Ерөнхий сайд Г.Занданшатар ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путины урилгаар энэ сарын 3-6-ны өдрүүдэд ОХУ-ын Владивосток хотноо болсон Дорнын эдийн засгийн X чуулга уулзалтад оролцсон. Энэ айлчлалын ач холбогдлын талаар олон улсын харилцаа судлаач-профессор Д.Баярхүүтэй ярилцав.

Ерөнхий сайд Дорнын эдийн засгийн X чуулга уулзалтын хүндэт зочдын нэг байсан тул Ерөнхий хуралдаанд Ерөнхийлөгч Путин, Лаосын Ерөнхий сайд, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны орлогч дарга нартай хамт индэрт уригдаж, үг хэлцгээлээ. Сэтгүүлчийн асуултад гол төлөв Путин өөрөө хариулж харагдав.

Форумын хуралдааны өмнө манай Ерөнхий сайдыг ОХУ-ын Ерөнхийлөгч хүлээн авч уулзлаа. “Газпром”-ын дарга манай Ерөнхий сайдад бараалхлаа. ОХУ-Монгол-БНХАУ гэсэн гурван улсын байгалийн хийн хоолойн асуудлыг голчлон ярилцлаа. Энэ хоолойн барилгын ажил 2027 онд эхэлж, 2031 онд дуусна.

Гурван улсын төрийн тэргүүнүүд яриа хэлэлцээ хийж хийн хоолойн асуудлаар нэгдсэн шийдэлд хүрсэн ч үлдэх ажлыг нугалах нь нөр их хөдөлмөр зүтгэл, цаг хугацаа, хөрөнгө оруулалт шаардах ажил болно. Нэг үгээр бидэнд хийх ажил их байна. Манай улсын нутаг дээгүүр хийн хоолой тавих нь улс төрийн гэхээсээ илүүтэй эдийн засаг-нийгмийн гээд олон талын ач холбогдолтой. Ашиг хүртэгч нь явж явж Монгол ч байж болно. Бидний идэвх зүтгэлээс л шалтгаална.

Манай улсад байгалийн хийн хоолой барьсан туршлага байхгүй тул бүтээн байгуулалтыг мэдээж орос, хятадын компаниуд хийнэ.

Энэ төсөл XXI зууны бүтээн байгуулалт болно гэдгийг Путин хэлчихлээ. Манай улсад байгалийн хийн хоолой барьсан туршлага байхгүй тул бүтээн байгуулалтыг мэдээж орос, хятадын компаниуд хийнэ. Монгол Улсын Засгийн газар болон “Газпром” НХН хооронд Улаанбаатар хотыг хийжүүлэх төсөлд хамтран ажиллах тухай санамж бичигт гарын үсэг зурлаа.

Албан бусаар олж сонссоноор Улаанбаатарын нэг дүүргийн иргэдэд хийн хэрэглээний дадал суулгах туршилт болох шахуу юм уу даа. Одоогоор аль дүүрэгт гэдэг нь тодорхойгүй, ямар үнээр ОХУ-аас авахаа тохироогүй байна.

Ингэхийн ач холбогдлыг надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа даа, уншигчид. Улаанбаатарыг бүхэлд нь хийгээр хангахгүй ч агаарын бохирдлыг шийдэхэд энэ нь эхний бодит ажил болно. Монголчууд бултаараа хий хэрэглэж хэвшихийн эхлэл болно. Ер нь даян дэлхийд утаанаас салсан туршлагыг судaлж үзвэл дан байгалийн хийгээр шийдсэн юм билээ. Манай улс тойрч гарахгүй л гэсэн үг л дээ.

Нэгэнтээ дээд түвшинд тохиролцсон тул одоо эрчим хүчний салбарынхан хамтарч ажиллах үлдлээ. Мөн энэ нь манай улсын хувьд цоо шинэ төсөл учраас хууль, бүр хэд хэдэн хууль батлах, эсвэл нэмэлт өөрчлөлт оруулж таарна.

Хий дамжуулах хоолойн шахуургуудыг Улаанбаатарт барих уу, Дарханд уу, Замын-Үүд байх уу гэх мэтээр шийдэх олон асуудал бий.

