Сүүлийн жилүүдэд эмэгтэй улстөрчдийн дуу хоолой нэмэгдэж байгаа ч тэднийг дагаад цахим дайралт, жендэрт суурилсан доромжлол улам ил болж байна. Энэ талаар Хэвлэл мэдээллийн зөвлөлөөс санаачлан, Их Британийн Элчин сайдын яамны дэмжлэгтэйгээр хэрэгжүүлсэн “Эмэгтэй улс төрчдийн дуу хоолой” судалгаанаас онцлон тус зөвлөлийн гүйцэтгэх захирал Г.Гүнжидмаагаас тодрууллаа.

- Энэ судалгаанаас хамгийн анхаарал татсан дүгнэлт юу байв?
- Судалгаанд улс төрийн сонгуульт үйл ажиллагаанд оролцож байсан 370 эмэгтэй, мөн гүнзгийрүүлсэн ярилцлагад 20 эмэгтэй улс төрч хамрагдсан бөгөөд насны ангилал, намын харьяалал, сонгуульд оролцсон байдал, нэр дэвшсэн болон ялалт байгуулсан үзүүлэлтүүдийг нэгтгэн дүн шинжилгээ хийсэн. Хамгийн анхаарууштай нь эмэгтэй улстөрчид бодлого, байр сууриараа биш, хүйс, гадаад төрх, хувийн амьдралаараа бусдад шүүгдэж, үнэлүүлсээр байна. Харамсалтай нь энэ байдал хувийн шинжтэй ганц нэг тохиолдол биш харин системийн шинжтэй сөрөг үзэгдэл болсон нь харагдсан.

- Та арай дэлгэрүүлж тодорхой баримт дурдаж болох уу?
- Олон жишээ хэлж болно. Энэ талаар ганц баримт дурдахад санал асуулгад оролцогчдын 43% нь цахим орчинд жендэрт суурилсан хүчирхийлэлд өртсөн гэсэн бол гүнзгийрүүлсэн ярилцлагад оролцсон улстөрч эмэгтэйчүүдийн 80% нь үүнийг мэдэрсэн гэж хариулжээ. Тэдний ихэнх нь секс агуулгатай үг хэллэгт өртөж (38%), гадаад төрхөөрөө шүүмжлүүлэн (35%), “квотоор гарч ирсэн” гэх доромж хандлагад (21%) өртөж байжээ.

Эндээс харахад л улс төрийн агуулга бүхий харилцаа, үнэлэлт дүгнэлт бараг яригдахгүй байна. Эмэгтэй улс төрчид цахим орчинд шүүмжлэл бус доромжлол, гүтгэлэг, жендэрт суурилсан хүчирхийлэл, зохион байгуулалттай худал ташаа мэдээлэл гаарч буйг онцолсон.

- Тэгвэл эдгээр дайралт хаана илүү их гардаг вэ?
- Ер нь эмэгтэй улс төрчдийг жендэрийн хэвшмэл ойлголт, гадаад төрх, дуу хоолой, бие, царайны онцлог гэх мэт хийсвэр дайралтыг ихэвчлэн сошиал медиад буюу фэйсбүүк талбарт илүү үйлдэж байна. Манай судалгаанд оролцсон эмэгтэй улс төрчдийн 73% нь постоор, 46% нь хувийн мессэнжэр чатаар ийм төрлийн дайралтад өртсөн гэж хариулсан байна лээ. Энэ нь олон нийтийн болон хувийн орчин аль аль нь аюулгүй биш гэдгийг харуулж байна.

- Хэн ийм дайралт хийдэг байна вэ?
- Хамгийн сонирхолтой нь ийм дайралтыг зөвхөн “тролл” буюу нэр нүүрээ нуусан хуурамч хаягууд хийдэг юм биш. Мэдээжийн хэрэг тролл, бот хаягнаас талаас илүү буюу 62% нь үйлдэгддэг. Үүний хажуугаар 34% нь цахим талбар ашиглаж буй энгийн иргэд байна. Мөн ижил 34% нь бусад улстөрчид болон өрсөлдөгчдийн зүгээс хийж байгаа нь ийм байдал нийгмийн сөрөг хандлага болсныг харуулж байна.

Цахим дайралтын дийлэнх нь бие махбод, гэр бүл, үр хүүхэд рүү нь чиглэсэн, хувийн аюулгүй байдал руу заналхийлсэн шинжтэй байдаг. Жишээ нь, гэрийн хаяг, хүүхдийн сургуулийн байршил зэргийг сануулж заналхийлсэн тохиолдлууд гарчээ. Иймд аюул занал нь бодит бөгөөд гүн гүнзгийн хувийн шинжтэй улам бүр ноцтой үзэгдэл болж буйг судлаачид онцолсон. Түүнчлэн нэгэн оролцогч “Энэ бол зүгээр нэг дарамт биш, энэ бол хувь хүний аюулгүй байдлын асуудал” болсон гэснийг эш татахыг хүсэж байна.

