УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан Казахстан улсад хийх албан ёсны айлчлалынхаа үеэр дагалдан яваа төлөөлөгчдийн хамт тус улсын “Самрук Казына” баялгийн сан болон уран олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэгч үндэсний хэмжээний "Казатомпром" хувьцаат компанийн удирдлагуудтай уулзалт хийлээ.  

УИХ-аар 2024 оны 4-р сард байгалийн баялгийн үр өгөөжийг Монгол Улсын одоо, ирээдүйн иргэн бүрд тэгш хүртээмжтэй хуваарилах зорилго, зохицуулалт бүхий Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль батлагдсан. Мөн 2025 оны 1-р сард Монгол Улсын Засгийн газар уран үйлдвэрлэлийн салбарт хамтран ажиллах хөрөнгө оруулалтын гэрээг Францын ”Орано майнинг” групптэй байгуулснаар олон жил гацсан  төсөл хэрэгжих боломж бүрдсэн юм.    

Уулзалтын эхэнд “Казатомпром” компанийн Нэгдүгээр орлогч, Эдийн засаг, санхүү хариуцсан захирал Тулебаев Марат компанийнхаа талаар товч танилцуулга хийв.



Тэрбээр, Дэлхийн даяар цөмийн энергийн хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байна. Цөмийн энергийг ашиглах хэрэгцээ өсөхийн хэрээр улс орнууд атомын цахилгаан станцын хуучин станцуудаа  шинэчлэх, шинэ станц байгуулах зэргээр цөмийн энергийн үйл ажиллагаа идэвхжиж байна.

Казахстан улс 2024 оны байдлаар дэлхийн хэмжээнд олборлож буй ураны 38 хувийг, Казатомпром  компани үүний 20 хувийг дангаараа хангадаг. Казахстаны нутаг дэвсгэрт ураны 27 орд байгаагаас 14 ордод нь олборлолт явуулдаг. Эдгээр 14-өөс 12 нь Канад, Франц, Хятад, ОХУ-тай хамтарсан компаниуд. Зөвхөн олборлолтоос гадна эрэл  хайгуулын ажлыг эрчимжүүлж байна. Хайгуулын урьдчилсан дүнгээр Казахстанд 200 мянган тонн ураны нөөц тогтоогдсон гэв.  

2040 ОН ГЭХЭД УРАНЫ ЭРЭЛТ ӨНӨӨДРИЙНХӨӨС ХОЁР ДАХИН ӨСНӨ



Казатомпром компани 1997 онд байгуулагдсанаас хойш тогтвортой үйл ажиллагаа явуулснаар уран олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэгч компани болжээ. Хуучин ЗХУ-ын үеэс үлдсэн актив болон гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг татаж, тогтвортой үйл ажиллагаа явуулснаар 2018 оноос Хөрөнгийн биржид хувьцаагаа арилжаалжээ. Өнөөдөр тус компанийн хувьцааны 25 хувь нь Лондонгийн хөрөнгийн биржид арилжаалагддаг. 75 хувийг Казахстан улсын үндэсний баялгийн “Самрук Казына” сан эзэмшдэг байна.

Уран олборлолт, үйлдвэрлэлийн 2040 он хүртэлх олон улсын төлөв байдлыг харвал:

2040 он гэхэд ураны эрэлт өнөөдрийнхөөс хоёр дахин өсөх төлөвтэй. Хэдийгээр Казатомпром компани ураны тэргүүлэгч компани ч гэсэн хоёр Казатомпром компани үйл ажиллагаа явуулж байж эрэлтийг хангана гэсэн тооцоолжээ.
 
Мэдээллийн технологи болон хиймэл оюуны ухааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг компаниудад их хэмжээний цахилгаан эрчим хүч шаардагддаг нь эрчим хүчний хэрэглээг нэмэгдүүлж байна.

КАЗАХСТАН, МОНГОЛЫН ХӨРСНИЙ БҮТЭЦ ОЙРОЛЦОО ТУЛ ИЖИЛ ТЕХНОЛОГИОР ОЛБОРЛОЛТ ЯВУУЛАХ БОЛОМЖТОЙ 

Казатомпром компани газрын гүн дэх цооног руу шүлтлэг бодис шахаж, уусган олборлох аргаар ураныг гаргаж авдаг. Энэ аргачлалаар олборлолт явуулахад уурхай, барилга байгууламж барих шаардлагагүй тул өртөг зардал багатай. Мөн байгаль орчинд хор нөлөө багатай.  

