Их гүрнүүдийн хүчинд дулдуйдсан бодлого идэвхжиж, олон улсын хямрал мөргөлдөөний тоо, хамрах цар хүрээ өсөн нэмэгдэж буй өнөөдрийн энэхүү сорилт бэрхшээлээр дүүрэн цаг дор аливаа улс гүрэн олон улсын харилцааны өөрчлөлт шинэчлэлтэд мэдрэмжтэй хандах, гадаад бодлогынхоо шийдвэрийг зөв зүйтэй боловсруулан хэрэгжүүлэх нь машид чухал болов.

Ялангуяа геополитикийн асар их амбиц бүхий хоёр гүрэнтэй хил залган оршдог, далайд гарцгүй, цэрэг эдийн засгийн хүчээр харьцангуй сул, олон улсын харилцааны системд үзүүлэх нөлөөлөл багатай Монгол Улсын хувьд идэвхтэй дипломат ажиллагаа, тэр дундаа олон талт дипломат ажиллагааны арга хэрэгслийг түлхүү ашиглах нь гадаад бодлогын маань үндсэн зорилтуудын нэг байх болно.

Дэлхийн II дайны төгсгөлд АНУ-ын Сан Франциско хотноо болсон Нэгдсэн Үндэстний бага хурлын үр дүнд нийт хүн төрөлхтний энх тайван, аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах чиг үүрэг бүхий олон талт хамтын ажиллагааны механизм болох НҮБ байгуулагдсан. 1945 оны 10-р сарын 24-ний өдөр хүчин төгөлдөр болсон НҮБ-ын Дүрмийн I зүйлд уг байгууллагын зорилгыг дараах байдлаар томьёолжээ. Үүнд:

-Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах;
-Ард түмнүүдийн тэгш эрх, өөртөө засан тогтнох зарчмыг хүндэтгэх замаар улс орнуудын найрсаг харилцааг хөгжүүлэх;
-Эдийн засаг, нийгэм, соёл, хүмүүнлэгийн шинж чанартай олон асуудлыг шийдвэрлэх, хүн бүрийн эрх, үндсэн эрх чөлөөг хүндэтгэх чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааг хэрэгжүүлэх;
-Эдгээр нийтлэг зорилгыг хэрэгжүүлэхийн тулд улс орнуудын үйл ажиллагааг уялдуулах төв нь байх зэрэг байв.

Дээрх үндсэн зорилго, зорилтуудын хүрээнд хэрэгжүүлж буй НҮБ-ын үйл ажиллагаанаас их гүрнүүд бус харин жижиг, бага буурай улсууд илүүтэй үр ашгийг нь хүртдэг талаар судлаачдын дүгнэлт түгээмэл.

НҮБ нь хамтын аюулгүй байдлын зарчим, олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээ, Жижиг Улсуудын Форум (FOSS), Дэлхийн Засаглалын Бүлэг (3G) зэрэг олон талт хамтын ажиллагааны платформоороо дамжуулан жижиг улсуудад аюулгүй байдлаа хангах, ашиг сонирхлоо хамгаалах, дэлхийн засаглалд дуу хоолойгоо хүргэх боломжийг олгодог.

Энэ жил 80 жилийн ой нь тохиож буй уг байгууллага өнөөдрийг хүртэл олон улсын энх тайван, аюулгүй байдал, нийгэм эдийн засгийн олон чиглэлээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэн, тасралтгүй явуулсаар ирсэн.

Гэсэн хэдий ч өнөөгийн дэлхийн улс төрийн орчинд өрнөж буй үйл явдлууд, олон улсын харилцааны тогтворгүй байдал, уур амьсгалын өөрчлөлт, хиймэл оюуны сорилтууд, цэрэг-стратеги, санхүү-эдийн засгийн хүчирхэг гүрнүүдийн геополитикийн санаархал зэрэг нь НҮБ-ын үндсэн зорилгыг бүдгэрүүлэх, үйл ажиллагааг нь саармагжуулах, хүч нөлөөг нь сулруулахад хүргэж байна.

