Франк Шеперс: Хүмүүс хуванцрыг хаягдал биш "үнэ цэн" гэж харах хэрэгтэй

Хуванцар дахин боловсруулах Ти Эм Эл Пластик үйлдвэр болон Монголын савлагаатай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчдийг нэгтгэж, хуванцрыг дахин боловсруулах ажлыг нэгтгэх зорилготой Хог хаягдалгүй Монгол ТББ-ын Гүйцэтгэх захирал Франк Шеперстэй ярилцлаа.

-Та дахин боловсруулах салбарт анх яаж хөл тавьсан бэ?
-Энэ салбарт ажлын гараагаа 1998 онд Бельги улсаас эхэлсэн. Тухайн үед Бельги, Нидерланд, Герман зэрэг улс дахин боловсруулах тухай анхны хууль, зохицуулалтуудыг нэвтрүүлж байсан үе. Миний хувьд залуу байсан ч Бельгийн Засгийн газарт эдгээр шинэ бодлогын талаар зөвлөгөө өгч ажилладаг байв. Үүнтэй зэрэгцэн Их Британийн “Biffa Severn Trent” компани Бельги, Нидерланд руу үйл ажиллагаагаа өргөжүүлж байсан юм.

Энэ нь Европт жинхэнэ эргэлтийн цэг болсон гэж хэлж болно. Засгийн газрууд хог хаягдал булах үйл явцыг хориглож, хаягдлыг эрчим хүч болгох болон дахин боловсруулах систем рүү шилжиж эхэлсэн. Энэ нь аж үйлдвэрийн түвшний, өргөн хүрээний дахин боловсруулах загваруудын эхлэл болсон.

Карьерынхаа эхний 15 жилд би голчлон Европт буюу Бельги, Франц, Герман, Люксембург, Нидерландад ажиллаж, янз бүрийн материалын цуглуулгаас эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн хүртэлх шийдлүүдийг танилцуулж ирсэн. Улмаар би хуванцар болон “bottle-to-bottle” буюу хуучин савыг шинэ сав болгон дахин боловсруулах технологийн чиглэлд түлхүү мэргэшсэн гэж болно.

Арав орчим жилийн өмнө би Зүүн өмнөд Ази буюу Хонг Конгт туршлагаа хуваалцахаар уригдан очсон. Тэнд Swire Coca-Cola компанид ажиллаж эхэлсэн юм. Тус компани нь Камбож, Вьетнам, Хятад, Хонг Конг, Тайвань зэрэг улсуудад “Coca-Cola” компанийн бүтээгдэхүүнийг савлаж, үйлдвэрлэдэг.

Жил хагасын өмнө Ти Эм Эл Пластик үйлдвэрээс надтай холбогдож, дотоодын болон импортын ус, ундааны PET савны хувьд ижил төстэй загварыг Монголд хөгжүүлэх боломжийг судлах санал тавьснаар Монголд ирэн ажиллаж байна.

-Монголд ажиллаж эхэлснээс хойш таныг хамгийн их гайхшируулсан зүйл юу байв?
-Монголд ирэх үеийн анхны сэтгэгдэл үнэхээр сайхан байсан. Гайхалтай байгальтай, тогтвортой хөгжил, дахин боловсруулалтад чин сэтгэлээсээ ханддаг, сурах хүсэлтэй хүмүүс олонтой.

Гэхдээ нэг зүйлд урам хугарсан. Монголд бүтэцтэй, зохион байгуулалттай дахин боловсруулах систем огт байхгүй байв. Харамсалтай нь одоо ч Монгол улс хог хаягдлыг булах дээр тулгуурласан хэвээр байна. Өөрөөр хэлбэл дахин боловсруулах, тогтвортой хөгжил бүрэн нэвтрээгүй.

Гэсэн ч үүнийг би боломж гэж харсан. Намайг ирэхэд Ти Эм Эл Пластик үйлдвэр аль хэдийнэ үйл ажиллагаа нь эхэлсэн буюу 2021 онд үүд хаалгаа нээсэн байлаа. Би Улаанбаатар болон хөдөө орон нутгаар маш олон PET сав зам дагуу, байгальд ил задгай хаягдсан байгааг харсан. Эдгээрийг цуглуулах систем байгаагүй. Тиймээс миний анхны санал бол PET сав цуглуулах системийн бизнес төлөвлөгөө гаргах, дараа нь үүнийгээ хөнгөн цагаан лааз болон шил зэрэг ангилалд өргөжүүлэн тэлэх байв.

