Эдийн засагч Н.Энхбаяр ирэх оны улсын төсвийн төслийн талаар байр сууриа илэрхийлснийг та бүхэнд хүргэж байна.  

-Засгийн газар ирэх оны төсвийг боловсруулахдаа төсвийн хүрээний мэдэгдлийг зөрчлөө. Өнгөрсөн хавар УИХ Төсвийн хүрээний мэдэгдлийг баталсан. Үүнд 2024 оны улсын төсвийн алдагдлыг 1.8 их наяд төгрөг байна гэжээ. Гэтэл 2 их наяд болгон өсгөв.   

ХЗДХ-ийн сайн асан Х.Нямбаатар өөрөө хуулиа зөрчив. Учир нь тэрээр Монгол Улсын 2024 оны төсвийн төслийг УИХ-д өргөн барихад Засгийн газарт зөвшөөрөл олгожээ.

БШУ-ны сайд гурван ээлжийн сургуулийг халах амлалтыг 2020 онд өгсөн ч хэрэгжүүлээгүй. Хүүхдийн, төрөлтийн тоог ҮСХ-ноос авч, хичээлийн жил бүрд хэдэн хүүхэд сургуульд орохыг урьдчилан харах боломжтой. Хүүхдийн тоог огт тооцоолоогүй эсвэл буруу тооцоолсон тул өнөөг хүртэл хүүхдүүд гурван ээлжээр хичээллэж байна. Төв аймгийн Сэргэлэн суманд 70 сурагчтай сургуульд 30 хүн ажилладаг. Тэдний тал нь багш, тал нь захиргааны ажилтнууд. БШУЯ энэ мэт багшийн илүүдэлтэй сургуулиуддаа зохицуулалт хийхгүй байна.

БИДЭНД ДУНД ХУГАЦААНЫ ТӨЛӨВЛӨГӨӨ БАЙХГҮЙ

2020 онд УИХ-аас баталсан, “Алсын хараа 2050” нь урт хугацааны баримт бичиг юм. 2024 оноос хойш юу болох вэ? Он гараад улс төрийн намууд мөрийн хөтөлбөрөө боловсруулна. Тэд ямар баримт бичигт тулгуурлан, ямар хүрээнд мөрийн хөтөлбөрөө бичих вэ? Дур дураа аашлах уу?

Монгол Улсын хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн тухай хуульд урт, дунд, богино хугацааны хөгжлийн бодлоготой байна гэж заасан. Ирэх оны  дөрөвдүгээр сард Үндэсний аудитын газар намуудын мөрийн хөтөлбөрт дүн шинжилгээ хийнэ. Нэг нам нь баруун тийшээ, нөгөө нь зүүн тийшээ төмөр зам тавина гэж бичих боломжтой болох нь. Учир нь бидэнд дунд  хугацааны, хөгжлийн төлөвлөгөө алга.     

Мөн хөгжлийн бодлогын бүх баримт бичгийн уялдаа буюу “Алсын хараа 2050”-д нийцэж буй эсэхийг Эдийн засгийн хөгжлийн яам хянах учиртай. Үүнд улсын төсвийн төсөл ч багтана. 2020 онд бичсэн, дунд хугацааны төлөвлөгөө 2025 онд дуусна. 2025-2050 он хүртэл ямар бичиг баримт мөрдөх нь тодорхойгүй байна. Нэр дурдсан хуульд дунд хугацааны хөгжлийн бодлого гээд долоон зүйлийг жагсаасан. Энэ дагуу 2022 онд Үндэсний хөгжлийн хөтөлбөрийг боловсруулсан ч өнөөдрийг хүртэл УИХ батлаагүй. Энэ талаар Эдийн засгийн хөгжлийн сайд, УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооноос асуух хэрэгтэй.                   

Улсын төсөв бол хэдхэн тоо биш юм. Бидний хүрэхийг зорьсон шат руу хүргэх гишгүүр.              

2050 оны Монгол Улсын зорилттой 2024 оны улсын төсөв нийцсэн, эсэхийг харьцуулан дүгнэхэд хэцүү. Харин 2025 онд бидний хүрсэн байхыг эрмэлзсэн зорилтуудыг 2024 оны улсын төсөвт тусгасан, эсэхийг шууд харах боломжтой. Гэвч дунд хугацааны бодлогын баримт бичиг алга. Өөрөөр хэлбэл төсөв боловсруулах орчин бүрхэг болчихлоо. Улсын төсөв бол хэдхэн тоо биш юм. Бидний хүрэхийг зорьсон шат руу хүргэх гишгүүр гэж ойлгож болно.           

Улсын төсвийн зардлыг хөрөнгө оруулалт, урсгал зардал гэж хоёр ангилдаг.

