Төрөөс шинэ сургууль барих, эмнэлэг байгуулах, цалин нэмэх, тэтгэмж олгох, томоохон төсөл хэрэгжүүлэх бүрт энэ нь иргэдэд шууд мэдрэгдэх сайн зүйл мэт харагддаг.

Гэвч төсвийн шийдвэр бүрийн цаана нэг чухал асуулт дагалддаг. Өнөөдрийн шийдвэрийн төлбөрийг хэн, хэзээ төлөх вэ?

Төрийн санхүүгийн шийдвэрүүд богино хугацааны улс төрийн мөчлөгийг дагаж байна уу, эсвэл урт хугацааны эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хамгаалж байна уу?

Төсвийн зарлага нэмэгдэхэд үр өгөөж нь шууд харагддаг. Харин түүний бодит урт хугацааны өртөг нь олон жилийн дараа өрийн дарамт, ирээдүйн татварын ачаалал, эдийн засгийн боломж хумигдах хэлбэрээр илэрч болно.

Тиймээс төсөв гэдэг нь зөвхөн Засгийн газрын орлого, зарлагын тооцоо биш. Энэ бол өнөөдрийн нийгэм ирээдүй үедээ ямар боломж үлдээх тухай асуудал юм.

Монгол Улсын эдийн засгийн өнөөгийн сорилтуудыг харахад олон асуудал тусдаа мэт харагддаг. Гэхдээ өргөн хэрэглээний барааны үнэ өсөх, зээлийн дарамт нэмэгдэх, улсын өр нэмэгдэх, иргэдийн амьжиргааны өртөг өсөх зэрэг үзэгдлийн цаана нэг суурь асуудал бий.

Төрийн санхүүгийн шийдвэрүүд богино хугацааны улс төрийн мөчлөгийг дагаж байна уу, эсвэл урт хугацааны эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хамгаалж байна уу?

Энэ асуултыг эдийн засагчид олон арван жил судалж ирсэн. Тэдний дундаас энэ асуудлыг хамгийн тодорхой хөндсөн бүтээлүүдийн нэг бол эдийн засагч Жеймс М. Бьюкенен (James M. Buchanan), Ричард Э. Вагнер (Richard E. Wagner) нарын 1977 онд хэвлүүлсэн “The Consequences of Mr. Keynes” ном юм.

Төсвийн шийдвэрийн өнөөдрийн үр өгөөж, маргаашийн төлөөс

Улсын төсөв бол нийгмийн хөгжилд ашиглаж болох хүчирхэг хэрэгсэл. Эдийн засгийн хямралын үед төр эрэлтийг дэмжиж, эдийн засгийн уналтыг зөөлрүүлэх чухал үүрэгтэй.

Жон Мэйнард Кейнс эдийн засгийн хямралын үед төрийн оролцоо шаардлагатай гэж үзсэн нь 1930-аад оны Их хямралын дараах эдийн засгийн бодлогод томоохон өөрчлөлт авчирсан.

Гэхдээ Бьюкенен, Вагнер нарын анхааруулга, сануулга нь Кейнсийн онолд бус, харин түүний санааг улс төрийн орчинд хэрэгжүүлэх үед бий болох эрсдэлд чиглэсэн. Учир нь хямралын үед түр хугацаанд хэрэглэх ёстой төсвийн тэлэлт улс төрийн тогтолцоонд байнгын дадал болж хувирах эрсдэлтэй.

Эдийн засгийн уналтын үед төрийн зарлага нэмэх шийдвэр улс төрийн хувьд амархан байдаг. Шинэ төсөл хэрэгжүүлэх, төрийн үйлчилгээ нэмэгдүүлэх, иргэдэд дэмжлэг үзүүлэх нь үр дүнгээ шууд харуулдаг.

Харин эдийн засаг сэргэсний дараа зарлагаа бууруулах, өрөө багасгах, хуримтлал бий болгох нь улс төрийн хувьд илүү хэцүү байдаг. Учир нь өнөөдрийн ашиг тодорхой байдаг бол ирээдүйн зардал хол, бүдэг харагддаг. Ингээд түр хугацааны арга хэмжээ байнгын бодлого болж хувирах эрсдэл бий болдог.