- Хэрвээ цахим заналхийлэл, айдас, гэр бүлийн аюулгүй байдлын дарамтаас болж эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоо буурвал манай нийгэмд ямар сөрөг үр дагавартай вэ?
- Цахим дарамт, заналхийлэлд өртөх эрсдэл нь хүйсээс үл хамаарах боловч улс төр, хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн орчинд “хүйсээр ялгаварласан” эмэгтэйчүүд рүү чиглэсэн дайралт илүү зонхилж буйг олон улсын судалгаануудад ч тэмдэглэж байна. Энэ төрлийн дарамт нь эмэгтэй улс төрчдийн хувьд айдас, болгоомжлол үүсгээд зогсохгүй, зарим тохиолдолд аюулгүй байдлаа хангах үүднээс сонгуулийн үеэр гэр бүлээ тусгаарлах, хүүхдийнхээ сургуулийн байршлыг солих зэрэг арга хэмжээ авсан жишээнүүд бий.

Эдгээр шалтгааны улмаас эмэгтэйчүүд юуны төлөө улс төрд оролцож буйдаа эргэлзэх, улс төрд тэмцэж үлдэх нь хэр үнэ цэнэтэй вэ гэдгийг өөрөөсөө асуухад хүрдэг. Зарим нь аюулгүй байдлаа хангах, гэр бүлийн шахалтын улмаас улс төрийг орхиход хүрдэг. Хүн амын тал хувийг бүрдүүлдэг эмэгтэйчүүдийн оролцоо хумигдсанаар бодлого боловсруулах, шийдвэр гаргах түвшинд төлөөллийн тэнцвэр алдагдах аюул бий.

Ингэснээр нийгмийн бодлого нэг тал руу хэлбийх, эмэгтэйчүүдийн туршлага, хэрэгцээ орхигдох эрсдэлтэй. Эмэгтэйчүүд улс төрд идэвхтэй оролцож, төрийн бодлого тодорхойлоход оролцсоноор гэр бүлийн хөгжил, хүүхэд хамгаалал, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг нийгмийн хөгжлийн суурь асуудлуудад анхаарахын сацуу авлига, хээл хахууль, хүчирхийлэл зэрэг хууль бус зүйлтэй тууштай тэмцэж, нийгэмд шударга ёс тогтоход хувь нэмэр оруулж ирсэн сайн туршлагууд бий.

Нөгөө талаас ардчиллын легитим чанарт сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл бас бий. Ардчилал нь зөвхөн сонгуулийн үйл явц бус, харин тэгш оролцоонд тулгуурладаг тогтолцоо юм. Хэрэв тодорхой бүлэг, тухайлбал эмэгтэйчүүд айдас, дарамтын улмаас улс төрийн оролцоо хязгаарлагдах нь ардчиллын төлөөллийн шинж чанар сулрах аюултай. Цаашлаад эмэгтэйчүүд улс төрөөс холдох тусам манлайллын өрсөлдөөн, бодлогын инновацийн боломж хумигдаж, илүү үр дүнтэй шийдлүүд гарах орон зай хумигдана.

Эдгээрийг дүгнэвэл, бодлого боловсруулах мэдлэг, ур чадвар, ёс зүй бүхий эмэгтэйчүүдийн оролцоо буурах нь зөвхөн хүйсийн асуудал биш, харин ардчиллын легитим чанар, бодлогын тэнцвэр, нийгмийн тогтвортой байдалд шууд нөлөөлөх тогтолцооны асуудал юм. Иймээс жендэрийн тэгш байдал гэдэг нь зөвхөн хүйсийн тэнцвэр хангах төдий өнгөц зүйл биш юм гэдгийг бодлогын хувьд, тогтолцооны хувьд харж төлөөллийн ардчиллыг бэхжүүлэхийн төлөө үргэлж тэмүүлж байх нь зүйтэй.

- Тэгвэл шийдэл нь юу байж болох вэ?
Олон шийдэл санал болгож болно. Эдгээрээс судалгааны зөвлөмж хэсэгт оруулсан байгаа. Эмэгтэй улстөрчдийн цахим аюулгүй байдлыг зөвхөн хувь хүний хамгаалалтын түвшинд авч үзэх нь хангалтгүй юм. Энэ бол улс төрийн оролцооны тэгш байдал, ардчиллын чанарт шууд нөлөөлөх институцийн шинжтэй сорилт юм. Иймээс шийдлийг ганц салбарын хүрээнд бус, харин хэвлэл мэдээлэл, олон нийт, хууль эрх зүй болон улс төрийн институцийн уялдаа холбоонд тулгуурлан цогцоор нь авч үзэх шаардлагатай.

Юуны өмнө хэвлэл мэдээллийн орчинд жендэрийн мэдрэмжтэй сэтгүүл зүйн зарчмыг бодит стандарт болгон хэрэгжүүлэх нь чухал. Энэ тал дээр 2021 онд ХМЗ-өөс “Мэдрэмжтэй мэдээлье” нэгдлийг байгуулан олон талт чадавхжуулах хөтөлбөрийг сэтгүүлчид, редакцуудыг хамруулан хэрэгжүүлсэн нь үр дүнгээ өгсөн. Редакцууд цахим орчин дахь доромжлол, заналхийллийг түгээхгүй байх бодлогоо боловсруулан хэрэгжүүлж, жендэрийн мэдрэмжтэй мэдээллийг дэмжих нь олон талын ач холбогдолтой.