Хүчний төвүүдийн хуваагдал тодоор илэрч, олон улсын харилцааны системийн ирээдүй бүрхэг болж буй энэ цаг үед олон улсын дэг журмыг хадгалах, олон улсын эрх зүйн нийтлэг хэм хэмжээг сахиулах, жижиг, бага буурай улсын ашиг сонирхлыг хамгаалах үүргийг гүйцэтгэх чадвартай олон талт хамтын ажиллагааны томоохон механизм бол яах аргагүй НҮБ юм.

Тийм ч учир энэ жилийн НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн чуулган “Хамтдаа хүчтэй: Энх тайван, хөгжил, хүний эрхийн төлөөх 80 жил" сэдэвтэй байв. 

НҮБ-ын үндсэн чиг үүрэг, гарч буй тогтоол шийдвэрүүд нь жижиг улсын оршин тогтнол, хөгжил дэвшилд чухал нөлөө үзүүлдэг тул манай улс ч НҮБ-тай харилцах харилцаанд онцгой анхааран ажилладаг.

2011 онд шинэчлэн баталсан Монгол Улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлалын 14.4-т “Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, түүний төрөлжсөн байгууллагууд болон олон улсын санхүү, худалдаа, эдийн засгийн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаагаа идэвхтэй үргэлжлүүлэх, дэлхийн засаглал дахь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын үүрэг хариуцлагыг нэмэгдүүлэхийг дэмжиж ажиллах” тухай заасан.

Энэ заалтаас харахад, өнөөгийн дэлхийн улс төрийн нөхцөл байдлаас дүгнэхэд ч олон талт хамтын ажиллагаа, тэр дундаа НҮБ-тай харилцах харилцаа, хамтын ажиллагаа нь Монгол Улсын гадаад бодлогын нэн чухал чиглэл төдийгүй тусгаар тогтнолын маань томоохон баталгаа болно.

1961 оны 10-р сарын 27-ны өдөр манай улс НҮБ-ын 101 дэх гишүүн орон болж, 10-р сарын 31-ний өдөр төрийн далбаагаа НҮБ-ын байрны гадна мандуулсан.

Ингэснээр Монгол улсын тусгаар тогтнол нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөн баталгаажсан түүхтэй. Монгол Улс бүрэн эрхт гишүүн болсон цагаасаа хойш НҮБ-ын зорилго, зарчмуудыг тууштай дэмжин ажиллаж, үйл ажиллагаанд нь өөрийн гэсэн хувь нэмрээ оруулан идэвхтэй хамтран ажилласаар ирсэн.

Монгол Улс олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах, зэвсэглэлийг хорогдуулах, хүний эрхийг дэмжих, ардчилал, сайн засаглалыг бэхжүүлэх, эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх чиглэлээр нийтдээ 90 гаруй тогтоолын төслийг санаачлан батлуулжээ.

Өнөөдрийн байдлаар манай улсын зүгээс “Монгол Улсын олон улсын аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэггүй статусын тухай”, “Хөдөөгийн охид, эмэгтэйчүүдийн аж байдлыг сайжруулах тухай”, “Нийгмийн хөгжилд хоршооллын гүйцэтгэх үүргийн тухай”, “Бичиг үсгийн боловсролын тухай”, “Ардчиллын боловсролын тухай” зэрэг 5 тогтоолыг санаачлан, НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн чуулганаар 2 жил тутамд хэлэлцүүлэн батлуулаад байна.

Эдгээрийн зэрэгцээ 2026 оныг “Бэлчээр болон нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэгчдийн олон улсын жил” болгон зарлах санаачилга дэвшүүлж, НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 76 дугаар чуулганы 2022 оны 3-р сарын 15-ны өдрийн Бүгд хуралдаанаар хэлэлцүүлж батлуулсан.

Мөн НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 79 дүгээр чуулганы 2025 оны 6-р сарын 03-ны өдрийн Бүгд хуралдаанаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн санаачилсан “Дэлхийн адууны өдрийн тухай” (World Horse Day) тогтоолыг батлуулж чадсан нь манай улсын олон талт дипломат ажиллагааны томоохон амжилтуудын нэг болов.