Кейнсийн санааг төсвийн байнгын тэлэлт болгон хувиргах улс төрийн эрсдэл
Бьюкенен, Вагнер нарын санаа нь нийтийн сонголтын онол (public choice theory)-той холбогддог. Энэ онолын гол санаа нь: хүмүүс зах зээл дээр өөрсдийн ашиг сонирхлыг харгалзан шийдвэр гаргадагтай адил, улс төрийн орчинд ч өөрсдийн ашиг сонирхол, хязгаарлалтад үндэслэн шийдвэр гаргадаг.

Иргэд төрөөс авч буй шинэ боломж, үйлчилгээ, дэмжлэгийг шууд хардаг. Харин түүнийг санхүүжүүлэх бодит үнэ нь ирээдүйн татвар, өрийн төлбөр, эдийн засгийн өсөлтийн боломж хумигдах хэлбэрээр хожим илэрдэг.

Улс төрчид зөвхөн эдийн засгийн урт хугацааны хамгийн оновчтой шийдлийг сонгох нөхцөлд ажилладаггүй. Тэд дахин сонгогдох, иргэдийн дэмжлэг авах, улс төрийн өрсөлдөөнд амжилт гаргах, намаа ялалтад хүргэх хэрэгцээ, шаардлагатай байдаг.

Иймээс сайн улс төрчид ч богино хугацааны улс төрийн дарамтад орж болно. Тиймээс зөвхөн хувь хүний сайн санаанд бус, сайн дүрэм, сайн тогтолцоонд тулгуурласан хамгаалалт шаардлагатай.

Төсвийн шийдвэр үүнийг тодорхой харуулдаг. Нэг төсөл, нэг хөтөлбөрийн үр өгөөж тодорхой бүлэг хүмүүст шууд хүрдэг. Харин түүний зардал нийт нийгэмд бага багаар тархдаг. Иймээс улс төрийн систем зарлага нэмэх чиглэлд байнгын дарамттай байдаг.

Бьюкенен, Вагнер нарын онцолсон чухал ойлголт бол төсвийн хуурмаг ойлголт юм. Өөрөөр хэлбэл, төсвийн шийдвэрийн бодит урт хугацааны өртөг нь ихэнхдээ иргэдэд шууд харагддаггүй.

Иргэд төрөөс авч буй шинэ боломж, үйлчилгээ, дэмжлэгийг шууд хардаг. Харин түүнийг санхүүжүүлэх бодит үнэ нь ирээдүйн татвар, өрийн төлбөр, эдийн засгийн өсөлтийн боломж хумигдах хэлбэрээр хожим илэрдэг.

Төсвийн алдагдал бол үнэгүй мөнгө биш. Өнөөдрийн улс төрийн шийдвэрээр бий болсон зардлыг ирээдүйд хэн нэгэн төлнө. Тэр нь ирээдүйн татвар төлөгчид, ирээдүй үеийн иргэд юм. Иймээс төсвийн бодлого бол зөвхөн өнөөдрийн асуудал биш. Энэ бол үе хоорондын шударга байдлын асуудал юм.

Монгол Улсад анхаарах сургамж: баялгийн мөчлөг ба төсвийн сахилга бат

Монгол Улс байгалийн баялгийн орлогоос өндөр хамааралтай эдийн засагтай. Ийм нөхцөлд төсвийн сахилга бат бүр ч чухал.
Орлого өндөр үед зарлагаа хурдан өсгөж, орлого буурахад өрөөр нөхөх тогтолцоо нь эдийн засгийг гаднын өөрчлөлтөд эмзэг болгодог.

Түүхий эдийн үнэ өсөх үед бий болсон нэмэлт орлогыг шууд тогтмол зарлагын өсөлт болгон хувиргах нь эдийн засгийн мөчлөгийг улам хүчтэй болгох эрсдэлтэй.

Тиймээс хамгийн чухал асуулт бол: Өнөөдөр бий болгож буй өр ирээдүйн эдийн засгийн чадавхыг нэмэгдүүлж байна уу, эсвэл өнөөдрийн хэрэглээг санхүүжүүлж байна уу?

Хэрэв өр нь бүтээмж нэмэгдүүлэх, ирээдүйн орлого бий болгох хөрөнгө оруулалтад чиглэвэл эдийн засгийн өсөлтөөр нөхөгдөх боломжтой. Харин зөвхөн богино хугацааны амлалтыг санхүүжүүлэхэд ашиглагдвал ирээдүйн татвар төлөгчдийн үүрэг болж үлдэнэ.

