“Монголын түүхийн су­­­дал­­гааны шинэ хандлага, тул­гамд­сан асуудал” сэ­дэв­тэй эрдэм шинжилгээний бага хурал ШУА-ийн Түүхийн хү­рээ­лэнд болж байна.

Энэ үеэр Монгол, Япон, ОХУ-ын эрдэмтэд XҮII-XX зууны эхэн үеийн Монголын түүх буюу Манж Чин улсын эрхшээлийн үеийн түүхийг шинээр судал­сан баримтууд дээрээ тул­гуур­ласан илтгэлүүд тавьж харилцан ярилцах юм. XҮII-XX зууны эхэн үеийн Мон­голын түүх нь хамгийн ээд­рээ­тэй, нэгдмэл үндэстний хувьд бууран доройтсон үе учраас энэ үеийн түүхийг онцлон авч үзэж байгаа аж. Энэ нь Манжийн эрхшээлийн үеийн чиглэлээр манай улсад хийгдэж байгаа хамгийн том хурал гэнэ.

Хуралд Чин улсын үеийн түүхээр мэргэшсэн Японы Тохугийн их сургуулийн про­фессор Ока Хироки “Манжийн эхний үеийн засгийн ноёны тухай” сэдвээр, ОХУ-ын Бу­риадын эрдэмтэн Ш.Б.Чи­мэдоржиев “Хар хотыг анхлан нээгч Цогтбадамжавын өд­рийн тэмдэглэл” сэдвээр илтгэл тавьсан. Харин Монго­лын эрдэмтдээс Ж.Болдбаа­тарын “Түүхийн судалгааны шинэ хандлагын тухай асууд­лууд”, Л.Хүрэлбаатарын “Өн­дөр гэгээн ба Галдан бошигт” сэдэвт илтгэлийг сонир­хол татахуйц ач холбогдолтой боллоо хэмээн орол­цогчид үнэлэв.

Өндөр гэгээн Занабазар, Галдан бошигт хоёрын хоо­рондын зөрчлийг олон эрдэм­тэн янз бүрийн байдлаар тайлбарласан байдаг ч про­фессор Л.Хүрэлбаатарын “Өндөр гэгээн ба Галдан бошигт” илтгэлд “Тэр хоёрын зөрчил нь зөвхөн хоёр монгол хүний хооронд биш. Энэ бол Түвдийн далай лам нэг талаас оролцсон, шашин, үзэл сурт­лын том зөрчил байсан” гэдэг шинэ баримт гаргаж иржээ.

Профессор Ж.Болд­баата­рын илтгэл нь Монголын XҮII-ХХ зууны эхэн үеийн түүхийг өмнө нь болоод одоо яаж судалж байна, цаашид ямар хандлагаар судлах ёстой вэ гэсэн чиг үүргийг судлаачдад өгөх зорилготой гэнэ. Уг илтгэлээс тоймлон хүргэе.

“Тухайн үеийн түүхийг гадаад, дотоодын олон эр­дэм­тэн судалсан бөгөөд бүгд л тухайн цаг үеийнхээ алдаа гажуудлыг агуулсан байдаг. Эдгээрээс хамгийн дорвитой нь академич Ш.Нацагдоржийн “Халхын түүх”, “Монголын феодализмын үндсэн зам­нал” зэрэг бүтээлүүд юм” гэж профессор Ж.Болдбаатар онцлов. Судлаачид өнгөрсөн болоод одоо цагт Монголын түүхийг бүхэлд нь дан ганц марксист онол-арга зүйн үүднээс судалж ирсэн бол өнөөдрөөс эхлээд эргэцүүлж шинээр харах цаг нь болсон. Ялангуяа Манжийн эрхшээ­лийн үеийн Монголын түүхийг судлахад хэд хэдэн зүйлийг анхаарах хэрэгтэй гэнэ. Үүнд “Өмнө нь энд тэнд гарч бай­сан хэвлэлүүдийг монгол эрдэмтний ухаанаар шүүн, уг эхээсээ зөрсөн алдаа мад­гийг залруулах, өмнөх үеийн түүхэн утга зохиолуудад Ман­­­жийн эрхшээлийн үеийг “Ман­­жийн ноёрхлын үе”, “Ман­жийн дарлалын үе”, “Манжийн боолч­лолын үе”, “Манжийн колоничлолын үе” гэх мэт олон янзаар нэрлэсэн ангич нэр томъёог цэгцлэх хэрэг­тэй” гэдэг санааг багтаажээ.

