"Хүүхэд маань шүлэг цээжлэхгүй байна", "Яаж ч заагаад тоо бодож /уншиж/ чадахгүй байна", "Хүүхэд маань ер тогтож сууж сурахгүй байна" хэмээн зарим эцэг эх ярьдаг. Тэгвэл угтаа зарим тохиолдолд энэ нь суралцахуйн бэрхшээлтэй холбоотой байх боломжтой. Суралцахуйн бэрхшээл нь дотроо олон төрөл байдгийг, зөв дадал зуршлаар даван туулж болдгийг мэргэжилтэн хэллээ. Бид энэ талаар  "Монголын суралцахуйн бэрхшээлийн холбоо"-ын Удирдах зөвлөлийн дарга, сэтгэл зүйч, психрометрч Б.Жавзантай ярилцлаа. 

- Суралцахуйн бэрхшээл гэж чухам юу вэ?
- Суралцахуйн бэрхшээл гэдэг нь тухайн академик үйл ажиллагаа буюу бичих, унших, тоо бодох, өөрийгөө илэрхийлэх, сонсголоор мэдээлэл хүлээн авахад тухайн хүүхэд /хүн/ танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг удирдаж зохион байгуулахад үүсэж буй бэрхшээлийг хэлдэг. Суралцахуйн бэрхшээл нь маш олон хэлбэртэй байж болно.

• Дислекси (Dyslexia) – үсэг, үгийн дараалал ойлгох, уншиж ойлгох, бичгийн алдаа их гаргах
• Дисграфи (Dysgraphia) – бичгийн хэлбэр, үсгийн хэмжээ, бичгийн хурд, санаагаа бичгээр илэрхийлэхэд хүндрэлтэй
• Дискалькули (Dyscalculia) – тоо ойлгох, тооцоо хийх, математик логикт бэрхшээлтэй буюу аравтын тоон дотор бодож чадахгүй, гурван оронтой тоог танихгүй байх гэх мэт
• ADHD (Анхаарал дутмагшил, хэт хөдөлгөөнтөх эмгэг) – анхаарал төвлөрөл сул, тогтворгүй байдал, хэт идэвхтэй
• Аудиторын боловсруулалтын эмгэг буюу сонсоод байгаа хэр нь ойлгож чадахгүй байх
• Харааны боловсруулалтын эмгэг буюу харсан мэдээллийг зөв тайлбарлахад бэрхшээлтэй. Дүрсийг зөв нэрлэж чадахгүй буюу жишээ нь завийг усан онгоц гэж хэлэх гэх мэт
• Хамгийн хүнд хэлбэр нь гүйцэтгэх үйл ажиллагааны эмгэг буюу сонсоод, бичээд, уншаад байдаг хэр нь танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа нь гүйцэт ажиллахгүй буюу уншсан, сонссон зүйлээ эргээд илэрхийлж чаддаггүй.

Суралцахуйн бэрхшээлийг сэтгэцийн эмгэг гэхээсээ илүүтэй төрөлхийн мэдрэлийн хэсгийн эмгэг гэж дэлхий нийтээрээ үздэг. Гаднын хүчин зүйлээс үүсэхээс илүүтэй төрөлхийн юм. Хүнд түвшний бэрхшээлийг нь сэтгэцийн эмгэгт хамруулж үзэх нь бий.

- Хүүхдээ суралцахуйн бэрхшээлтэй гэдгийг хэрхэн тодорхойлох вэ?
- Цэцэрлэгийн дунд, ахлах бүлэгт байхаасаа эхлэх илэрч эхэлдэг. Анхаарал төвлөрөхгүй байх, багшийн хэлснийг ойлгохгүй байх гэх мэтээр илэрнэ. Хамгийн хүчтэй илэрдэг үе нь нэгдүгээр ангид ороод эхэлнэ. Тухайн хүүхэд тогтвортой сууж чадахгүй байх, багшийн хэлсэн үсгийг таньж ойлгохгүй байх гэх мэтээр илэрнэ. Дэлхий нийтийн практикт суралцахуйн бэрхшээлийг тодорхойлж байгаа гол ач холбогдол нь академик хичээлийн хоцрогдол үүсдэг учраас тухайн хүүхдүүдийг тусгайлсан хөтөлбөрт хамруулж сургах үүднээс багшийн ажиглалт, сэтгэл зүйчдийн психрометр буюу стандарчлагдсан тестийн үнэлгээн дээр тогтоодог.