Гурван улсын Ерөнхийлөгч байгалийн хийн хоолой барих талаар анх удаа нэгдсэн тохиролцоонд хүрснийг гадаад бодлогын нэг том ололт гэж үзэх хэрэгтэй юм. Манай улс анхнаасаа энэ төслийг дэмжсэн ч хоёр том хөрш хоорондоо тохиролцоонд хүрэхгүй байв. Тохиролцож чадсанд л Бээжингийн, Владивостокийн уулзалтын ач холбогдол оршино.

2031 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хий дамжуулна гэж мэдэгдэж байна билээ. Тэгэхдээ хий дамжуулах хоолойн шахуургуудыг Улаанбаатарт барих уу, Дарханд уу, Замын-Үүд байх уу гэх мэтээр шийдэх олон асуудал бий. Магистраль хоолой учраас ил явахгүй, газар доогуур явж таарна. Төмөр замын шугам дагаад урагшаа чиглэнэ.

Худалдан авагч Хятад нь хийгээд Эрээн дээр авах уу, эсвэл Орос-Монголын хил дээрээс авах уу гээд цаашаа нарийвчлах олон асуудал бий болов уу. Бид нутгаараа дамжуулсан төлбөрөөс гадна, бас тийм хямд хийг худалдан авч ашиглах асуудал ч бодитой юм. Гэхдээ мэргэжлийн хүмүүс энэ ажлыг шийднэ. Бид дангаараа шийдэхгүй, гурван тал ярилцана.

Яриа хэлэлцээний урт зам өмнө маань байна даа. БНХАУ-ын хувьд энэ төслийг "Бүс ба зам" санаачилгын нэг хэсэг, эсвэл ШХАБ-ын гурван улсын хамтарсан төсөл гэж зарлаж болох юм. Евразийн эдийн засгийн холбооны холболт гэж нэрлэж ч болно.

Байгалийн хийн хоолойг төмөр зам дагуу барих тул манай улсын төмөр зам, дэд бүтцэд ч эергээр нөлөөлнө. Шинэ сууринууд, ажлын байрууд бий болно.

-"Газпром" компани чухам аль бүсээс манай улс болон урд хөрш рүү хий нийлүүлэх вэ?
-ОХУ байгалийн хийн маш их нөөцтэй. Сибирь байгалийн хий, нүүрсний том ордуудтай. Манай улсын хойгуур хийн олон орд бий тул Москва, Санкт Петербургаас хоолой татахгүй. Мөн Европ руу нийлүүлдгээс үнэ нь хямд байна. Одоо түр зогссон байгаа ч дайны дараа ОХУ Европ руу байгалийн хий гаргана. Нэгэнт дэд бүтэц нь, худалдан авч байсан түүх нь бий. Дайн энэ онд биш гэхэд дуусаж л таарна.

-Та Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалтад хэд дэх удаа оролцож байна вэ?
-2022 онд Ерөнхий сайдыг дагалдан ирж байсан. Хоёр дахь удаагаа оролцоо. Тухайн үед Ерөнхийлөгч Путин мөн биечлэн оролцсон. Тухайн үед Ерөнхийлөгч Путин Украинтай эхлүүлсэн дайны талаар илтгэлдээ тусгаж, улс төрийн өнгө аястай илтгэл тавьсан бол энэ удаад тэгсэнгүй. Ази-Номхон далайн орнуудтай хэрхэн хамтарч ажиллах талаар түлхүү танилцууллаа.

Манай улс Дорнын эдийн засгийн X чуулга уулзалтад өмнө нь ч өндөр ач холбогдол өгч байв. 2017-2019 онд Ерөнхийлөгчийн түвшинд гурван удаа дараалан оролцсон. Энэ уламжлалаа алдалгүй хадгалсаар ирлээ.

-Дорнын эдийн засгийн чуулга уулзалт бидэнд яагаад чухал вэ?
-ОХУ-ын гадаад бодлогыг харвал Европ руу болон Ази руу чиглэсэн бодлоготой. Европтой голдуу аюулгүй байдлын асуудал хэлэлцдэг бол эдийн засгийн хамтын ажиллагааг Ази руу чиглүүлсэн. Украины дайнаас өмнө Дорнын эдийн засгийн чуулгаар Оросын боломжуудыг дэлхий дахинд танилцуулах, хөрөнгө оруулалт татах зорилгоор өргөн хүрээтэй зохион байгуулдаг байв.

