Цөмийн эрчим хүчний хөгжүүлэлт, аюулгүй байдлын асуудлаар Хүмүүнлэгийн их сургуулийн профессор, шинжлэх ухааны доктор Д.Уламбаяртай ярилцлаа.

-Өчигдөр Олон улсын  атомын эрчим хүчний агентлаг (IAEA) байгуулагдсан өдөр тохиолоо. Үүнийг атомын цөмийн эрчим хүчний өдөр ч гэж нэрлэдэг. Энэ өдөртэй холбогдуулан цөмийн  эрчим хүчтэй холбоотой асуудлаар ярилцлагаа эхэлье. Энэ өдөр ямар агуулгатай, бид юуг ойлгох ёстой вэ? 
-1945 оны долоодугаар сарын 16-нд АНУ Нью-Мексик мужийн Аламогордын  цөлд хүн төрөлхтний түүхэнд анх удаа атомын бөмбөгийг туршиж, наймдугаар сарын 6-8-нд Японы Хирошима, Нагасаки хотод атомын бөмбөг хаясан. Үүгээр цөмийн эрин үе эхэлсэн юм.
   
1953 оны 12 сарын 8-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дуайт Aйзенхауэр Нью-Йоркт ажлаа эхэлсэн НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн VIII  чуулганд “Атомын эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглах ёстой” гэж мэдэгдсэнийг энхийн төлөөх атом хэмээн нэрлэсэн байдаг.

1955 оны наймдугаар сард Женевт “Атомын эрчим хүчийг энхийн зорилгод ашиглах нь” уриан дор олон улсын анхдугаар бага хурал болсон. Ийн энэ үзэл санаа НҮБ-ын тусгай статустай Олон улсын атомын эрчим хүчний агентлагийг байгуулах улс төрийн үндэслэл болсон байдаг.

Японы Ерөнхий сайд Ейсаку Сато 1967 онд Төлөөлөгчдийн танхимд үг хэлэхдээ цөмийн зэвсэггүй байх алдарт гурван зарчмаа зарлан тунхаглаж,  1971 онд парламент нь тогтоолоор баталсан.

Цөмийн эрчим хүчийг хүн төрөлхтний тусын тулд энх тайвны зорилгоор ашиглахын тухайд бид түүнийг зөв эргэцүүлэн тунгаах ёстой.

Дэлхийн II дайны сургамжийг үндэслэн Японы Ерөнхий сайд Ейсаку Сато 1967 онд Төлөөлөгчдийн танхимд үг хэлэхдээ цөмийн зэвсэггүй байх алдарт гурван зарчмаа зарлан тунхаглаж,  1971 онд парламент нь тогтоолоор баталжээ.

Энэ нь нэгд, цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэхгүй, хоёрт, байршуулахгүй, гуравт, дамжин өнгөрүүлэхгүй гэх. Мөн цөмийн бодлогын дөрвөн тулгуур зарчмыг тунхагласан. 

Нэгдүгээрт, цөмийн эрчим хүчийг энхийн зорилгоор ашиглахыг дэмжих, хоёрт, дэлхий нийтийн хэмжээнд цөмийн зэвсгийг хураах үйлсэд тус дөхөм үзүүлэх, гуравт, АНУ-ын цөмийн зэвсгээр хазаарлах бодлогыг өргөжүүлэх, дөрөвт, цөмийн зэвсэггүй байх гурван зарчмыг хангах байв.

Тийнхүү аюулгүй байдлаа 1951 оны Сан-Франциско, 1960 оны Вашингтоны гэрээгээр АНУ-д шилжүүлж, эдийн засгаа үсрэнгүй хөгжүүлж чадсан. 

Гэвч өнөөдөр ч цөмийн зэвсгийн заналхийлэл хэвээр байгаа нь хамгийн том аюул юм. 

-Монголын эрчим хүчний өнөөгийн нөхцөл байдалд цөмийн эрчим хүч яагаад чухал вэ?
-Өнөөдөр дэлхий дахин асар хурдацтай дижиталчлагдаж байна. Хиймэл оюуны хөгжил дараагийн шинэ шатандаа хэдийнэ шилжчихлээ. Эдгээр хөгжил эрчим хүчийг асар их хэмжээгээр шаардаж буй.

Монгол Улс эрчим хүчний хувьд хойд хөршөөсөө 20 хувийн хамааралтай. Нөгөө талд Монгол Улсын эдийн засаг эрчимтэй тэлж, хүн ам идэвхтэй өсөж байна.