Хүн амын 50 хувь нь суралцахуйн хөнгөн бэрхшээлтэй байдаг гэсэн тооцоо бий

Тухайн хүүхдүүдийг тусгай хөтөлбөрт хамруулах тохиолдолд сэтгэцийн эмчийн үнэлгээ хавсаргаж болдог. Угтаа энэ бол тухайн хүүхдүүд боловсрол эзэмшихэд бэрхшээлээ даван туулахад нь туслах нэг арга гэсэн үг. Хамгийн гол үнэлгээ бол багшийн ажиглалт, эцэг эхийн дүгнэлт, психрометр буюу стандартчлагдсан багц тестийн үнэлгээн дээр тулгуурлаж суралцахуйн бэрхшээлийг тодорхойлно.

- Суралцахуйн бэрхшээлийн шалтгаан юу байдаг вэ? Хэвлийд байх үеийн эхийн стрессийн даавар, нийгэм, орчны нөлөө бий юу?
- Нэгдүгээрт, удамшлын хэлбэртэй. Хоёрдугаарт, ураг бүрэлдэж байх үеийн гадаад хүчин зүйл буюу агаарын бохирдол, эм, буруу хооллолт, тамхи, цаашлаад хожуу төрөлтийн үед ургийн мэдрэлийн эсүүдэд жижиг асуудал үүсэх зэрэг ч нөлөөлнө. Гуравдугаарт, олдмол хэлбэрээр үүсэж болно. Өөрөөр хэлбэл, хүнд гэмтлээс үүдэн үүсэх эрсдэлтэй. Сүүлийн үед анхаарал сарнилттай, хэт их дэлгэцийн хамааралтай хүүхдүүдийг "popcorn brain" гэж нэрлээд буй. Энэ нь нэг зүйлийг тогтож үзэхгүй, олон бичлэгийг хурдан гүйлгэж үздэгээс улбаатай. Гэхдээ дийлэнх шалтгаан нь өмнө нь дурдсанчлан удамшлын хүчин зүйлтэй холбоотой байдаг.

- Тэгвэл тэдгээр хүүхдийн суралцахуйн бэрхшээлийг засаж, сайжруулж болдог уу?
- Суралцахуйн бэрхшээл нь төрөлхийн мэдрэлийн эсийн эмгэг учир үүнийг сургалт, хүмүүжил, зөв хөгжлийн нөлөөгөөр зөв зуршил үүсгэж тэрхүү бэрхшээлийг даван туулж болдог. Мэдрэлийн эсийн эмгэгийн түвшинд хүний уураг тархинд эмчилгээ хийх боломжгүй. Үүдэл эсийн эмчилгээгээр аутизмтэй хүүхэд эдгэсэн гэсэн шинжлэх ухааны өгүүлэл одоо ч байхгүй байна шүү дээ. Суралцахуйн бэрхшээл нь хөнгөн, дунд зэрэг, хүнд гэсэн хэлбэртэй байж болно. Хүн амын 50 хувь нь суралцахуйн хөнгөн бэрхшээлтэй байдаг гэсэн тооцоо бий. Үүнийгээ амьдралын зөв хэв маягаар даван туулдаг учраас зарим нь өөрийгөө суралцахуйн бэрхшээлтэй гэдгээ ч мэддэггүй. Дунд болон хүнд хэлбэртэй хүүхдүүдэд суралцахуйн үйл явцад болон цаашдын амьдралын үйл ажиллагаа, академик түвшинд, зохион байгуулалтын явцад илэрч байдаг.

- Багш нар тэр дундаа ЕБС-ийн багш нар энэ талаарх мэдлэг хэр байдаг юм бол?
- Сүүлийн жилүүдэд суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн тоо эрс нэмэгдэж байгаа учир багш нар өмнөхөө бодоход харьцангуй сайн ойлголттой болсон. Зарим орон нутгийн багш нарт энэ талаарх мэдээлэл байхгүй. Гэхдээ суралцахуйн бэрхшээл, хөгжлийн бэрхшээлийг ялгахгүйгээс болоод сургалтын орчинд муу сурдаг, юу ч чаддаггүй, асуудалтай хүүхэд гэх мэтээр ялгаварлах үзэгдэл зарим багшид байдаг нь хүүхэд, хүүхдийн ар гэр, багш удирдлагын дунд зөрчил үүсэх шалтгаан болдог.