Сайн дүрэм, сайн тогтолцоо: урт хугацааны хамгаалалт

Энэ бүгд дээр суурилан Бьюкенен, Вагнер нарын бүтээлийн хамгийн чухал сургамж бол төсвийн сахилга батыг зөвхөн хувь хүмүүсийн сайн санаа, хариуцлагад даатгаж болохгүй.

Учир нь улс төрийн мөчлөг богино байдаг. Харин төсвийн шийдвэрийн үр дагавар олон жил, бүр хэдэн үе дамжин нөлөөлдөг. Тиймээс төсвийн сахилга бат нь сайн дүрэм, сайн тогтолцоогоор хамгаалагдах ёстой. Сайн дүрэм гэдэг нь зөвхөн хуульд бичигдсэн хязгаарлалт биш. Энэ нь төсвийн сахилга бат, ил тод байдал, хяналт, хариуцлагыг хангах институцийн тогтолцоо юм.

Төсвийн дүрэм бодит хамгаалалт болох ёстой. Өрийн хэмжээ, алдагдал, зарлагын өсөлтөд тодорхой хязгаар байх хэрэгтэй. Гэхдээ дүрэм зөвхөн хуульд бичигдсэн байхад хангалтгүй. Түүнийг зөрчихөд бодит хариуцлага тооцдог механизм шаардлагатай.

Төсвийн сахилга бат бол зөвхөн мөнгө хэмнэх тухай ойлголт биш. Энэ бол ирээдүй үеийн эдийн засгийн эрх чөлөө, сонголтын боломжийг хамгаалах тухай ойлголт юм.

Мөн төсвийн шийдвэрийг хараат бусаар үнэлдэг тогтолцоо хэрэгтэй. Төсвийн орлогын төсөөлөл, шинэ хөтөлбөрийн урт хугацааны өртөг, өрийн эрсдэлийг улс төрийн ашиг сонирхлоос ангид үнэлэх боломжтой байх ёстой.

Түүнчлэн төсвийн ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Өнөөдөр харагдахгүй байгаа өр төлбөр, төрийн баталгаа, ирээдүйн үүрэг хариуцлага нь маргаашийн татвар төлөгчдийн төлөх төлбөр болж хувирдаг.

Байгалийн баялгийн орлогыг улс төрийн мөчлөгөөс хамгаалах нь мөн адил чухал. Түүхий эдийн үнэ өндөр үед бий болсон нэмэлт орлогыг тэр дор нь зарцуулах бус, ирээдүйн тогтвортой байдлыг хамгаалах хуримтлал, хөрөнгө оруулалтын тогтолцоонд чиглүүлэх шаардлагатай.

Өнөөдрийн төсвийн шийдвэр бол зөвхөн нэг жилийн санхүүгийн төлөвлөгөө биш. Энэ бол дараагийн үеийн Монгол Улс ямар боломж, ямар сонголттой байхыг тодорхойлох институцийн сонголт юм.

“Ноён Кейнсийн үр дагавар” номын өнөөдөр ч үнэ цэнтэй хэвээр байгаа гол санаа бол эдийн засгийн тогтвортой байдал зөвхөн зөв бодлогоос бус, зөв дүрэм, зөв тогтолцооноос хамаардаг явдал юм.

Монголын төсвийн асуудлыг зөвхөн нэг нам, нэг Засгийн газар, нэг улс төрчийн асуудал гэж харах нь хангалтгүй. Учир нь улс төрчид, эрх барьж буй нам өөрчлөгдөж болно. Харин дүрэм, тогтолцоо сул байвал асуудал давтагдана.

Зөв тогтолцоо бүрдвэл улс төрийн богино хугацааны ашиг сонирхлыг урт хугацааны үндэсний ашигтай нийцүүлэх боломжтой.

Төсвийн сахилга бат бол зөвхөн мөнгө хэмнэх тухай ойлголт биш. Энэ бол ирээдүй үеийн эдийн засгийн эрх чөлөө, сонголтын боломжийг хамгаалах тухай ойлголт юм.

Өнөөдрийн төсвийн шийдвэр бол зөвхөн нэг жилийн санхүүгийн төлөвлөгөө биш. Энэ бол дараагийн үеийн Монгол Улс ямар боломж, ямар сонголттой байхыг тодорхойлох институцийн сонголт юм.