Тэрбээр мөн XҮII-XX зуу­ны эхэн үед Монгол орон “түшмэг хараат” улсын бай­далтай бай­сан гэж үзээд, үүнийгээ тайл­барлахдаа “XIX зууны дунд үе хүртэл Чин улсын бүрэл­дэхүүнд байсан угсаатан, ялангуяа хята­дуудыг нэг жи­лийн зөвшөө­рөлтэй Монгол руу оруулж, суурьших, монгол эхнэр ава­хыг хориглож бай­сан. Энэ үед Энх-Амгалан хаан Өндөр гэгээн Зана­базарыг зөвлө­хөөрөө өргөм­жилж, монгол бичгийг төрийн бичиг болгон авсан. Ийнхүү монголчуудад “түшмэг хараат” байдлаар хандаж байсан нь нэг талаас ургийн тусгаар эрх, “Алтан ураг” Чингэс хааны нэр төр­тэй холбоотой, нөгөө та­лаас Манжийн эрх баригчид нүүд­лийн болон суурьшмал ор­нуудыг эрхэндээ оруулсан их гүрэн байгуулсан боловч, хэр удаан тогтох эсэхдээ эргэл­зэн, амьдралын хэв маяг ойролцоо монголчуудыг цэ­рэг, улс төрийн түшмэг хол­боотон байдлаар байлгаж, хэрвээ Хятад дахь ноёрхлоо алдвал улсаа ядахдаа нүү­дэлчдийн хэмжээнд барьж байх гэсэн эчнээ бодол бай­сантай холбоотой” гэлээ. Харин XIX зууны эхээс сүүлч үе буюу Монгол орон хагас колонийн шинжтэй байсан үеийн түүхийг дан ганц Ман­жийн эрхшээлийн үе гэхээсээ илүүтэй Манж-Хятадын эрх­шээлийн үе гэж нэрлэх нь зохимжтой гэсэн санаа ч гарч байв.

Эцэст нь Монгол орныг бүрэн колоничлох замд шилж­сэн XX зууны эхэн үед мон­гол­чууд харилцан адилгүй цаг үед Манжийн хараанд орс­ноо­соо улбаалж, үндэстний нийт­лэг буюу адилсал нь аажмаар бүдгэрч ирсэн. Ту­хайлбал, хамгийн түрүүнд Манжийн эрхшээлд орсон хорчингууд л гэхэд соёл, хэл заншлын хувьд ондоошсон байдаг. Тэрхүү хэв маяг нь тухайн монголчуудын хэл, соёл, ёс заншилд алхам алх­маар шинэ өнгө аяс оруулсан. Ийнхүү монголчууд эзэнт гүрнийхээ улс төрийн бод­логын нөлөөгөөр төдийгүй түүхэн цаг үеийн эрхээр ондоосч эхэлсний хар­гайгаар бие биенээ “өөр нү­дээр” харж улмаар хажиглах шинжтэй болжээ. Харин одоо энэхүү түүхэн өвөрмөц үйл явцыг түүхэн цаг үеийн ханан дээр суурилуулан цогцоор нь су­далснаар чухал ач хол­бог­долтой юм гэдгийг хэллээ.

Дашрамд сонирхуулахад, Түүхийн хүрээлэн, Японы Тохугийн их сургуультай хамт­­­ран уг эрдэм шинжил­гээний хурлаар тавигдсан арав гаруй илтгэлийг эмхтгэн ном болгон хэвлэх юм байна.

Д.Цогзолмаа