Зарим улсад learning difficulty буюу суралцахуйн хөгжлийн бэрхшээл гэж бий. Үүнд аутизм, дауны синдром, оюун ухааны хомсдол зэрэг эмгэгүүд нь үүнд хамаардаг. Монгол Улсад суралцахуйн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд /аутизмтай, дауны синдромтой, оюун хомсдолтой/ нийгмийн халамжийг олгодог. Харин суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдүүд, хүмүүст нийгмийн халамж олгох үндэслэл байхгүй. Учир нь сургалтын арга зүй, багшийн зөв чиглүүлэг, хамгийн гол нь эцэг эхийн тусламжтайгаар суралцахуйн бэрхшээлээ даван туулах боломжтой. Гэхдээ академик зарим хичээлд өндөр хүлээлт тавих шаардлагагүй. Хүн өөрөө чаддаг л зүйлээрээ амьдарна. Тиймээс бүх хичээлдээ сайн байх албагүй, өөрийнхөө чаддаг зүйлээ л хамгийн сайн хийж чаддаг. Сонирхолтой баримт хуваалцахад, суралцахуйн бэрхшээлтэй хүмүүс байгалиасаа өгөгдөлтэй байдаг. Энтрепренер, эрдэмтэн судлаачдын дунд суралцахуйн бэрхшээлтэй хүн маш олон байдаг. Дэлхийн одуудаас дурдвал, суралцахуйн бэрхшээлтэй Том Круз, Кира Найтли, Жастин Тимберлейк (ADHD), Майкл Фелпс (ADHD) зэрэг хүмүүс байна.

Эрдэмтдийн дунд их байдаг нь тэд ямарваа нэгэн шинжлэх ухааны сэдвээ улиглаж боддог, "ноцолддог" учир амжилт гаргах магадлал өндөр байдаг.

- Бэрхшээлээ даван туулахад эцэг эхчүүдийн оролцоо их чухал гэлээ. Тэд хэрхэн нөлөөлөх боломжтой вэ?
- Нэн түрүүнд хүүхдээ суралцахуйн бэрхшээлтэй гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай. Хүүхдийг оношилоход 1-2 цаг болдог. Ингэхдээ богино хугацааны ой тогтоолт, насанд нь таарсан тоо бодлого, уншсан зүйлийг нь яриулах зэргээр шалгаж үздэг. Гүйцэтгэл дээр нь тулгуурлаад хэрэв хүүхдийг суралцахуйн бэрхшээлтэй гэдэг тодорхой байвал эцэг эх хүлээн зөвшөөрөх нь чухал юм. Академик түвшинд нь өндөр хүлээлт тавилгүй чаддаг зүйлийг нь хөгжүүлэхийг зөвлөдөг.

Суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдийг заавал математикт онц сургах гээд л олон янзын дамжаа, дугуйланд явуулаад, хүүхэд түүнээсээ болоод бухимддаг, стрессддэг. Зарим хүүхэд цаас үзэг нийлүүлээд бодлого бодох гээд суухаараа хүртэл гар нь салгалж, айдастай болсон байдаг. Тиймээс эцэг эх хүүхдийнхээ чаддаг зүйлд анхаарч, хөгжүүлэхийг зөвлөдөг. Мөн манай Суралцахуйн бэрхшээлийн холбооноос багш нарт зориулсан тодорхойлолт бичиж өгч явуулдаг. Өөрөөр хэлбэл ийм онцлогтой хүүхэд тул энэ төрлийн аргачлалаар сургалтыг нь явуулж өгч дэмжлэг болж өгөөрэй хэмээгээд зарим тохиолдолд технологи ашиглахыг зөвлөдөг.