Казахстан дахь ураны уурхайнуудын газрын зураг


Газрын гүн рүү цооног ухаж, газрын гүн рүү өрөмдөх процесс явагдана. Хөрсний бүтцээс хамаарч ийм аргаар уран олборлолтыг хүссэн газарт явуулах боломжгүй. Харин Казахстан, Монголын  хөрсний бүтэц ойролцоо гэж бид үзэж байна. 

Уран олборлох технологийг эзэмшиж, ашиглахдаа химийн бодисыг газар дор уусган олборлох технологийг нэвтрүүлж, амжилттай ашигласаар байгаа ба энэ чиглэлээр арвин туршлага хуримтлуулснаа ноён Марат хэлэв.  

Анх уран олборлох өндөр технологийн бүтээгдэхүүнүүдийг гаднаас импортолж байсан бол одоо дотооддоо үйлдвэрлэж байгаа нь энэ салбар эрчимтэй хөгжиж, дэлхийд тэргүүлэх хөшүүргэ болжээ. Казатомпром компани дэргэдээ ураны олборлолт явуулахад туслах дэд бүтцүүдийн үйл ажиллагааг жигд хөгжүүлж, тэдгээр нь тогтвортой ажиллаж байна.

Уран олборлох технологи тасралтгүй хөгжсөөр байна. Тиймээс Казатомпром компанийн бүрэлдэхүүнд олон төрлийн лаборатори, судалгааны байгууллага, өндөр технологийн хүрээлэн, ураны геологи, хайгуул болон өрөмдлөг, тээвэр логистик зэрэг үйлдвэрлэлийн бүх шатны үйл ажиллагаа явуулж байна.

Тухайлбал,
Казатомпром компанийн бүрэлдэхүүнд металлургийн үйлдвэр багтана. Ийм хосгүй онцлог үйлдвэр дэлхий дээр Хятад, Америк, Казахстанд л бий. Тантал, ниоби зэрэг ашигт малтмалыг олборлохоос үйлдвэрлэх бүх шат дамжлагыг хийдэг ба түүгээр цөмийн станцад зориулсан дулаан ялгаруулах чиглэлийн тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэдэг. 

Уран олборлоход ашигладаг гол химийн бодис бол хүхрийн хүчил. Казатомпромын бүрэлдэхүүнд хүхрийн хүчлийн хоёр үйлдвэр бий. Гурав дахь үйлдвэрээ шинээр байгуулж байна. Хүхрийн хүчлээс гадна бусад төрлийн химийн бодис уран олборлоход тодорхой хэмжээгээр шаардлагатай гэв.

“Казатомпром” компанийн эрх бүхий хүмүүс Монголд ирж "Мон-Атом" компанийн төлөөлөгчидтэй уулзаад буцжээ. “Мон-Атом” компаниас ураны эрэл хайгуул хийх гурван газрыг зааж өгсөн. Зааж өгсөн газарт ураны хайгуул, судалгааны ажил хийх хүсэл эрмэлзэлтэй байна. Дараагийн шатанд эрэл хайгуултай холбоотой геологийн тайлан төлөвлөгөөг гаргах шаардлага бий. Үүнтэй зэрэгцээд хамтарсан үйлдвэр байгуулах боломжийг судална. Уран олборлох болон газрын ховор элементийн эрэл хайгуул хийж, олборлох чиглэлээр хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаагаа давтан хэлсэн юм.

УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан, Ураны төслийг хэрэгжүүлсний дараах нөхөн сэргээлтэд ямар нөхцлүүд  гарав. Алдсан оносон зүйл юу байгааг тодруулж байв.

Тэрбээр Францын Орано групп 1997 оноос мөн манайд ураны хайгуул, туршилтын олборлолт явуулах хүртэл маш их хугацаа алдсаныг дурдаад, уран болон газрын ховор элементийн салбарт Казахстан улстай хамтран ажиллах бүрэн боломжтойг тэрбээр онцлон тэмдэглэсэн юм.