Үүний дараагийн чухал алхам бол ундаа, усны үйлдвэрлэгч, импортлогчдыг нэгтгэх “Хог хаягдалгүй Монгол” төрийн бус байгууллагыг байгуулах байлаа. Үүгээр бид “савнаас сав руу” буюу дахин боловсруулалтын зөв гинжин хэлхээний талаарх ойлголтыг түгээж, төрийн байгууллага, их, дээд сургууль, олон нийтэд мэдлэг олгох зорилготой ажиллаж эхэлсэн.

Өнөөдөр энэ хамтын ажиллагаа бодит үр дүн гаргаж байгаад баяртай байна. Ти Эм Эл Пластик үйлдвэрийн дэргэдэх SESL компани өдөр бүр Улаанбаатар болон хөдөө орон нутагт найман ачааны машинаар сав цуглуулж, Ти Эм Эл-ийн үйлдвэр рүү тээвэрлэж байна. Мөн MCS Coca-Cola компани дахин боловсруулалтын тухай мэдээлэл түгээдэг, ачааны машин дээр суурилсан "Recycle me Interactive Hub" хөдөлгөөнт, мэдээлэл түгээх төвийг ажиллуулж эхэлсэн. Удахгүй MCS Coca-Cola компани 100 хувь дахин боловсруулсан савлагааг танилцуулах гэж буй.  

Европт бид үүнийг бодит жишээ, үр дүнгээр манлайлах гэж нэрлэдэг. Гоё сайхан зүйл ярих биш, бэрхшээлтэй тулгарсан ч бодит үр дүнг бүтээж, харуулна. Харамсалтай нь энэ бүхэн зөвхөн хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар хэрэгжиж байгаа бөгөөд төрөөс санхүүгийн дэмжлэг огт байдаггүй.

Гэхдээ бид Засгийн газрыг буруутгаж байгаа юм биш. Харин ч Засгийн газар нь дахин боловсруулах амжилттай тогтолцооны гол тулгуур байх ёстой гэж боддог.

-Таны туршлагаас харахад дахин боловсруулах системийг илүү үр дүнтэй болгоход хувийн хэвшил, төр, иргэдийн хамтын ажиллагаа яаж нөлөөлөлдөг вэ?
-Энд зөвхөн нэг компани хариуцлага хүлээгээд удирдах боломжгүй. Бусад улс оронд архи, ус, ундааны үйлдвэрлэгч, импортлогчдын холбоо гэж бий. Тэр холбоогоор дамжин дахин боловсруулах үйл явцыг зохион байгуулна.

Тиймдээ ч “Хог хаягдалгүй Монгол” ТББ-ыг Extended Producer Responsibility /EPR/ буюу Үйлдвэрлэгчийн өргөтгөсөн хариуцлагад чиглүүлэхийг зорьж байна. Энгийнээр бол үйлдвэрлэгчид өөрсдийн гаргасан сав баглаа боодол бүрийг цуглуулж, дахин боловсруулах үүрэг хүлээнэ гэсэн үг.

Одоогийн байдлаар Монголын Хог хаягдлын тухай хууль хоцрогдсон, EPR ойлголтыг багтаагаагүй байна. Үүнийг шинэчлэхийг Засгийн газарт уриалж байгаа. Хонг Конг, Вьетнам, Камбож зэрэг олон улс аль хэдийнэ EPR системийг нэвтрүүлсэн.

EPR системийн хүрээнд бүх үйлдвэрлэгч, импортлогч нар нэгдсэн санд тодорхой хувь оруулна. Энэ сангаар "Хог хаягдалгүй Монгол" ТББ шиг хэрэглэгчээс дахин боловсруулах үйлдвэр хүртэлх дахивар цуглуулалтыг зохицуулж, түүний санхүүжилт болон төрийн байгууллагад тайлагнах үйл явцыг зохион байгуулдаг. Үүнийг “цуглуулалтын хувь” буюу нийт хэрэглээнээс хэдэн хувийг цуглуулж байгаагаар хэмждэг.