Манайд үнэлгээ хийлгэж байгаа хүүхдүүдийн 25-30 хувь нь ADHD-тэй байдаг

- Суралцахуйн бэрхшээл нь насанд хүрсэн хойно нь хэрхэн нөлөөлөх эрсдэлтэй байдаг вэ?
- Суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг аль болох эрт оношлуулах шаардлагатай байдаг. ADHD-тэй буюу анхаарал дутмагшилтай хүмүүс автомашины осол аваар гаргах нь элбэг. Суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд сэтгэл хөдлөлөө зохицуулж чадахгүй зан төлвийн эмгэг багаас нь үүсдэг. Хичээлээ ойлгохгүй байхад нь заавал хий гэсээр эсэргүүцэл үүссээр зан төлвийн эмгэг болдог ба цаашлаад нийгэм хамт олонд сөргөөр илэрч эхэлдэг. Өөрөөр хэлбэл ууртай болдог, ангийнхаа хүүхэдтэй нийлэхгүй, найз нөхөдгүй ганцаардах байдал ажиглагддаг. Хувийн зохион байгуулалт сул, амьдралын зөв хэмнэлтийн талаарх ойлголт байхгүй, заримдаа өдөр шөнө нь солигдож унтдаг, ажилд орох сонирхолгүй, найз нөхөдтэйгөө харилцаа үүсгэж чадахгүй, хосын харилцаанд ойлголцож чаддаггүй гэх мэт эрсдэлтэй байдаг. Тиймээс суралцахуйн бэрхшээлийг аль болох эрт оношилж өөртөө тохирсон амьдралын зөв хэмнэл үүсгэхийг дэлхий нийтэд илүүтэй зөвлөдөг.

- Дээр үед суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхэд гэсэн тодорхойлолт байгаагүй ч аливаа нэг ангид багш яаж ч тайлбарлаад ойлгодоггүй муу сурлагатан эсвэл зүгээр сууж чаддаггүй хөдөлгөөнтэй ганц нэг хүүхэд байсан. Одоо ийм хүүхдүүд ихсэж байна уу? Танай төвд хэр их хүүхэд хандаж байна вэ?
- Манай улсад үндэсний хэмжээнд аюулын дохио шиг болж эхэлж байна. Сүүлийн үед СЭМҮТ-д цаг олдохоо больсон. Ихэнх оношилгоо нь аутизм, ADHD, оюуны бэрхшээлтэй хүүхдүүдийнх байна. Суралцахуйн бэрхшээл нь төрөлхийн мэдрэлийн хэсгийн эмгэг юм. Сэтгэцийн эмгэг биш. Эхлээд сэтгэлзүйчийн тусламжтайгаар үнэлгээ хийлгүүлэх боломжтой. Тэрнээс биш эмэн эмчилгээ хэрэггүй, хүнд хэлбэрийнх биш хүүхдүүдийг оношлуулахаар СЭМҮТ-д сэтгэцийн эмгэгийн түүх үүсгэх шаардлагагүй. Хүүхдийн суралцахуйн бэрхшээл СЭМҮТ-д эмчлэгдэхгүй, зөвхөн гэр бүлийн болон сургуулийн орчинд хүүхдэд өөрчлөлт явагдах ёстой.

Монгол хүний онцлог нь байгалиасаа төрмөл ADHD буюу анхаарал дутмагшилтай байх магадлалтай. Учир нь бид аль эрт дээр үеэсээ л тогтсон ажил хийлгүй, өглөө гарч үнээ мал тууж, сааж, гэртээ орж гал түлж, хоол унд гэсээр өдөр бүр нэг ажлаа хийсээр оройтой золгодог байсан. Гэтэл өвөг дээдсээсээ ийм амьдралын хэв маягтай байсан ч одоо ширээний ард тогтвортой суухыг шаардаад байгаа юм. Тэгэхээр бидэнд сургалтын академик танин мэдэхүйн үйлдэлд биднээс тодорхой тэсвэр тэвчээр, даван туулах чадвар шаардаж байна гэсэн үг.

- Танай төвд суралцахуйн бэрхшээлтэй хэр олон хүүхдүүд /эцэг эх/ ханддаг вэ?
Манайд хандаж байгаа суралцахуйн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг ажиглаад байхад эцэг эх нь ADHD-тэй байна гэж анх боддог. Гэтэл үнэлгээ хийлгэж байгаа хүүхдүүдийн ердөө 25-30 хувь нь л ADHD-тэй байдаг. Мөн уншиж, бичиж чаддаггүй буюу дислекси, дискалькули эмгэгтэй хүүхдүүд 30 хувийг эзэлдэг. Аутизмын хөнгөн хэлбэртэй, оюуны хомсдолтой, IQ бага хүүхдүүд 10 хувийг эзэлж байна. Аутизмтай болон ADHD-тэй хүүхдүүд бага ангидаа ялгагдахгүй байх тохиолдол олон. Учир нь аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүн ADHD буюу анхаарал сарнилттай байдаг. Гэхдээ ADHD-тэй хүн бүр аутизмтай байх албагүй.  Аутизмын хүрээний эмгэгтэй хүүхдэд заримдаа суралцахуйн бэрхшээлийн эмгэг хосолсон ч байдаг. Үүний ялгааг сайн анзаарах хэрэгтэй. 

- Мэдээлэл өгсөнд баярлалаа.