Манай улс 360 гаруй сум 1600-аад багтай гэдэг. Сум бүрд сургууль эмнэлэг, цэцэрлэгтэй. Сургуульд нь хүн хүч хүрэхгүй сурагтай байлаа ч, байвал зохих мэргэжлийн багш нь байж л таараа. Харин хөдөөд мэргэжлийн багш нар, хавар шинээр төгсөгчид тэр болгон очоод байдаггүй учир зарим сумын сургуулиудад аравдугаар анги төгссөн мэргэжилгүй хүмүүс багшилж байгаа тохиолдол байдаг. Сүүлийн үед эцэг эхчүүд сумдын сургуулийн сургалт муу байгааг ажиглаж, хүүхдүүдээ аймаг хотод суралцуулах болжээ. Иймээс хөдөөгийн ихэнх сумдын сургуулиуд сурагчдаар тийм ч хангалттай байдаггүй. Жил ирэх тусам сурагчид нь цөөрсөөр байдаг болжээ. Жил бур сургуулийн засвар дотуур байрны зардал гээд чамлахааргүй их зардал гардаг байна. Хэдэн жилийн өмнөөс сумдыг нэгтгэх тухай асуудал яригдаж орон нутагт нь шийдвэрлүүлэх тухай үүрэг өгч байсан санагдана.

Социализмын үеийн олон сангийн аж ахуйнууд байгуулагдаж байсан нь өнөөдрийн зах зээлийн үед устгаж болдоггүй, байлгаад байж болохгүй болсон нь өнөөдөр эдийн засгийн үрэлгэн сумд болж хувирчээ. Эдгээр сумд мал цөөн, цөөхөн тооны иргэд суурьшчихсан учир сургууль эмнэлэг байх шаардлагатай болсон.Төв аймаг гэхэд 27 сум, 116 багтай байх жишээтэй. Дээрх сумдын дотор Сэргэлэн, Архуст, Сүмбэр, Цээл, Дэлгэрхаан, Баянжаргалан, Атар, Баянхангай зэрэг сумд мянга хүрэхгүй хүн амтай ёстой л төсвийн үрэлгэн сумд болж хувирчээ. Бусад аймгуудад ийм жишээ олон бий. Манайхан нэг санаж сэдэж эхлүүлчихээд мартчихдаг нь гэм биш зан. Сумдыг татан буулгах, нэгтгэх нь ихээхэн төвөгтэй, иргэдийн санал асуулга авах гэх мэт явдал гарна. Сүүлийн үед иргэд ойлгож аль бололцоотой нөхцөлөөр шийдүүлэхэд бэлэн байгаагаа ярьж явдаг. Харин сумдын Засаг дарга нар төдийлөн сумаа татан буулгахыг хүсдэггүй тал ажиглагддаг. Ямар ч байсан сонгуулийн дөрвөн жилийн хугацаанд машинаа их унаад, боломжийн цалинг нь хүртээд явахыг бодолгүй яах вэ? Өнөөдөр нэг аймгийн төсөвт дунджаар 50 гаруй сая төгрөг зарцуулдаг гэдэг. Үр ашиггүй үрэлгэн энэ олон сумдыг нэгтгэж сум дундын сургууль эмнэлгийг байгуулж төсвийн мөнгийг хэмнэх цаг болжээ.