Монгол Улс болон НҮБ-ын харилцаа, хамтын ажиллагаа нь НҮБ-ын Энхийг сахиулах ажиллагаа, жендерийн тэгш байдал, эмэгтэйчүүдийн улс төрийн түвшний шийдвэр гаргалтын оролцоо, нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийг хангах, далайд гарцгүй хөгжиж буй улс орнуудын эрх ашгийг хамгаалах зэрэг чиглэлээр амжилттай хөгжиж байна.

НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн 2025 оны илтгэлд дурдсанаар Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн зорилтуудын хэрэгжилт 66,7 хувьтай байгаа нь дэлхий дахины дундаж үзүүлэлт болох 17 хувиас даруй 4 дахин өндөр үзүүлэлт.

Энх тайван, аюулгүй байдал, нийгэм эдийн засаг, уур амьсгалын өөрчлөлт, хүний эрхийн чиглэлээр гаргаж буй санал санаачилгууд, НҮБ-ын хүрээнд батлуулсан тогтоолын төслүүд, хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүд нь дэлхийн засаглал дахь НҮБ-ын үүрэг хариуцлагыг нэмэгдүүлэхийг дэмжин ажиллахад чиглэсэн Монгол Улсын үйл ажиллагааны томоохон илрэл юм.

Нөгөөтээгүүр, энэ нь манай улсын олон талт дипломат ажиллагааны ололт амжилт төдийгүй олон улсын тавцан дээрх байр суурь, нэр хүндийн илэрхийлэл юм. Хамгийн чухал нь Монгол Улсын НҮБ-ын хүрээн дэх идэвхтэй дипломат ажиллагаа нь манай улсын үндэсний ашиг сонирхол, аюулгүй байдал, тусгаар тогтнолын томоохон баталгаа болж байна.

НҮБ-ын зүгээс ч манай улсын идэвх санаачлагыг өндрөөр үнэлсээр ирсэн. Тухайлбал, НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Перес де Куэльяр (1977), Курт Вальдхайм (1987), Кофи Аннан (2002), Бан Ги Мүүн (2009), Антонио Гутерреш (2022) Монгол Улсад тус тус айлчилсан нь үүний нотолгоо.

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн урилгаар НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Антонио Гутеррешийн 2022 онд Монгол Улсад хийсэн айлчлал нь манай улс НҮБ-д элссэний 60, 61 жилийн ой, нутаг дэвсгэрээ цөмийн зэвсэггүй бүс нутаг хэмээн зарласны 30 жил, НҮБ-ын Энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож эхэлсний 20 жилийн ойтой давхацсанаараа онцлог.

Тэрээр Монгол Улс нутаг дэвсгэрээ цөмийн зэвсэггүй бүс хэмээн зарласнаар цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх, зэвсэг хураах бодлого баримталж буйгаа олон улсын хамтын нийгэмлэгт батлан харуулсныг тэмдэглээд “Монгол Улс бол энх тайвны бэлгэ тэмдэг болсон улс” хэмээн онцолсон.

Тэрээр цааш нь НҮБ-ын үйл ажиллагаанд чухал хувь нэмэр оруулж буй “эрхэм түнш” орон хэмээн онцлон тэмдэглэсэн билээ.

Эцэст нь дүгнэхэд, Монгол Улс НҮБ-ын харилцаа хамтын ажиллагаа нэгэн жарныг дамнан амжилттай хэрэгжиж байна. 1911 оноос эхтэй бусад улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэхэд чиглэсэн ахмад үеийнхний эмхэлж эхлүүлсэн гадаад бодлогын алтан аргамжийг дунд үеийн дипломатууд амжилттай гүйцэлдүүлэн, 1961 онд НҮБ-д гишүүнээр элсүүлж чадсан төдийгүй Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хүрээнд хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан бөлгөө.

Тэгвэл ахмад болон дунд үеийн улс төр, дипломатын нэрт зүтгэлтнүүдийн эхлүүлсэн энэ үйл хэргийг орчин цагийн төлөөлөл амжилттай түүчээлэн олон талт хамтын нийгэмлэг дэх Монгол Улсын байр суурийг баталгаажуулан, нэр хүндийг өндөрт өргөсөөр явна.

ХИС-ийн олон улсын харилцааны ахлах багш, доктор /Ph.D./ П.Мягмардорж