Тиймээс зөвхөн Монгол гэлтгүй дэлхий нийт эрчим хүчний аюулгүй байдалд онцгой анхаарч байна. Дэлхийд алдартай дижитал технологийн компаниуд цөмийн эрчим хүчний станцуудыг худалдан авах тухай яриа хэлэлцээг хэдийн эхлүүлчихсэн. 

Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй  Шинэ сэргэлтийн бодлогын эрчим хүчний сэргэлтийн багцад цөмийн болон устөрөгчийн эрчим хүчийг дэмжинэ гэж оруулсан.

 COP-28 уулзалтын үеэр оролцогч талууд 2050 он гэхэд цөмийн эрчим хүчний чадавхыг гурав дахин нэмэх, хүлэмжийн хийг тэг төвшинд хүргэхэд цөмийн эрчим хүчний гол үүргийг хүлээн зөвшөөрсөн тунхаглалыг баталсан.

Тухайн үед оролцогч 22 орны нэг нь Монгол Улс болсон юм.

УИХ-ын 2022 оны хаврын ээлжит чуулганы Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороогоор Цөмийн энергийн комиссын үйл ажиллагааны тайлан, холбогдох хууль, тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаар мэдээлсэн.

Үүнд Монгол Улс 192 241 мянган тонн батлагдсан ураны нөөцтэйгөөр дэлхийн нөөцийн хоёр хувийг бүрдүүлж 10 дугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Хайгуулын ажил зогссон нөхцөлд өнөөдрийн байдлаар Монголд 13 орд, 100 орчим илрэл бий гэсэн.

Монголд 2009 оны УИХ-ын 45 дугаар тогтоолоор арван жилийн дотор цөмийн эрчим хүчний төлөвлөлтийг зохион байгуулахаар тусгасан.

Ажлын хэсгээс гаргасан тайланд цөмийн эрчим хүчний урьдчилсан төлөвлөлт гаргахад 5.7 тэрбум төгрөгийн зардал гарна гэх тооцоолсон.

Энэ ажил сэргэж, дурдсан зорилтын хүрээнд 2024 оны гуравдугаар сард Ажлын хэсэг байгуулж, цөмийн эрчим хүчний эх үүсвэр ашиглах талаар шийдвэр гаргахад шаардлагатай тайлан бэлтгэх, цөмийн эрчим хүчний станцыг барих, ашиглахтай холбоотой эдийн засгийн үндсэн мэдээллийг боловсруулж эхэлсэн.

Ажлын хэсгээс гаргасан тайланд цөмийн эрчим хүчний урьдчилсан төлөвлөлт гаргахад 5.7 тэрбум төгрөгийн зардал гарна гэх тооцоолсон. Санхүүжилтийн нэг хэсгийг  төрийн байгууллагууд, тодорхой хувийг олон улсын санхүүгийн байгууллагуудын дэмжлэгээр, үлдсэнийг  Засгийн газрын санхүүжилтээр буюу нийт 2.5 тэрбум төгрөг гаргах шаардлагатай гэж үзсэн юм.

Одоогоор Монголд цөмийн цахилгаан станц барьж байгуулах чиглээр Засгийн газар, УИХ-ын төвшинд ч тэр гарсан ямар нэг албан ёсны шийдвэр гараагүй байна.

Эрчим хүчний аюулгүй байдал маш чухал, цаашдаа дэлхийн дулаарал, цаг уурын өөрчлөлттэй холбоотойгоор зөвхөн хатуу малтмал түлшээр эрчим хүчээ хангах боломжгүй.

Ойрын ирээдүйд энэ чиглэлд хоёр болон олон талт мэргэжилтэн судлаачдын хамтарсан ажлын хэсгийн судалгаа, дүн шинжилгээ, эрсдэлийн үнэлгээ хийх, хүний нөөцөө бэлтгэх шаардлагатай.

Халх голын хамтын ялалтын 85 жилийн ойгоор ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин Монгол Улсад айлчлах үеэрээ, “цөмийн эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглах салбарт хамтран төсөл хэрэгжүүлэхэд нээлттэй.

Эдгээр төслийг Оросын хамгийн орчин үеийн аюулгүй технологи тэр дундаа бага оврын реакторыг ашиглан хэрэгжүүлэх боломжтой” гэж мэдэгдсэн шүү дээ.   

ОХУ-ын тухайд 2000 оны арваннэгдүгээр сард ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины Монгол Улсад хийсэн анхны айлчлалын үеэр “Атомын эрчим хүчийг энх тайвны зорилгоор ашиглах салбарт хамтран ажиллах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, ОХУ-ын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурсан юм.

Хоёрт, Өнөөдөр ОХУ-ын эдийн засаг, “Росатом” санхүүгийн хувьд хүнд байна. Гуравт, Монгол, Орос хоёр улсын хооронд цөмийн станц байгуулах албан ёсны тохиролцоо байхгүй байна.

