21-р зууны эхээр Латин америкчуудын АНУ-ын ноёрхлын эсрэг тэмцэл улам идэвхжсэн нь түүхэн үе ирж буйг харуулж байна гэдэгт дэлхийн улс төрийн ажиглагчид санал нэгтэй байгаагаа өөр өөрсдийн бичсэн тойм, дүгнэлтээрээ илэрхийлдэг.

Тэдний нэг болох John Bellamy Foster "Monthly Review.org''-д гаргасан "Латин Америкийн бослого" хэмээх нийтлэлээс тоймлон хүргэж байна.

Хорин нэгдүгээр зууны эхэнд АНУ-ын Латин Америкт тогтоосон ноёрхлын эсрэг тэмцэл улам идэвхжиж, түүхэн, цаг үе тохиогоод байна. Энэ үйл явдлыг Ноам Чомски гэгч улс төр судлаач "Латин америкчуудын өөрсдийгөө зуун зуунд ноёрхсон империалис эзэгнэлээс чөлөөлөх оролдлого хэмээн үзсэнээ илэрхийлжээ.

Мөн тэрбээр "энэ бол тусгаар тогтнолоо дахин нотлох алхам" гэж нэрлэв.  Мэдээж, АНУ-руу чиглэсэн энэ үйл явдлыг Вашингтон анхааралдаа авах нь ойлгомжтой. Гэхдээ "2002 оны 9-р сарын 11 "-ний үйл явдлын дараагаас Вашингтоны Латин Америк дахь сонирхол суларч эхэлсэн гэж ажиглагчид үздэг байна.

Эдүгээгийн зуун жилийг дэлхий нийт "Хятадын зуун” болно гэдэгт бат итгэлтэй байдаг бол "Америкийн эсрэг зуун" болно гэдэгт итгэж явдаг ч талууд бас байх юм. Учир юу гэхээр, АНУ-ын байр суурь, бодлого баримтлалд дургүйцэгч талууд сүүлийн үед олшрох болсон аж.

Вашингтон улс төр, эдийн засгийн хувьд өнгөрсөн зууных шигээ нөлөө бүхий, ганхашгүй тогтвортой байр сууриа алдаж эхэлсэн. Дэлхийн өнцөг булан бүрт Вашингтоныг эсэргүүцэх явдал ихэсч байгааг олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээс харж болно.

Үүний жишээ гээд хядагчид, зэвсэгт босогчдоос дурьдвал дуусахгүй олон нэр урсана. Хамгийн ойрын    жишээ гэвэл Ирак, Америк цэргийн хүчээр дайран орж Саддам Хуссейний дарангуйллыг түлхэн унагаж улс үндэстэн, засгийн газрыг нь шинээр тохинуулсан гэх Багдадын одоогийн эрх баригчид Вашингтоны заавар зөвлөгөөг  дагахгүй гэдгээ саяхан мэдэгджээ.

1995 онд Европын холбооны нэгдсэн мөнгөн тэмдэгт гарч ирснээс хойш ам.долларын ханш дэлхийн зах зээлд сулрах үзэгдэл ажиглагдаж эхэлсэн зэрэг олон жишээг энд дурьдаж болохоор байна. АНУ дэлхийд ноёлох санаархлынхаа гадна Латин америкийн орнуудыг орхигдуулаагүй гэдэг нь ч тэдний Вашингтоны эсрэг өнөөгийн үзэл суртлыг бий болгосон юм.

Латин америкийн орнуудад ээлж дараалан явагдсан улс төрийн өөрчлөлт нь, АНУ-ын тус бүс дэх хяналтыг тогтворгүйжүүлсэн “онч мэргэн хувилбар" болсныг улс төрийн ажиглагчид онцлон хэлдэг юм. Энэ нь дэлхий нийтийн хүлээж байсан сайхан мэдээ юм.

1823 онд Монро Докторин, 1904 онд Рүүзвелт Короллари нарын санаачилсан хүмүүсийнхээ нэрээр томъёолсон, бусад цэргийн хүчээр нөлөө тогтоох далд бодлогыг АНУ хэрэгжүүлж иржээ. Даанч үүнийг хожим ухаарсан хэд хэдэн орон АНУ-ын эсрэг дор бүрнээ арга хэмжээ авсан байдаг.

Өөрийн ашиг сонирхол, зах зээл, эдийн засгийн хүчийг өргөтгөх ажиллагаагаараа дэлхийн хамгийн анхны ардчилагчид маань Куба, Коста Рика, Доминикан, Мексик, Никарагуа зэрэг орнуудын бүрэн эрхт байдалд халджээ. Үүний үр дүнд 1954 онд Гватемал, 1961 онд Куба, 1965 онд Бүгд найрамдах Доминикан зэрэг Төв Америкийн орнууд тусгаар тогтнол, эрх ашгийнхаа төлөө тэмцэж эхэлжээ. Үүнийг дагаад олон орныг хамарсан аллага гарсан байдаг.