Хятадаас гадна Япон, БНСУ, Энэтхэгээс өндөр түвшний удирдагчид нь ирж оролцон, томхон шийдэлд хүрдэг байв. Дэлхийн 70 улсын төлөөлөгч энэ форумд оролцдог гэх тоог Путин хурал дээр хэлэх шиг болсон.

-Ерөнхий хуралдаанаар сэтгүүлч Ерөнхийлөгч Путинаас эдийн засгийг хэрхэн сэргээх талаар асуулаа. Энэ оны сүүл гэхэд төсвийн алдагдал 8 их наяд рубльд хүрнэ, инфляц, бодлогын хүү өндөр байгааг сануулав. Дайны улмаас оросын эдийн засаг сайнгүй байна. Дайн дөрөв дэх жилдээ үргэлжилж байна. Ийм хугацаагаар байлдана гэж анх хэн ч төсөөлөөгүй. Хэдийгээр дайнд нэрвэгдэж байгаа ч ОХУ-ын Алс Дорнод хөгжсөөр байна хэмээн өөрсдөө мэдээлж дүгнэж байна лээ.
-Путинээс өмнөх Оросын удирдагчид, Зөвлөлтийнх ч ялгаагүй Алс Дорнодын бүс нутагт ийм өндөр ач холбогдол өгч анхаарал тавьж байгаагүй болов уу. Энэ бүс нутгийг дэлхий рүү харах цонх, Ази-Номхон далайн хамтын ажиллагааны төв болгох амбицаа ингэж зарлаж байсангүй.

Энэ хурлын гол зорилго нь Зүүн Сибирийг бүхэлд нь хөгжүүлэхэд чиглэж байна. Нөөц бололцоогоо таниулж, хөрөнгө оруулалт татан, эндхийн амьжиргааг дээшлүүлэхээр ажиллаж байна. Орос иргэдийн анхаарлыг татаж, энд ирж суурьшихыг нь уриалж байна.

Бартаатай боловч энэ замаа үргэлжлүүлсээр байна. Орост зовлон байна. Оросын тосгод эзгүйрч, залуус руу хот руу төвлөрч, бас Сибирийн маш их газрыг хятадуудад түрээслүүлж байна.

Амар мөрний хоёр эргийг харьцуулаад үзэхэд хойд эрэг дээр 5 сая орос хүн байхад урд эргийн дагуух Хармөрөн муж 100 сая хүн амтай амьдардаг. Тэнцвэргүй байдал үүсжээ.

-Бид ОХУ-тай иж бүрэн стратегийн түвшинд буюу албан ёсны харилцааны хамгийн дээд түвшинд хүрсэн. Улс төрийн харилцаа сайн хөгжиж байна. Цаашид бидний зүгээс юу хийх ёстой вэ?
-Монголын Төр, дипломат алба гадаад таатай орчныг бүрдүүлсэн. Одоо аж ахуйн ажил л үлдсэн. Гадаад түншүүдтэй улс төрийн хамгийн дээд түвшинд найрсаг харилцаа тогтоож, хамтран ажиллах олон гэрээ хэлэлцээр байгууллаа. Улс төрийн бүх саадыг арилгасан.

Одоо эдийн засгийн үр ашигтай хамтын ажиллагаагаа эхлүүлэх цаг нь болсон. Үүнийг төр-хувийн хэвшлийнхэн хамтарч хийнэ, манай эдийн засаг-бизнес, аж ахуйн салбарынхан төрийн бий болгосон гадаад харилцааны боломжийг өнгөрсөн 30 гаруй жилд муу ашигласан. Эдийн засаг, бизнесийн эрх мэдэлтэй хүмүүс санаачилгатай ажиллах хэрэгтэй.

2014 оноос хойш ОХУ, БНХАУ, Монголын удирдагчид эдийн засгийн хонгил байгуулах, 30 гаруй төслийг хамтран хэрэгжүүлэхээр тохиролцчихсон. Энэ сарын 2-нд Бээжинд 7дахь удаа уулзлаа. Эдгээр төслийн үр дүнг бид хоёр хөршөөс биш, бид эхлээд өөрсдөөсөө нэхэх хэрэгтэй. Ажиллах эрх үүрэг нь монголчуудад л байна.

-Ярилцлага өгсөнд баярлалаа.