-Цөмийн эрчим хүчийг “ногоон” буюу байгальд ээлтэй гэж Европын Холбоо (ЕХ) хүртэл хүлээн зөвшөөрсөн. Энэ талаарх таны байр суурийг сонсмоор байна.
-2022 оны хоёрдугаар сард ЕХ цөмийн эрчим хүчийг “ногоон эрчим хүч”-ний ангилалд албан ёсоор оруулсан. 2011 оны Фукишимагийн цөмийн станцын ослын дараа дэлхий нийт цөмийн эрчим хүчнээс татгалзах чиг шугам баримтлах болсон л доо.

Гэтэл энэ нь технологийн алдаа, эсвэл хүний буруутай, хариуцлагагүй үйл ажиллагаанаас шалтгаалаагүй. Харин force majeure буюу байгалийн давагдашгүй хүчин зүйлийн нөлөөтэй холбоотой.

Мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар 2011 оноос хойш цөмийн эрчим хүчний аюулгүй ажиллагааны технологи хөгжүүлэлтэд үлэмж дэвшил гарчээ.

Дэлхийн цөмийн нийгэмлэгийн 2025 оны долоодугаар сарын мэдээллээр эрчим хүчний эх үүсвэрийн

• 63 хувь нь нүүрс,
• 24.76 хувь нь сэргээгдэх эрчим хүч (нар, салхи, газрын гүний дулаан, далайн түрлэг), 
• 22 хувь нь байгалийн хий,
• 15 хувь нь ус,
• 3 хувь нь газрын тос,
• 9 хувь нь цөмийн эрчим хүч, 0.01 хувийг бусад ангилалд ашиглаж байна.

2050 он гэхэд дэлхийн дулаарлыг нэг градуст барих, хүлэмжийн хийн ялгарлыг эрс багасгахад сэргээгдэх эрчим хүчний хөгжил үүнийг шийдвэрлэх боломжгүй гэдэг нь маш тодорхой болсон. Тиймээс цөмийн эрчим хүч, эрчим хүчний цоо шинэ эх сурвалжийн судалгаа нэн чухал боллоо.

-Цөмийн эрчим хүч Монгол Улсын ирээдүйд ямар үүрэг гүйцэтгэх вэ? Энэ нь бидний эрчим хүчний аюулгүй байдалд хэрхэн нөлөөлөх вэ? 
-Ойрын ирээдүйд цөмийн эрчим хүч манай эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангахад таатай нөлөө үзүүлнэ гэдэгт бат итгэдэг.

-Зарим иргэн цөмийн эрчим хүчийг аюултай гэдэг. Энэ ойлголтыг яаж зөв тайлбарлаж, ойлголцолд хүрэх нь зүйтэй гэж бодож байна вэ? 
-Дэлхийн  31 улсад (Тайванийг нэмбэл 32) цөмийн 440 реактор ажиллаж, нийт эрчим хүчний 9 хувийг нийлүүлж байна. Цөмийн эрчим хүч нь дэлхийн бага нүүрстөрөгч ялгаруулдаг цахилгаан эрчим хүчний дөрөвний нэгийг бүрдүүлдэг бөгөөд энэ төрлийн эрчим хүчний хоёр дахь том эх үүсвэр юм.     

Дэлхийн 50 гаруй улс ойролцоогоор 220 судалгааны реактор ашиглаж байна. Эдгээр нь судалгаанаас гадна анагаах ухаан, үйлдвэрлэлийн изотоп үйлдвэрлэх, сургалтын зориулалттай.

Дэлхий даяар одоогоор бага чадлын реакторын 80 гаруй төсөл хэрэгжиж байгаа.  Үүний ихэнх нь АНУ-д ажиллаж байгаа бол ОХУ, БНХАУ-д эрчимтэй хөгжиж эхэлсэн.

Хятадын Үндэсний цөмийн аюулгүй байдлын газрын мэдээлснээр, 2024 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний байдлаар эх газрын Хятадад 58 цөмийн  станц ажиллаж байна. АНУ  94 цөмийн станцтайгаар тэргүүлдэг. Удаагаар нь Хятад орно.

Суулгасан хүчин чадал нь 60.88 гигаватт бөгөөд энэ үзүүлэлтээр

• АНУ (96.95 ГВт),
• Франц (63.02 ГВт)-ын дараа гуравдугаарт бичигдэж байна.
• Хятадын хүчин чадал 2025 онд Францыг давна гэж тооцоолсон.

