“Уул уурхайн бус экспорт ба нийлүүлэлтийн сүлжээний санхүүжилт” сэдэвт хэлэлцүүлгийг Монголбанкнаас санаачлан өчигдөр /2025.11.17/ зохион байгууллаа. Хуралд Монголын банкны холбоо, Ноос, ноолуурын холбоо, үйлдвэрлэгчдийн төлөөлөл, арилжааны банкууд, олон улсын санхүүгийн байгууллагуудын төлөөлөл оролцов.

Уул уурхайн бус экспортын орлогын 30 гаруй хувийг бүрдүүлдэг ноос, ноолуурын салбарын хөгжлийн чиг хандлага, нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэлийг дэмжих боломж, тус салбарт тохирсон санхүүгийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шийдлийн талаар хэлэлцлээ.

Монголбанкны ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэн хэлэлцүүлгийг нээж хэлсэн үгэндээ, Монгол Улс сүүлийн 20 жилд экспортын түүхий эдээ уул уурхайн салбараас олборлож байна. Үүнээс өмнө уул уурхайн бус экспортын хувь хэмжээ өндөр байсан ч сүүлийн жилүүдэд 5-7 хувьтай байна. Бид уул уурхай ба бусад бүтээгдэхүүний экспортыг 50:50 хувьд хүргэх зорилго тавьж байна. Уул уурхайн бус экспортыг нэмэгдүүлэхийн тулд ялангуяа хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг боловсруулж, нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх нь чухал.

Цар тахлаас хойш дэлхий дахинд тээвэр, логистикийн сүлжээний саатал гарч, энэ нь улс орнуудын эдийн засагт тодорхой хэмжээний эрсдэл учруулж байна. Тиймээс нийлүүлэлтийн сүлжээг дэлхий нийтээр хамгийн их анхаарах болсон. Энэ утгаар уул уурхайн бус ноос ноолуурын бүтээгдэхүүнд нэмүү өртөг шингээх, нэмүү өртөг шингэх үе шат болгонд нь санхүүжилтийг шийдвэрлэх боломжийн талаар бид ярилцах нь зөв.

Монголбанкнаас 2022 онд уул уурхайн бус бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн сүлжээний судалгааг анх хийж, эхний ээлжинд ноолуурын нийлүүлэлтийн сүлжээг судалсан. Монгол Улс жилд 10 мянган тонн ноолуур авдаг. Өртгийг нь тооцож үзэхэд өнөөдөр угаасан ноолуур 30 ам.доллар, самнасны дараа дэлхийн зах зээлд 105 ам.доллар болж өсдөг. Сүлжих болон эцсийн бүтээгдэхүүн, хувцас болсны дараа 2022 оны дүнгээр 1.4 тэрбум ам.доллар болдог.



2022 онд Оюутолгойн зэсийн баяжмалын экспорт 1.4 тэрбум доллараар хэмжигдэж байсан. Эндээс харьцуулахад ноос, ноолуурын салбарт маш их нөөц боломж бий. Засгийн газраас угаасан ноолуур гаргахгүй. Өртөг шингээж буюу самнаад гаргана гэдэг шийдвэр энэ жилээс бүрэн хэрэгжиж, 100 хувь самнасан ноолуур гаргасан.
Монгол Улс ноолуураа 100 хувь угаах, самнах хүчин чадалтай болсон. Цаашид энэ потенциалаа бүрэн ашиглахын дээр дараагийн шат болох 15-20 хувьтай байгаа утас ээрэх хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Тиймээс бид энэ чиглэлд нь нийцсэн санхүүжилтийн схем гаргаж, дараагийн шатны боловсруулалтуудын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, эцсийн бүтээгдэхүүн гаргахад дэмжлэг үзүүлж, хамтарч ажиллах боломжтой гэлээ.



Уулзалтад Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банк, ОУВС, Олон улсын санхүүгийн корпораци, Азийн хөгжлийн банк зэрэг олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагын төлөөллүүд оролцож байна. Монгол Улс өмнө нь буурай хөгжилтэй орны тоонд орж, олон улсын байгууллагуудаас хөнгөлөлттэй зээл, тусламж авдаг байсан бол одоо энэ ангиллаас гарч, хөгжиж буй улс болсон. Иймд олон улсын байгууллагуудаас зах зээлийн хүүтэй нөхцөлөөр зээл авна.

ОУВС-гийн энэ жилийн уулзалтад ЕСБХБ, Олон улсын санхүүгийн корпорацийн удирдлагуудтай уулзахад Монгол Улсад томоохон дүнтэй зээлийн санхүүжилтийн эх үүсвэр тусгасан байна. Жишээлбэл, Олон улсын санхүүгийн корпораци өнгөрсөн жил Багануурын 50 МВт-ыг батерей хуримтлуурын станцын  төслийг санхүүжүүлсэн. Зээлийн хэмжээ улам нэмэгдэж, 2026 онд 500-700 сая ам.долларыг санхүүжилт төлөвлөсөн байна. Тэгэхээр ноос, ноолуурын салбарынхан зээлийн нөхцөл шаардлагыг нь хангаж, санхүүжилт авах боломж бийг Б.Лхагвасүрэн ерөнхийлөгч мөн үгэндээ онцлов.