Бүр 1970-1989 оныг хүртэл Чилид дарангуйлагчийн эсрэг нэрээр олон мянган аллага үйлджээ. Үүнийг тухайн үеийн АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн Дарга Хенри Киссингер "Латин Америк дахь олон талт байдлын зөрүүг арилгах гэсэн алхам" хэмээн тайлбарласан байдаг.

Харин сүүлийн үед "олон талт байдлын зөрүүг арилгах" гэсэн нь цэрэгжилт тал руугаа хэвийх болжээ. АНУ, Колумбитай ярилцаж өөрийн цэргийн баазыг тус улсад байрлуулах гэсэн нь Венесуэлийн ерөнхийлөгч Уго Чавесийн дургүйцлийг хүргээд авлаа. Уг нь ФАРК-ын зэвсэгт босогчидтой тэмцэнэ гэж тайлбарласан Америк цэргийн бааз нь Венесуэлийн газар нутагт ойрхон очиж байгаад Чавес уурласан хэрэг.

Улс төрийн ажиглагчдын дэвшүүлсэн таамгууд, АНУ-ын дээрх алхам өөрийнх нь эсрэг чиглэсэн гэж С.Боливарын хувьсгалыг дэмжигч Венесуэлийн төрийн тэргүүний хардлага сэрдлэгтэй ч таарч байгаа юм.

Ийм учраас хорьдугаар зууны Америкийн эсрэг тэмцэгч бэлгэ тэмдэг Кубын Фидел Кастро байсан бол энэ зууны шинэ бэлгэ тэмдэг нь Уго Чавесаар солигдсон юм.

АНУ-ын зүгээс Латин Америкчуудын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцох сонирхол ихтэй. Үүнээс болж өмнөд тивийн орнууд нь хоорондоо түнжин хагарах явдал бишгүйдээ л гардаг шүү дээ. Үүнийг Венесуэл, Колумбийн дээрх харилцаанаас дүгнэхэд л хангалттай.

Уго Чавесийн энэ сард олон улсад хийсэн айлчлал нь дэлхий нийтийг барууны орнуудын тэр дундаа АНУ-ын эсрэг эргүүлэх оролдлого гэж ажиглагчид тайлбарлаж байна.

АНУ Латин Америкийг олон зууны туршид оролдож ирсний хувьд өмнөд тивийнхний зан аягийг сайн мэддэг болжээ. Тэгээд л АНУ Латин Америкт эдийн засгийн нөлөөгөө тогтоох бодлогыг явуулж ирсэн аж.

Латин америкийн орнуудад уул уурхай, ашигт малтмал, газар тариалан, аялал жуучлал гээд мөнгө олох эх үүсвэр багагүй бий. Боломжоо чамлахгүйгээр чанга атгаж чадсан орнууд ч бий. Гэхдээ л тэдний хэн нь ч АНУ-аас хол давж чадаагүй байдаг.

Өнгөрсөн зуунд Латин Америкийн орнуудын олонхид нь ажилгүйдлийн түвшин өндөр байсны улмаас хүн ардынх нь дөчөөс доошгүй хувь нь өдрийн ганц доллар хүрэхгүй орлоготой ядуу амьдарсаар иржээ. Үүний үр дүн АНУ-ын санаачилгаар Олон улсын валютын сан болон Дэлхийн банкны дэмжлэгээр Латин америкт явуулсан "Неолиберализм" хэмээх капиталист оронд ашигтай бодлого байлаа.

Хожим нь үүнийг ухаарсан орнуудаас Боливийн тэргүүн Эво Моралес хамгийн түрүүнд улс орных нь өнөөгийн нүд хальтирам байдал өнөөх "Неолиберализм"-аас үүдэлтэй гэдгийг зоригтойхон шиг хэлж байсан юм.

Куба, Венесуэлийн санаачлан байгуулсан ALBA буюу Америкчуудын төлөөх Боливарын холбооны зорилго нь Латин Америкийн тусгаар тогтнолын байдлыг хангахад оршдог бөгөөд элэг нэгтнүүддээ чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг.

Тус байгууллагын ачаар сүүлийн үед АНУ болон дэлхий нийтээс эдийн засгийн тал дээр ангид байхыг эрмэлзсэн Латин америкийн орнуудын хамтын ажиллагаа сайжирч, тэд нэгдэж эхэлсэн аж. Латин америкчуудын эргэн нэгдэх энэ үзэгдэл нь цаашдын төлвийнх суурь болж байгааг тэд өөрсдөө ч нүүр бардам хэлж байна.

Т.Отгонбатбаяр