Жишээ нь, Монголд жилд ойролцоогоор 20 мянган тонн PET сав борлуулагддаг гэж үзье. Хэрвээ 30 хувийн цуглуулалтын хувь тохирсон бол жил бүр 6000 тонн савыг буцаан цуглуулах ёстой. Компани бүр зах зээлийнхээ эзлэх хувиар үүрэг хүлээнэ. Өөрөөр хэлбэл тухайн байгууллага зах зээлийн 50 хувийг эзэлдэг бол энэ хувийн дагуу савлагаандаа хариуцлагатай хандах юм.  

Энэ бол EPR схем юм. Энэ нь дэлхий дахинд хуулийн хүрээнд хэрэгждэг стандарт загвар.

Цуглуулсны дараа бид дахин боловсруулах хувь буюу цуглуулсан савны хэдэн хувь нь дахин боловсруулагдсан бэ гэдгийг мөн тогтооно. Энэ нь хамгийн багадаа 90 хувь байх ёстой.

Бүх улс нийтлэг зарчмыг баримталдаг ч өөрийн онцлогт тохирсон системтэй байх ёстой. Монгол улс Европын загварыг шууд хуулж болохгүй. Би үргэлж бусдаас шууд хуулах бус өөрийн нөхцөлд нийцүүлэн нутагшуулах ёстой гэж зөвлөдөг. Монгол Улсад хэтэрхий олон зохицуулалт шаардлагагүй. Одоо байгаа суурин дээрээ шат дараатайгаар хөгжих ёстой.

-Яагаад дахин боловсруулах систем улс орон бүрт ялгаатай байдаг вэ?
-Энэ нь зөвхөн хууль эрх зүй бус, хэрэгжилт, зах зээлийн бэлэн байдлаас шалтгаална. Хэрвээ дахин боловсруулсан материалыг борлуулах зах зээл байхгүй бол цуглууллаа гээд утгагүй. Европт цуглуулсан материалын 99 хувийг аж үйлдвэрүүд дахин ашиглах боломжтой байдаг. Харин Азид энэ экосистем бүрэн хөгжөөгүй байна. Хэрэглэгч нь байхгүй байхад материал үйлдвэрлэх нь үр дүнтэй биш.

Дахин боловсруулах гэдэг үнэгүй зүйл огт биш. Харин ч үнэтэй. Азийн орнуудад дахин боловсруулалт хямд байх ёстой гэсэн буруу ойлголт байдаг. Гэтэл бодит байдал дээр эсрэгээрээ. Монголд жишээ нь логистикийн зардал өндөр. Нэг ачааны машин түгжрэлээс болж өдөрт дөнгөж 8 цаг ажиллах боломжтой. Харин бусад улсад түгжрэлгүй учраас өдөрт 2-3 дахин илүү зам туулж, сав цуглуулдаг.

Иймээс улс бүр өөрийн нөхцөлд тохирсон загвартай байх ёстой. Засгийн газрын үүрэг зөвхөн зохицуулах бус татварын хөнгөлөлт, дэмжлэг, “ногоон зээл” гэх мэт урамшууллаар хувийн хэвшлийг дэмжих юм.

EPR систем бүх үйлдвэрлэгч, импортлогчид ижил үйлчлэх ёстой. Хуванцар сав үйлдвэрлэж, зах зээлд нийлүүлж буй компанийн тоо өсөхийн хэрээр дахин боловсруулах чиглэлд хариуцлагатай хандах компанийн тоо нэмэгдэнэ. Бүх үйлдвэрлэгч нэг ширээнд сууж, өөрсдийн гаргасан бүтээгдэхүүний хариуцлагыг хамтдаа хүлээх ёстой.

-“Хог хаягдалгүй Монгол” ТББ-д нэгдэх байгууллагуудад ямар нэг шалгуур тавьдаг уу?
-Ганцхан шалгуур байдаг нь ашиглаж буй материал. Шил, хөнгөн цагаан, хуванцар ашигладаг ямар ч компани нэгдэх боломжтой. Миний хувьд бүх үйлдвэрлэгч, импортлогч төрийн дэмжлэгтэйгээр EPR системийн нэг хэсэг байх ёстой гэж боддог. Хязгаарлалт байхгүй, зөвхөн хамтын ажиллагаа байх хэрэгтэй. Хамт сууж, нийтлэг байр сууриа олж, хариуцлагаа хамтдаа хүлээхийг эрмэлзэх хэрэгтэй.