Одоогоор нийт 32.31 ГВт-ын хүчин чадалтай 27 цөмийн станц баригдаж байна. Энэ нь 18 дахь жилдээ дэлхийд нэгдүгээр байрт орж буй үзүүлэлт юм.

Хятадын Үндэсний статистикийн газрын мэдээлснээр, 2024 онд тус улсын цөмийн эрчим хүчний нийт суурилагдсан хүчин чадал 60.83 ГВт хүрч, улсын нийт эрчим хүчний 1.82 хувийг эзэлж байна. Цөмийн эрчим хүч 450.85 тэрбум киловатт цаг цахилгаан үйлдвэрлэсэн нь дэлхийд хоёрдугаарт орж байгаа үзүүлэлт бөгөөд энэ нь улсын нийт эрчим хүчний 4.47 хувийг бүрдүүлж байна.

Агаарын бохирдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, шатах ашигт малтмалын хомсдол зэрэг асуудлуудтай холбогдуулан нүүрсний оронд цөмийн эрчим хүчийг ашиглах талаар анхаарч байна. Хятадын Ерөнхий цөмийн эрчим хүчний групп 2035 он гэхэд 200 ГВт хүчин чадалтай, нийт 150 шинэ реакторыг байгуулах зорилго тавьжээ.

Мөн Хятад 2030 он гэхэд “Бүс ба Зам” санаачилгад хамрагдсан орнуудад 30 хүртэлх цөмийн реактор барихаар төлөвлөсөн. Харин XXI зууны дунд үе гэхэд хурдан нейтроноор ажилладаг реакторыг гол технологи болгон хөгжүүлж, 2100 он гэхэд нийт 1400 ГВт хүчин чадалтай болох зорилт тавьжээ. 

-Таны дээхэн ШУА-ийн Тэргүүлэгчдийн газар тавьж байсан илтгэлд дурдагдсан “хиймэл нар”, “цөмийн баттерей”, “утасгүй эрчим хүч” зэрэг нь олон хүнд шинэлэг, сонирхолтой сонсогдсон. Эдгээр технологи Монголд хэр хамааралтай вэ, бидэнд нэвтрүүлэх боломж бий юу? 
-“Хиймэл нар”-ны тухайд туршилтын ажил Хятад, Япон, БНСУ, Их Британи, Герман, АНУ-д маш амжилттай явагдаж байгаагаас гадна Францын Марсел хотын ойролцоо баригдаж буй олон улсын консорциумын бүтээн байгуулалт цар тахлын дараа эрчимжсэн. 

Харин “цөмийн баттерей”-н хөгжүүлэлт оюуны өмчийн асуудлаас болоод нэлээд маргаантай байх шиг байна. Нарны эрчим хүчийг “утасгүй, Wi-Fi технологиор дэлхий рүү дамжуулах судалгааны туршилт маш амжилттай явагдаж байна. Дижитал хувьсгалын нэг онцлог, үр дүн  нь шинэ бүтээгдэхүүнийг улс орнууд зэрэг хүртэх боломжтой болсон явдал юм. Дээрх технологийн туршилтын ажлын ололтууд Монголд маш их хамаатай.

АНУ-ын «Heliogen Inc.,» нэртэй new start-up компани технологийн шинэ дэвшил хийж чадсанаар 2019 оны арваннэгдүгээр сард олны анхаарлын төвд орсон юм. Цэвэр эрчим хүч үйлдвэрлэх зорилготой тус компанид Microsoft компанийг үндэслэгч Билл Гeйтс 100 сая ам. долларын хөрөнгө оруулжээ.

Heliogen компани нарны гэрэл ойлгогч 70 толин хавтан, хиймэл оюуны технологи ашиглан, анх удаа цельсийн 1,000 хэмээс дээш температур гаргаж авснаа зарласан. “Хэрвээ мянган толиноос ойх гэрлийг яг нэг цэгт жигд төвлөрүүлж чадвал асар өндөр дулаан гаргаж авч болно” гэж Билл Гросс тайлбарлажээ.

Тэгвэл дээрхтэй технологийн ижил хөгжүүлэлт БНХАУ-д амжилттай өрнөж байна. Хятадын хамгийн том нарны эрчим хүчний цамхаг болох Аксай Хуйдунг шинэ эрчим хүчний фирм нь 11,960 хельостат бүхий хавтангийн талбайгаа дуусгаснаар томоохон амжилтад хүрэв.

Цаг алт гэдгийг гүнзгий ухамсарлаж, үйл явц дэндүү хурдан өрнөж байгааг ухаарч, хардамтгай, жалга довны  сэтгэлгээнээсээ зоримог салах ёстой.