Дараагийн асуудал нь ирэх оны улсын төсвийн төслийг судлаачид, эдийн засагчдаар огт хэлэлцүүлээгүй. Төсвийн мэдээлэл ил байвал замбараагүй байдал буурна. Одоо эдийн төсвийн төслийг шүүмжлээд ч ямар ч үр дүнд хүрэхгүй.

Хөрөнгө оруулалтын ач холбогдлын эрэмбийг хэрхэн тогтоов?

Мэргэжлийн хүмүүс долоон бүлэг үзүүлэлт бүхий шалгуураар хөрөнгө оруулалтын төсөл тус бүрд оноо өгч, ач холбогдлоор нь эрэмбэлдэг. Сангийн сайдын баталсан энэ журмыг мөрдсөнгүй.

15 аймаг улсын төсвөөс татаас авдаг. Эдгээрт олгодог татаас 2023 оныхоос хоёр дахин өсжээ. Баянхонгор, Дундговь, Хөвсгөл аймгийн зардал өссөн байна. 217 тэрбум төгрөгийг аймгуудад татаас болгон улсын төсвөөс өгсөн бол ирэх онд нийт 412 тэрбум төгрөг буюу хоёр дахин өссөн. Архангай, Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Говьсүмбэрийн төсөв хурдацтай өссөн.

Соёлын төвүүдийг олноор барих цаг мөн үү? Эдгээрийг барьснаар цаашид цахилгаан, дулааны зардал нь өснө. Соёлын тухай хуульд 6-7 үйлчилгээг үзүүлэхээр заажээ. Сумын соёлын төвүүд 2-3 үйлчилгээг л үзүүлдэг. Хөдөөгийн айлууд бүгд хиймэл дагуулаар телевиз үздэг болсон. 1990 оноос өмнө Соёлын төвүүд чухал байсан ч одоо иргэд интернет гэх мэт өөр сувгаар мэдээлэл авах, соёлын хэрэгцээгээ хангах боломж бүрдчихлээ.        

Ирэх онд 60 сая тонн нүүрс худалдах боломжтой юу?

Манай төсвийн орлогын 30 хувийг уул уурхайн салбарын орлого бүрдүүлдэг. Ирэх онд 60 сая тонн нүүрс худалдах боломжтой юу? ОХУ-ын хувийн нүүрсний уурхай болох Елгинскаягийн “Номхон далайн төмөр зам” компани   жилд 20 сая тонныг гаргадаг. Мөн тус улс далайн шинэ боомт байгуулж байна. 2025 оны эхний улиралд энэ боомт ашиглалтад орно. Ингэснээр тэдний нүүрсээ нийлүүлдэг зам гурав дахин багасна. Шинээр барьж буй боомт нь жилд 30 сая тонн нүүрс гаргах хүчин чадалтай.

ОХУ хойгуур (Байгаль-Амарын төмөр замаар) болон урдуур гэсэн маршрутаар нүүрсээ БНХАУ-д гаргадаг. Манайд том өрсөлдөгч гарч ирнэ. БНХАУ-ОХУ-ын худалдаа эдийн засагчдын биш улс төрчдийн шийдвэр байдаг. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Бээжинд айлчиллаа. Энэ үеэр урд хөршид нийлүүлэх түүхий эдийг ярьсан нь гарцаагүй. Хятадад гадаад улсуудын нийлүүлдэг нийт нүүрсний 12 хувийг ОХУ эзэллээ. 2021 онд энэ үзүүлэлт 9 хувь байв. Австрали, Канад, АНУ хамгийн их нүүрс нийлүүлж, манай улс тавдугаарт эрэмбэлэгдэж байна.    

Таван толгойн цахилгаан станц барих тендерийг дахин цуцалжээ. Энэ станцыг 13 жил ярьж байгаа ч эхэлсэнгүй. Ганцмод-Гашуунсухайтын төмөр замыг холбохдоо гүүрэн байгууламж барихгүй. Өндөрлөг газарт хүнд ачаатай галт тэргүүд зорчих нь эрсдэлтэй гэж үзэн, тойрог замын төмөр зам барих болсон. Энэ ажил 2026 онд дуусна. Ханги-Мандалын төмөр замыг мөн холбоогүй л байна.

2017 онд Монголбанкны судлаачид болох н.Бямбацогт, н.Цэнддорж нар мега төслүүдийн маш сайн судалгааг хийсэн. Тэд эдийн засгийн үр ашгийг тооцох аргачлал боловсруулсан ч ашиглахгүй байна. Чөлөөт бүс байгуулах, Газрын тосны үйлдвэр гэх мэт төслүүдэдэдээ энэ аргачлалыг дагаж мөрдөх санал дэвшүүлж байна.                   