-Хуванцар дахин боловсруулалтыг илүү үр дүнтэй болгоход Монголын хэрэглэгчид ямар сэтгэлгээ, зан төлөвийн өөрчлөлт гаргах хэрэгтэй гэж бодож байна вэ?
-Хэрэглэгч бүрт хэд хэдэн үүрэг бий. Эхний алхам нь сав, шилээ ахуйн хогноос ялган ангилах. Хэрвээ бүгдийг нь холиод булчихвал дахин боловсруулах боломжгүй. Хүмүүс хуванцар савыг “хаягдал” гэхээс илүүтэй шинэ бүтээгдэхүүн бий болгох “үнэ цэнтэй” материал гэж харах хэрэгтэй.

Түүнчлэн бид дахин боловсруулалтын талаар гэр бүл, ойр дотнынхонтойгоо ярилцаж, мэдлэг түгээж, бусдыг уриалдаг байх ёстой. Хэрвээ одоо арга хэмжээ авахгүй бол 10 жилийн дараа нөхцөл байдал улам хүндэрсэн байх болно. Бид ийм зүйл үр хойчдоо үлдээхийг хүснэ гэж үү? Би лав тэгж бодохгүй байна.

Дахин боловсруулах нь зөвхөн байгаль хамгаалах тухай биш амьдралын чанар, эдийн засгийн боломжийг нэмэгдүүлэх тухай ойлголт юм. Тойрог эдийн засаг нь шинэ салбар, шинэ ажлын байр, хөрөнгө оруулагчдыг татдаг.

Жишээ нь MCS Coca Cola компани бол манай ТББ-ын анхны гишүүн. Тэд тун удахгүй дахин боловсруулсан саванд усаа савлан зах зээлд нийлүүлэх гэж буй. Энэ нь тогтвортой байдал бизнесийн өсөлттэй хэрхэн уялддагийг харуулж байна. Гэхдээ гаднын хөрөнгө оруулагчдыг татъя гэвэл Засгийн газар тогтвортой байдал, тодорхой хууль эрх зүйн орчныг баталгаажуулах ёстой.

-Bonaqua усны савыг 100 хувь дахин боловсруулсан байдлаар зах зээлд гаргахаар бэлдэж байна. Бусад төрлийн сав ижил болоход хэр их хугацаа шаардлагатай вэ?
-Удахгүй гэж найдаж байна. Энэ бүгд шат дараатайгаар явна. Эхлээд хэрэглэгчдийг сургах, дараа нь дахин боловсруулсан материалыг аажмаар нэгтгэх. Coca-Cola брэндийн стратеги нь эхлээд усны брэндээ дахин боловсруулсан савлагаатай болгож, аажмаар бусад төрлийн брэндээ шилжүүлж байгаа. Одоо тус компанийн хувьд дэлхийн 64 оронд аль нэг төрлийн бүтээгдэхүүнээ дахин боловсруулсан савлагаатай болгосон бөгөөд эдгээрийн 10 нь Азийн орон юм. 

Мөн өнгөрсөн оны байдлаар Coca-Cola компанийн хэмжээнд бүх төрлийн брэндээ 100 хувь дахин боловсруулсан савлагаанд шилжүүлсэн 11 улс байна. 

Бидний ойлгох ёстой нэг зүйл бол PET савыг хязгааргүй олон удаа дахин боловсруулах боломжгүй. Техникийн хувьд PET-г ойролцоогоор есөн удаа дахин боловсруулж болдог.

Үүний дараа өнгө нь тунгалгаас саарал, бордуу болж хувирдаг. Тэр үед материалыг даавуу, эсвэл хольц хэлбэрээр дахин ашиглаж болдог. Харин 50 хувь дахин боловсруулсан, 50 хувь шинэ PET савыг хольж ашиглавал тунгалаг савыг хязгааргүй үйлдвэрлэх боломжтой.

Нэг зүйлийг би итгэлтэйгээр хэлж чадна. Ирээдүйд, ялангуяа Азид 100 хувь анхдагч түүхий эдээс гаралтай PET савлагаа байхгүй болно. Өөрөөр хэлбэл ямар нэг байдлаар дахин боловсруулсан материал ашигладаг болно гэсэн үг. Европт ч энэ аль хэдийнэ хэрэгжиж эхэлсэн. Хууль нь бүх ус, ундааны саванд дор хаяж 30 хувийн дахин боловсруулсан PET агуулагдах ёстой гэж заасан байдаг.

-Ярилцсанд баярлалаа.