л гэдэг. Эсрэгээрээ ирэх гэж яарч байгаа залуус ч бий. Би сая Японд очихдоо тэнд амьдардаг нэг найзындаа очсон юм. Жижигхэн өрөө түрээслээд, ганцаараа амьдардаг, цаанаа л нэг гунигтай. “Хичээж байгаад харина даа” л гэж байна билээ.

Монголд залуучууд хэдий асуудал ихтэй, мөнгө төгрөгөөр дулимаг байлаа ч найзуудаараа цуглаад, зовлон жаргалаа хуваалцан ярилцаад сэтгэлээ онгойчихдог. Гадаадад тийм биш, ганцаараа л бүх мэдрэмжээ даван туулаад хөдөлмөрлөж, суралцаж байгаа. 

Манай аав, ээж хоёр багш, боловсролын салбар сайжраасай гэж үргэлж ярьдаг, ном их уншдаг хүмүүс бий. Би ч бас ном, тэр дундаа зөгнөлт зохиолд дуртай. Нэг зүйлийг би их боддог юм. Монголын ном зохиол, кино урлагт яагаад 20 гаруйхан настай инженер залуугийн хайр дурлал, ажлын стресс, амьдралын эгэл тэмцлийг харуулсан бүтээл байж болдоггүй юм бол? Ажилчин ангийн хүмүүсийн дотоод зөрчил, юунд шаналж, юунд баярлаж явдгийг илүү тодоор харуулмаар санагддаг.

Японд гэхэд маш энгийн, "Макдоналдс"-д илүү цагаар ажилладаг оюутны тухай ч зохиол байдаг. Японы 1980-аад оны дуунуудын үг нь “Бид сэрлээ, маргаашийн нар гэрэлтэй байна, ажлаа дуусгаад жаргах нарны зүг алхаж байна” гэх мэтээр өдөр тутмын амьдралыг, ажилчин ангиа дэмжсэн агуулгатай. 

Тэгтэл манайхан “Холын нутагт суугаа ээж минь” гээд л заавал нэг алс холдох ёстой юм шиг дуулах юм (инээв). Залуу хүний өдөр тутмын энгийн мэдрэмжийг өгүүлэх дуу, зохиол цөөн шиг санагддаг. Би энэ талаар зохиол бичихээр төлөвлөж байгаа. Ер нь залуус, хүмүүсийнхээ төлөө төр хичээж ажиллавал монголчууд маш чадварлаг гэж би боддог. Бас их сайхан сэтгэлтэй.