Баянхонгор аймагт эрчим хүчний төлөвлөлтийн сонсгол аймгуудаас анх удаа зохион болсон. Тус аймаг эрчим хүчний салбарын бодлого, төлөвлөлтөө илүү нэгдмэл, бодит мэдээлэлд суурилсан байдлаар хөгжүүлэх зорилгоор эрчим хүчний төлөвлөлтийн сонсголыг энэ сарын 1-нд зохион байгуулсан. 

Аймгийн Засаг дарга Э.Энхбатын санаачилгаар болсон сонсголд төр (Эрчим хүчний яам), хувийн хэвшил, иргэд, мэргэжлийн байгууллагуудын төлөөлөл оролцож, олон талт хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн. 

Манай улсад өнөөдрийг хүртэл хяналтын сонсголыг УИХ-ын түвшинд хийж, нүүрсний хэргүүд, Хөгжлийн банкны чанаргүй зээлүүдийг хөндсөн. Харин төлөвлөлтийн сонсголыг хийж байгаагүй, мөн эрчим хүчний асуудлаарх анхны сонсгол гэдгээрээ онцлогтой.

БАЯНХОНГОР АЙМГИЙН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ НӨХЦӨЛ БАЙДАЛ   

2025 онд Баянхонгор аймгийн цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ 86.5 сая кВт.цагт хүрчээ. Өвлийн оргил ачаалал 17.2 МВт-д хүрсэн байна. Аймаг нь цахилгаан дамжуулах урт шугамын төгсгөлд холбогдсон, хүчдэлийн уналт ихтэй 17 сум бий. Иймд эрчим хүчний алдагдал, тасалдал өндөр. 

Мөн агаарын бохирдол ихтэй. Аймгийн хэмжээнд 118 уурын зуух ажилладгийн 70 нь Баянхонгор суманд төвлөрчээ. 
4894 айл, 400 гаруй аж ахуйн нэгжийг дулаанаар хангаж байна. Агаарын бохирдлын 

• 25 хувийг уурын зуухууд, 
• 68 хувийг гэр хорооллын айлууд, 
• Үлдсэн хувийг автомашины ялгаруулалт эзэлдэг.

Өнөөгийн нөхцөл байдал эрчим хүч, дулаан хангамжийн системийг тасралтгүй, найдвартай ажиллуулахын тулд нэгдсэн, урт хугацааны төлөвлөлт шаардлагатайг харуулдаг. 

Гарц шийдэл, бодлого төлөвлөлтийг хэлэлцсэн “Эрчим хүчний төлөвлөлтийн сонсгол”-д 400 гаруй оролцогч, найман ажиглагч, хоёр шинжээч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын төлөөлөл оролцов. Сонсголыг Нийтийн сонсголын тухай хуулийн дагуу урьдчилан баталсан дэг, хөтөлбөрийн дагуу зохион байгуулав.

Сонсголоос гарсан санал, шүүмжлэл, зөвлөмжийг аймгийн шийдвэр гаргагчид хүргүүлжээ. Үр дүнг бодлого, төлөвлөлтийн баримт бичгийг сайжруулах, олон нийтийн хэрэгцээ, эрсдэлийг тусгах, шийдвэр гаргахын өмнөх мэдээллийн суурь болгон ашиглана.

Сонсголд оролцсон зөвлөх, дулааны инженер С.Цэцгээтэй эрчим хүчний төлөвлөлтийн сонсголд иргэдийг оролцуулсан нь яагаад чухал талаар ярилцав. 
- Аймгийн удирдлагууд асуудлаа иргэдэд танилцуулан ойлгуулж байгаа нь сайн хэрэг. Хүмүүсийн оролцоо, хандлага, тэд юу мэдэхийг хүсэж байгааг, тэд аймгаа ямар болоосой гэж хүсэж байгааг ажиглаж суулаа.      

Дулаан хангамжийн дутагдал бусад аймгуудад ч тулгамдсан. Дулаан хангамжийг дагаад энэ их агаарын бохирдол бий боллоо. Дулаанаа үр ашигтайгаар шийдвэл агаарын бохирдлыг давхар шийднэ. Бид хэмжиж байж хянана, хянаж байж удирдана.