“Казатомпром” ХК-ийн Нэгдүгээр орлогч захирал Тулебаев Марат, Монголтой холбоотой ажлын эхний үе шат нь ураны геологийн тайлан гаргах шаардлагатай. Геологийн тайланг манай холбогдох техникийн мэргэжлийн байгууллагууд үнэлж, дүгнэлт гаргах нь чухал.

Мөн эрэл хайгуулын зорилго бүхий өрөмдлөг хийх хэрэгтэй. Хайгуулын ажлыг гурван жилийн хугацаанд хэрэгжүүлэх болох ба үүнтэй зэрэгцэн уранаа олборлож байх боломжтой. Одоогийн байдлаар харахад ураны агууламж газрын 600 метрийн гүнд байгаа нь Казахстаныхтай ижил төстэй хөрсний бүтэцтэй гэсэн үг. Казахстанд хамгийн сүүлд хэрэгжүүлсэн төсөлд хайгуулын ажлыг хоёр жилийн хугацаанд явуулсан. Нөөц нь батлагдвал эдийн засгийн үндэслэлийг тооцоолно. Үүний дараа дэд бүтцийн ажлууд яригддаг. Энэ бүх үйл ажиллагаанд гурван жилийн хугацаа шаардагдана. Гэхдээ үүнээс цаашлаад олборлолтын үйл ажиллагаа явуулах боломж бүрдэнэ.

Ураны олборлолт явуулах, улмаар атомын цахилгаан станц барих шийдвэр гаргахад ард иргэд нь эсэргүүцдэг эсэх, энэ тохиолдолд ямар арга хэмжээ авч ирснийг сонирхоход,

Атомын цахилгаан станц барихтай холбогдуулан бүх нийтийн санал асуулга явуулахад ард иргэдийн дийлэнх олонх буюу 70 хувь нь дэмжсэн. Ард иргэдийн дунд ойлголт хангалтгүйгээс айдаст автаж, эсэргүүцэх хүмүүс байдаг.
Дэлхийн дүр зургийг авч үзэхэд АЦС-ын эрэлт хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байна. Яагаад гэвэл экологийн цэвэр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг АЦС-тай дүйцэх эрчим хүчний эх үүсвэр дэлхийд өөр байхгүй. Нөгөө талаар, АЦС барихтай холбоотой гарах зардлын ихэнх хувь нь АЦС-ын аюулгүй байдалд зарцуулагддаг.

Казахстанд ураны олборлолт явуулж эхэлснээс хойших анхны цооногууд /шахт/ одоо л хаагдаж эхлэх гэж байна. Хаагдаж буй цооногуудад цемент цутгаж битүүлдэг. Уран олборлоход ашиглаж байсан дамжуулах хоолойг салган авч, цацрагийн идэвхгүй болгох зориулалтын бодис шахна. Үйл ажиллагаа явуулж байх хугацаандаа ураны орд газрын татан буулгах фондыг хамт үүсгэдэг.  

Фондын хөрөнгийн хэмжээ цооногийн цар хүрээтэй ижил түвшинд байдаг буюу цооног том бол фондын хөрөнгө өндөр байдаг. Тэгэхээр ураны орд газар хаагдахад нөхөн сэргээх хөрөнгө нь бэлэн байдаг. Энэ бүх зохицуулалт нь Казахстаны Газрын хэвлийг ашиглах тухай хуульд заасан байдаг. Бүх орд газарт ийм жишгээр үйл ажиллагаа явуулдаг гэж хариулав.



Казахстан улс 2060 он хүртэл нүүрстөрөгчийн ялгарлыг тэглэх үүрэг хүлээсэн. Өнөөдрйин байдлаар манай улсад хэрэглэж буй эрчим хүчний 70 хувь нь нүүрсэнд суурилж байна. Улс орны эдийн засаг өсөхийн хэрээр эрчим хүчний хэрэглээ нэмэгдсээр, өнөөдрийн байдлаар эрчим хүчний дутагдалтай байна. Тиймээс Казахстан улсын Ерөнхийлөгч К.Токаев гурван атомын цахилгаан станц шинээр барих шийдвэр гаргасан гэж Казахстан улсын парламентын доод танхим Мажилисийн дэд дарга тодрууллаа.