-Монгол ураны баялагтай ч, цөмийн технологийг дотооддоо ашиглах тал дээр төдийлөн ахиц гарсангүй. Энэ боломжийг бид хэрхэн зөв ашиглаж чадах вэ? Олон улсын атомын эрчим хүчний агентлагийн  өдрөөр энэ талаар олон нийтэд юу уриалмаар байна вэ? 
-Өнөөдөр бид асуудлыг судалгааны төвшинд л ярьж байгаа шүү дээ. Цөмийн станц барихад наад зах нь 10 жил зарцуулдаг. Дижитал технологи, AI хөгжүүлэлт ч цөмийн эрчим хүчний салбарт эрчимтэй нэвтэрч байна.

Агаарын бохирдлыг арилгах, дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сөрөн зогсох, хүлэмжийн хийн ялгарлыг тууштай бууруулах гол арга зам нь эрчим хүчний цоо шинэ технологийн хөгжүүлэлт, цөмийн эрчим хүч, түүний дараа сэргээгдэх эрчим хүч.

Тиймээс цаг хугацаа бол алт гэдгийг гүнзгий ухамсарлаж, үйл явц дэндүү хурдан өрнөж байгааг ухаарч, хардамтгай, жалга довны  сэтгэлгээнээсээ зоримог салах ёстой.

-Цөмийн эрчим хүчний хөгжүүлэлтэд хамгийн их хүндрэл учруулж буй хууль, тогтоомж, олон нийтийн ойлголтын асуудал юу байна вэ? 
-Мэдээж эхний ээлжид хууль, эрхзүйн орчныг боловсронгуй болгох, дурдсан чиглэлд иргэдийг соён гэгээрүүлэх, шинжлэх ухаанч хэлэлцүүлгийг өрнүүлж, өргөжүүлэх, орон нутаг дахь суурь бүтэц, ложистикийг хөгжүүлэх явдал болов уу.

-Таны өмнө тавьсан илтгэлд дурдсанаар Монгол 2030 он гэхэд эрчим хүчний аюулгүй байдлаа хангах боломжтой гэсэн. Үүнийг хэрэгжүүлэхэд хамгийн чухал алхам юу вэ? 
-Өнөөгийн дэлхий ертөнц зуун жилийн анхны цар тахлын нөлөөн дор гүн гүнзгий чанарын өөрчлөлт, тэрчлэн геополитикийн ноцтой сорилтуудын эрин үе рүү орж байна. Дижитал технологийн хөгжил, геополитикийн шинэ хүчин зүйлсийн нөлөөгөөр дэлхий нийтийн дүр төрх, олон улсын нөхцөл байдал асар хурдацтай хувьсан өөрчлөгдсөөр байна. 

Монгол эрчим хүчний аюулгүй байдлаа хангах чиглэлд 8 тэрбум тонны нөөц бүхий нүүрснээсээ шингэрүүлсэн хий гаргахыг шийдвэрлэх хэрэгтэй.

Дэлхийн дулаарлын үр дагавраар хэдэн мянган жилд явагдаж байсан хувьсал, өөрчлөлтүүд хэдхэн жилийн дотор гарах болсон. Ер нь бол НҮБ-ын Тогтвортой хөгжлийн зорилт, Монгол Улсын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлалаар 2030 гэхэд дотоодын эрчим хүчний хэрэгцээгээ 100 хувь өөрсдөө хангахаар заасан.

Юуны өмнө Мянганы хөгжлийн зорилтыг 2030 он гэхэд хэрэгжүүлж дуусгахад тооцоолоогүй томоохон сорилтууд гарч ирсэн. Энэ нь цар тахал, Орос-Украины дайн, дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эрчимжилт, Д.Трампын дангаарших, неопротекционист бодлого зэрэг юм.  

Говийн гурван аймагт, ялангуяа Өмнөговь аймаг дахь метан хийн хайгуулыг эрчимжүүлэх, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг тууштай татах, нөөцийг баталгаажуулах, олборлолтыг эхлүүлэх шаардлага бий.

Цаашлаад Улаанбаатар руу хийн хоолой татах гээд хугацаа, мөнгө шаардсан ажлыг үе шаттай эхлүүлэх, ус төрөгчийн эрчим хүчийг хөгжүүлэх, эцэст нь бага хүчин чадлын цөмийн эрчим хүч хөгжүүлэх асуудлыг судалгааны төвшинд эрчимжүүлэх, хүний нөөцөө бэлтгэж эхлэх ёстой. Ингэж чадвал бид 2030 он гэхэд эрчим хүчний аюулгүй байдлаа хангана.

-Мэдээлэл өгч, ярилцсанд танд маш их баярлалаа.