Манай түүхий эдийн үнэ өөрчлөгдөж байгаа нь эрсдэл юм. Харин зэс, хөнгөн цагааны үнэ өсөх төлөвтэй. Мөн дэлхийн эдийн засгийн өсөлт удааширч байна. БНХАУ-ын үл хөдлөх салбарын уналт, дотоод эрэлт нь зогсонги байдалд орсон, хүн амын бүтэц өөрчлөгдсөн, барууны орнуудтай зарим талаар  сөргөлдсөн зэрэг нь эдийн засагт нь сөргөөр нөлөөллөө. 

Инфляц өсөж, ирэх намар 12 хувьд хүрнэ.

Цалин тэтгэврийн нэмэгдэлд Засгийн газар 2023-2024 онд нийт 4.6 их наяд төгрөг зарцуулна. Өнгөрсөн долдугаар сард 1.8 их наяд төгрөг зарцуулсан. Ирэх оны дөрөвдүгээр сарын 1-нээс төрийн албан хаагчдын цалин, тэтгэмжийг дахин  нэмнэ. Ингэснээр цаашид улсын төсөв дэх НДШ том ачаа болно. Үүний уршгаар инфляц өсөж, ирэх намар 12 хувьд хүрнэ. (Харин Монголбанк инфляцыг 8 хувьд хүргэн бууруулахыг зорьж байгаа юм. сурв) Төсвийн урсгал зардлын 80 хувийг цалинд зарцуулдаг.                   

Ирэх онд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтыг 3.2 их наяд төгрөг болгон огцом нэмсэн. Энэ нь импортыг өдөөж, төгрөгийн ханшид сөргөөр нөлөөлнө.     

ОУВС ирэх оны манай улсын нэрлэсэн ДНБ-ийг 70 их наяд төгрөг гэв. Харин Засгийн газар 74 их наяд төгрөгт хүргэнэ буюу өөдрөгөөр дүгнэжээ.

АНУ-ын Засгийн газар хаагдлаа гэх мэдээ жил бүрийн намар гардаг. Тус улсад орлого дууссаны дараа илүү зардал гаргадаггүй тул төрийн байгууллагууд хаалгаа барихад хүрдэг, ажилтнуудынхаа цалинг ч олгодоггүй. Төрийн сан чек бичдэггүй. Ингэж зардлын дээд хязгаарыг зааж, түүнийгээ хатуу мөрддөг. Харин манай улсын төсвийн хуульд ийм заалт үгүй. Төсвийн алдагдалд хэн ч хариуцлага үүрдэггүй. Төсвийн орлого хэмээн мөрөөдлийн тоо тавиад, түүндээ хүрэхгүй бол өр зээлээр зардлаа санхүүжүүлсээр байна.

Өмнөх оны төсвийн санхүүжилт 97 хувьтай ч төсвөөр хэрэгжүүлэх ажлын явц 65 хувьтай байжээ. Зөрүү нь 32 хувь байна. Аудитын газар энэ дүгнэлтийг гаргасан. Мөнгөө авсан ч ажлаа хийхгүй байна гэсэн үг. Төсвийн сахилга бат сул байна.
Сангийн яам дахин хариуцлагагүй төсөв баталлаа. Төсвийг буруу төлөвлөсний хариуцлагыг хэн ч хүлээдэггүй. Засгийн газар сүүлийн жилүүдэд бүх зүйлийн буруутныг цар тахал, Украины дайнтай холбон тайлбарласан. Тэгвэл ирэх оны хоёр их наяд төгрөгийн алдагдлын буруутан юу вэ? Хэн бэ?                

Эцэст нь хэлэхэд 2024 оны улсын төсвийн төслийн эхний хэлэлцүүлгийг УИХ өнгөрсөн долоо хоногт хийлээ. Энэ пүрэв, баасан гарагуудад хоёр дахь хэлэлцүүлгийг хийнэ. Энэ үеэр УИХ-ын гишүүд бодлого ярих ёстойгоос тойргийн асуудлаа дэлгэх учиргүй гэв.

Ирэх оны улсын төсвийн төслийн нийт зардлыг 27 их наяд төгрөг буюу түүхэд байгаагүй өндөр дүнгээр тавьсан. Үүнийг ХҮН нам болон эдийн засагчид шүүмжилсээр байна.

УИХ дахь МАН-ын бүлгийн даргаас энэ талаар тодруулахад инфляц өндөр байгаа тул энэ онд цалин, тэтгэвэр нэмсэн. Мөн сүүлийн жилүүдэд хөрөнгө оруулалт маш бага байсан бол ирэх оны төсөвт өндөр дүнгээр тавьсан. Иймд төсвийн зардал 5 их наяд төгрөгөөр өсөж, нийт 27 их наяд төгрөгт хүрсэн гэсэн юм.