Б.ДУЛАМЗАЯА: ААН-ҮҮД БИЗНЕСИЙН ГЭРЭЭГЭЭ БАРЬЦААЛЖ ЗЭЭЛ АВАХ БОЛОМЖ НЭЭГДСЭН

Монголбанкны Судалгаа, статистикийн газрын хэлтсийн захирал Б.Дуламзаяа “Уул уурхайн бус экспортын нөхцөл байдал, санхүүжилт” сэдвээр танилцуулга хийлээ.

Тэрбээр, 2024 оны байдлаар уул уурхайн бус салбарт 94 мянга гаруй ААН үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэд ДНБ-д 27.8 их наяд төгрөгийн нэмүү өртөг бий болгож, ДНБ-ий 87 хувийг уул уурхайн бус салбар бүрдүүлж байна. Уул уурхайн бус салбарт 1 сая 46 мянган хүн ажилладаг нь нийт ажиллагсдын 75 хувийг бүрдүүлдэг. Дундаж цалин 2.4 сая  төгрөг байгаа нь уул уурхайн салбарынхнаас 2.4 дахин бага. 2024 оны байдлаар 1.1 тэрбум ам.долларын бүтээгдэхүүн экспортолсон нь уул уурхайн бус салбарын нийт экспортын 7.2 хувьтай тэнцэж байна.

Хэдийгээр ажиллах хүч жин дардаг, эдийн засагт өндөр нөлөөтэй ч цалин, бүтээмж багатай учир  экспорт болон нэмүү өртөг шингээх шаардлагатай нь харагдаж байна. Уул уурхайн бус салбар дотроо ноос, ноолууран эдлэл, арьс ширний салбар жилд 400 сая ам.долларын экспорт хийдэг. 2025 онд 100 хувь самнасан ноолуур гаргасан ба 10-р сарын байдлаар 247 сая ам.долларын самнасан ноолуур экспортлоод байна.

Монголбанк 2021 оноос эхлэн үндсэн чиглэлдээ уул уурхайн бус экспортыг дэмжиж, бизнесийн орчныг сайжруулах талаар тусгаж, холбогдох суурь судалгааны ажлуудыг хийсэн. Эхний үр дүнгүүдээс харахад ноос, ноолуур арьс ширний салбарт санхүүжилтийн эрэлт хэрэгцээ байна. Тиймээс 2023 онд Засгийн газартай хамтарч, эхлээд ноолуур бэлтгэхэд зориулж Засгийн газраас хүүний дэмжлэгтэй санхүүжилтийн гэрээ, дараа нь Хүнс, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих хүүний хөнгөлөлттэй гэрээ байгуулсан. 2024 оны 4-р сард Монголбанкнаас Банкны зээлийн хөрөнгийн үнэлгээ, барьцаа хөрөнгийн журамд өөрчлөлт оруулж, Гэрээний шаардлагад үндэслэн зээл олгож болно гэсэн заалт оруулснаар ААН-үүдэд бизнесийн гэрээгээ барьцаалж зээл олгох боломж нээгдсэн гэв. 

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар 2024 оны 12-р сард “Цагаан-Алт” үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлж, Засгийн газраас арилжааны банкуудтай хамтарч тус хөтөлбөр хэрэгжүүлэх санхүүжилтийн гэрээ байгуулсан. Хөтөлбөрийн хүрээнд 2024-2026 онд 1.5 их наяд төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгох юм. 2025 оны 10-р сарын байдлаар 300 гаруй зээлийн хүсэлт ирснээс 171-ийг нь шийдвэрлэж, 168 зээлдэгчид 473 тэрбум төгрөгийн зээл олгожээ.

Сүүлийн жилүүдэд явуулсан эдгээр бодлогын үр дүнд зээлийн хүү нь зах зээлийн дунджаас бага, хугацаа нь урт боломжийн түвшинд байна. Гэвч ноолуурын салбар нийт түүхий эдийн 8.4-хөн хувийг эцсийн бүтээгдэхүүн болгон гаргадаг. Цаашид экспортын боловсруулалтыг ахиулж, ДНБ болон экспортын орлогыг нэмэгдүүлэх боломжтой гэж Монголбанк болон бодлого боловсруулагчид үзэж, ноос, ноолуурын салбарынханд дэмжлэг үзүүлж, хамтран ажиллаж байна.



2024 оны байдлаар Монголд 22.9 сая толгой ямаа тоологдсон ба үүнээс жилд 9-10 мянган тонн ноолуур самнажээ.