Гэтэл өнөөдөр бүх халаалтын зуух тоолуургүй. Айлууд ч тоолуургүй. Эрчим хүчний салбарыг арилжааны тогтолцоотой болгоно гэдэг. Энэ нь хэрэглэгч хэрэглэснээ л төлөхийг хэлнэ. Дулааны эрчим хүчийг тоолууржуулахад бүх нийтээрээ анхаармаар байна. 

Усыг таван минутад буцалгах байтал арван минут буцалгана гэсэн үг. Тэгэхээр иргэдийн эрх зөрчигдөж байна.

Төрийн байгууллагууд, барилгын компаниуд, хэрэглэгч гээд бүгд ач холбогдол өгөх ёстой. Сонсголоос нэг зүйл их таaламжтай байна. Аймгийн эрчим хүчний доголдол нь эдийн засгийн тамир тэнхээнд яаж нөлөөлж байгааг хүмүүс их асуулаа.
                 
Эдийн засгийн бодлого, өрсөлдөх чадварын судалгааны төвийн судалгаагаар 2022 онд Архангай аймаг 17 дугаарт жагссан. Нөгөө л эрчим хүчний хангамжийн улмаас тус аймгийг хойш нь татсан. Архангай цахилгааны  хүчдэлийн уналт их, дулаанаа төвлөрсөн дулаан хангамжаас шийдэж ирсэн.  

Өнгөрсөн онд тус аймагт 78 мянган тонн нүүрсийг халаалтын зууханд шатааж, 110 мянган тонн хүлэмжийн хий, 14 манган тонн үнс ялгаруулжээ. Үнсний хэмжээгээр нарийн болон бүдүүн ширхэгтэй тоосонцор үүссэн.      

Дулааны үр ашгаа сайжруулбал энэ бохирдлыг ч бууруулна. Би шинжээчийн хувьд Архангай аймгийн удирдлагуудад хамгийн түрүүнд эрчим хүчний менежертэй болохыг зөвлөсөн. Бид хэдийг хэрэглэв гэдгээ мэдэж авсны дараа тооцоо судалгаагаа хийнэ. Баянхонгор аймагт ч эдгээр ажлыг хийх ёстой.  

Эрчим хүчний хэмнэлтийн туухай хуулийн 7.2-т зааснаар аймаг бүр эрчим хүчний хэмнэлтийн хөтөлбөрөө ИТХ-аар батлуулж, олон нийтээр хэлэлцүүлэх ёстой. 2020 онд Засгийн газрын 144-р тогтоолоор төр төсвийн мөнгөөр төрийн байгууллагуудад дулааны тоолуур суурилуулах ёстой. Энэ ажлыг төрийн байгууллагууд өөрөөсөө эхлэх хэрэгтэй юм. 

Шинээр барих бүх барилгын зураг төсөлд эрчим хүчний аудит хийж, хэвших шаардлагатай байна. Эрчим хүчний гэрчилгээжүүлэлтийг хийх шаардлагатай. Үүнд тэр барилгын насжилт, зардал, эрчим хүчний үр ашгийг багтаадаг. Үүгээр олон асуудлыг шийднэ. 

Хуучин барилгуудад ч эрчим хүчний аудит хийж, үнэлэх хэрэгтэй. Ингэснээр дулаалга, дахин төлөвлөлтөө хамт шийднэ. Энэ бүхэн эрчим хүчний удирдлагын тогтолцоо буюу ISO:55000 руу хөтөлдөг. 

-Эрчим хүч нь нарийн мэргэшил шаарддаг салбар. Иргэд яагаад эрчим хүчний төлөвлөлт буюу шинэ төслийг төлөвлөх явцад оролцож байна вэ?
-Иргэдийн ая тухтай амьдрах нөхцөлийг эрчим хүч бүрдүүлдэг. Иргэд ийм юм хэрэгтэй байна гэдгээ хэлж байх хэрэгтэй. Таны хэрэглээг хангахын тулд л эрчим хүч бий. Сонголтыг хэрэглэгч хийнэ. Би дулаан баймаар байна, манай дотор агаарын температур 18 эсвэл 22 градус байх ёстой гэвэл тэрийг хангахын тулд эрчим хүчнийхэн төлөвлөнө. 