Судалгаагаар хүйсээр ялгаварласан өнгө аястай, хэвшмэл ойлголтыг түгээсэн, гутаан доромжилсон явдал хэвлэл мэдээллийн редакцын бүтээлд бус харин сошиал медиад илүү байгаа нь нотлогдсон. Иймд сэтгүүл зүйн хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд ёс зүйтэй, хариуцлагатай, мэдрэмжтэй байдлаараа манлайлал үзүүлж сошиалд идэвхтэй хэрэглэгчид, жирийн иргэдийн сөрөг хандлагыг өөрчлөхөд дэмжлэг үзүүлэх шаардлагатай байна.

Хоёрдугаарт, иргэдийн түвшинд цахим хэрэглээний соёл, хариуцлагын ойлголтыг нэмэгдүүлэх хэрэгцээ бодитой байгаа нь судалгаанаас харагдсан. Цахим орчинд үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө нь хүний нэр төрд халдах, заналхийлэх, гутаан доромжлолтой андуурагдах ёсгүй гэдгийг ойлгох нь хамгийн чухал байна. Ажил хэрэг, хийсэн үйлдэлтэй холбоотой шүүмжлэл бус харин хүн байх оршихуйд халдсан, хүйсээр ялгаварлаж дорд үзсэн доромжлол, гүтгэлэг нийтлэг байдагт эмэгтэй улстөрчид эмзэглэж байна. Иймээс боловсролын болон олон нийтийн кампанит ажлуудаар дамжуулан цахим ёс зүйн мэдлэгийг нэмэгдүүлж, доромжлол, заналхийллийг хэвийн үзэгдэл мэт үзэх хандлагад нэн даруй цэг тавих шаардлагатай.

Гуравдугаарт, хууль эрх зүйн орчин болон салбарын өөрийн зохицуулалтын механизмыг сайжруулж, цахим дарамт, заналхийллийг үл тэвчих, хариуцлага тооцдог тогтолцоог хөгжүүлэх шаардлагатай. Учир нь заналхийлэлд өртсөн, гутаан доромжлогдсон эмэгтэйчүүд өөрсдийгөө хамгаалах механизмыг ашигладаггүй бөгөөд ихэвчлэн дуугүй байж чимээгүй өнгөрөөдөг. Ялангуяа сонгуулийн үеэр цахим орчны аюул занал нэмэгддэг тул тусгай хамгаалалтын протокол хэрэгжүүлэх, олон улсын платформуудтай хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, мэдээллийг устгах, хариуцлага тооцох зэрэг арга хэмжээ авч байх нь зүйтэй. Түүнчлэн ХЭҮК, ХМЗ зэрэг иргэний эрхийг хамгаалдаг, иргэдийн гомдол хүлээн авч шийдвэрлэдэг дотоодын механизмуудыг ашиглаж хэвших шаардлагатай.

Дөрөвдүгээрт, улс төрийн нам, институцүүд дотооддоо хамгаалалтын системтэй байхыг зөвлөж байна. Эмэгтэй нэр дэвшигчдийг зөвхөн улс төрийн өрсөлдөөнд оролцуулаад орхих бус, тэднийг цахим болон олон нийтийн дайралтаас хамгаалах эрх зүй, харилцаа холбооны болон сэтгэлзүйн дэмжлэгийн баг ажиллуулах нь үр дүнтэй. Кампанит ажлын үеийн эрсдэлийн үнэлгээ хийж, нэр дэвшигчид зохион байгуулалттай, санаа зорилготой халдлагад өртсөн тохиолдолд институцийн түвшинд хамгаалах бодлого, бүтэцтэй байхыг зөвлөж байна.

Эцэст нь, энэ бүх бодлогын үр нөлөөг тогтмол хэмжих, судлах, нотолгоонд суурилсан шийдвэр гаргах тогтолцоог хөгжүүлэх нь чухал юм. Цахим дарамтын тохиолдол, эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцооны өөрчлөлтийг урт хугацаанд хянах шалгуур үзүүлэлтүүд тогтоож, хэрэгжилтийг үнэлэх нь тогтвортой шийдлийн үндэс болно.

Эмэгтэй улс төрчдийн эсрэг цахим дарамтыг бууруулах нь ганц салбарын бус, харин нийгмийн бүх түвшний хамтын ажиллагаанд тулгуурласан системтэй хамгаалалтын тогтолцоо болж төлөвших нь үр дүнтэй. Энэ нь эцсийн дүндээ ардчиллын чанар, бодлогын тэнцвэр, нийгмийн итгэлцлийг бэхжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулах юм.

- Дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн танд баярлалаа.