Иргэд төлөвлөлтийн гол субьект нь. Та байшин барих гэж байгааг бид мэдэхгүй. Та саналаа илэрхийлбэл та эрхээ хангуулж, стандарт хангасан эрчим хүчээр хангуулна. Баянхонгорт хүчдэлийн түвшин арван хувиар унадаг гэлээ.  100кВт-ын шугамтай атлаа 93 вольтоор ирдэг гэж ярилаа. Айлуудад 220 кВт-аар очих ёстой ч 170 байдаг гэв. 

Усыг таван минутад буцалгах байтал арван минут буцалгана гэсэн үг. Тэгэхээр иргэдийн эрх зөрчигдөж байна. Бусад аймгууд өөрсдөө санаачлан төлөвлөлтийн сонсгол зохион байгуулна гэвэл олон улсын байгууллагууд дэмжих юм байна. Ийм сонсголыг бүх аймагт хийгээсэй. Учир нь хүчдэл унадаг нь бүх аймагт тулгамдаж байна. 

ТӨВИЙН СИСТЕМД ЭРЧИМ ХҮЧ НИЙЛҮҮЛСЭН ӨРХҮҮД САРДАА МӨНГӨ БУЦААЖ АВАХ СИСТЕМ ХААНА Ч БАЙХГҮЙ

-Айлууд, ААН-үүд сэргээгдэх эх үүсвэрээр хэрэглээгээ хангах боломжтой боллоо мэдээлдэг.
-Айлууд сэргээгдэх эх үүсвэртэй болоход 50-54 сая төгрөг хэрэгтэй. Энэ мөнгийг банкууд 30  сарын хугацаатай зээлдүүлдэг. 50 сая төгрөг бага мөнгө биш, өрх бүр гаргаж чадахгүй. Банкууд ногоон зээл өгч байгаа ч зээлийн хүү тийм ч бага биш байна. 

Нарны хавтангаар өөр өөрсдийн хэрэглээг нийтээрээ хангадаг болохын тулд төрөөс санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх хэрэгтэй.  Өрхийн дундаж орлого ямар байгаа  билээ? Бололцоотой, амины орон сууцны айлууд л эрчим хүч үйлдвэрлэгч болохоор байна.           

Төвийн системд эрчим хүч нийлүүлсэн өрхүүд сардаа мөнгө буцааж авах систем хаана ч байхгүй. Жилийн эцэст өгөө аваагаа тооцдог, тооцоо нийлж төлбөрөө авдаг.  Барилгыг сэргээгдэх эрчим  хүчээр хангахын тулд төвлөрсөн дулаан хагамжтай холбоно гэвэл эхлээд дулаан алдалтаа зогсоох, дулааны тоолуураа тавих ёстой.  Одоогоор үүний анхны хөрөнгө оруулалт өндөр байна. 
-Танд баярлалаа. 

Сонсголыг Баянхонгор аймгийн Засаг даргын Тамгын газар зохион байгуулж, НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн “Оролцоо” төслийн хүрээнд Монголын тогтвортой хөгжил, нийгмийн хариуцлагын зөвлөл болон “Энержи Инсайт” сэтгүүл дэмжин ажиллажээ.

Монгол Улсад Нийтийн сонсголын тухай хууль 2015 онд батлагдсан хэдий ч “төлөвлөлтийн сонсгол”-ыг өмнө нь зохион байгуулж байгаагүй. Энэ төрлийн сонсгол нь дэд бүтэц, эрчим хүч, хот байгуулалт зэрэг нийтийн ашиг сонирхолд хамаарах бодлого, төлөвлөгөө боловсруулах шатанд олон нийтийн оролцоог хангах чухал механизм юм.