Монгол Улсад орчин цагийн дипломат алба үүсэж хөгжсөний 114 жил, эх орондоо гадаад харилцаа, дипломат албаны үндэсний боловсон хүчин бэлтгэж эхэлсэн хийгээд МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд ОУХДС байгуулагдсаны 34 жилийн ой эдгээр өдрүүдэд тохиож байна. Тус сургуулийн үндэс суурийг тавилцахад гар бие оролцсон ХИС-ийн профессор, шинжлэх ухааны доктор, Хүндэт дипломат Д.Уламбаяртай ярилцлаа.

-Энэ жил орчин цагийн дипломат алба үүсэж байгуулагдсаны 114 жил, Монгол Улсад гадаад харилцаа, дипломат албаны үндэсний боловсон хүчин бэлтгэж эхэлсний 34 жилийн ой тохиож байна. Эхлээд МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд ОУХДС байгуулагдсан түүхээс хуваалцахгүй юу?
-1990-ээд оны эхээр ЗХУ задарч, социализм системийн хувьд нуран унаж, хүйтэн дайн төгсгөл болж, тус улсын геополитикийн орчин өөрчлөгдөж, Монгол Улсын гадаад бодлого үзэл суртлын хүлээснээс чөлөөлөгдөж эхэлсэн.

Тийнхүү олон улсын тавцанд үндэсний эрх ашгийг дээдэлсэн, энхийг эрхэмлэсэн, олон тулгуурт, нээлттэй, бие даасан гадаад бодлого явуулах болсон нь гадаад харилцаа, дипломат албаны үндэсний боловсон хүчнийг дотооддоо бэлтгэх шаардлага гарч ирсэн явдалд оршсон болов уу.

Ер нь дипломат албаны үндэсний боловсон хүчнээ бакалаврын түвшинд дотооддоо бэлтгэхийг үндэсний аюулгүй байдалтай холбож үзэх нь буй. Харин улс гүрнүүд ахисан түвшний боловсролыг гадаад улсад бэлтгэх чиглэл баримталдаг юм билээ. Тухайлбал манай хоёр хөрш гүрэн гадаад албаны тэргүүнээр Өрнөдөд бакалаврын зэрэгтэй төгссөн хүнийг хэзээ ч томилохгүй.

Монгол Улс 1990 оноос өмнө дипломат албаны хүний нөөцийг ЗХУ болон бусад социалист орнуудад бэлтгэж байсан. 1991 оны дөрөвдүгээр сард МУИС-ийн бүтэц, зохион байгуулалтын талаар Боловсролын сайд Н.Уртнасангийн 162 дугаар тушаал гарч, мөнхүү тушаалыг хэрэгжүүлэх МУИС-ийн ректор профессор Д.Доржийн 1991 оны тавдугаар сарын 343 дугаар тушаалаар МУИС-ийн Гадаад хэлний факультетын Өрнө, Дорно дахин болон Орос хэлний тэнхимүүдийг түшиглэн ОУХС байгуулахаар шийдвэр гарсан байдаг.

Улмаар 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 5-нд Боловсролын сайд Н.Уртнасан, Гадаад хэргийн сайд Ц.Гомбосүрэн, Үйлдвэр, худалдааны сайд С.Баярбаатар нарын хамтарсан тушаалаар МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд ОУХС-ийг ОУХДС болгон өргөжүүлэн байгуулахаар шийдвэрлэжээ.

Тус сургуулийг байгуулах үйл хэрэгт профессор Ж.Баясах идэвх чармайлт гаргасан. Мөн сургуулийг олон улсын нийтлэг жишигт хүргэх чиглэлээр зөвлөхөөр ажиллаж байсан Гадаад явдлын яамны сайд агсан, Элчин сайд М.Дүгэрсүрэн бээр ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байдаг.

Тэрбээр оюутнуудад “НҮБ ба Монгол Улс” цуврал тойм лекцийн хичээлийг орж эхэлсэн. 1993-1994 оны хичээлийн жилд ОУХДС-д Олон улсын харилцааны мэргэжлийн тэнхим шинээр эмхлэн байгуулагдсанаар тус сургууль жинхэнэ ёсоор дүр төрхөө олсон.

Тэнхимийн анхны эрхлэгчээр ГХЯ-ны зөвлөх др. Г.Төмөрчулуун, орлогч эрхлэгчээр Москвад Дипломатын академийг төгсч ирээд удаагүй байсан Д.Баярхүү нар томилогдон ажиллаж эхэлсэн. Д.Баярхүү бээр “Олон улсын харилцааны түүх”, ШУА-ийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Ж.Бор “Монголын дипломатын түүх”, Өмнөд Солонгост мастерын зэрэг хамгаалаад ирээд удаагүй байсан Д.Уламбаяр миний бие “Олон улсын эдийн засгийн харилцаа”, “Эдийн засгийн дипломат ажиллагаа”, Элчин сайд О.Хосбаяр “Дипломат ажиллагаа, дипломат албаны үндэс”, “Олон улсын

1995-1996 оны хичээлийн жилд ОУХДС-д “Олон улсын эдийн засгийн харилцаа”-ны мэргэжлийн бакалаврын дөрвөн жилийн бүрэн хөтөлбөрийг миний бие Бизнес хөгжлийн агентлагтай хамтран Европын Холбооны төслийн хүрээнд боловсруулж, анх удаа элсэлт авч, 1999 онд анхны төгсөлтөө хийж байв.

Эдүгээ Гадаад харилцааны яамны нийт дипломат ажилтны хүний нөөцийн 60 хувийг МУИС-ийн ОУХДС-ийг төгсөгчид бүрдүүлж буй статистик байдаг. Тус сургуулийг төгсөгчдөөс УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн, Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, нэр хүндтэй бизнес эрхлэгчид олноор төрсөөр байна.

Нөгөө талд ОУХС-ийг зөвхөн дипломатч бэлтгэдэг гэж ойлгох тал байдаг. Энэ нь тийм биш юм. Нийгэм-эдийн засгийн бүх салбар төр, хувийн хэвшил, ТББ-ын гадаад харилцааны салбарын мэргэжилтэн бэлтгэдэг гэж ойлгох хэрэгтэй болов уу. Нөгөө талаар энэ нь хөрвөх чадвартай мэргэжил юм.

-Саяхан УИХ, Засгийн газрын гишүүн, Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгт МУИС-ийн Улс төр судлал, олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургуулийн “Хүндэт доктор” цол олгох ёслол болсон.
-1996 онд МУИС-ийн бүрэлдэхүүнд шинээр байгуулагдсан ОУХДС-ийг олон улсын харилцааны мэргэжлийн 4 жилийн бакалаврын зэргийн бүрэн хөтөлбөрөөр төгссөн анхны төгсөгч Б.Батцэцэг нь эдүгээ УИХ, Засгийн газрын гишүүн, Гадаад харилцааны сайдаар ажиллаж байгаа нь тус сургуулийн хувьд нэр төрийн хэрэг юм.

Түүнчлэн тэрбээр Гадаад харилцааны дэд сайдаар тасралтгүй 4 жил ажилласан анхны эмэгтэй гэдгийг аанай л тэмдэглэх хэрэгтэй. Түүний Гадаад харилцааны сайдаар томилогдон ажиллаж эхэлж байх цаг дор дэлхий дахинд урд өмнө тохиолдож байгаагүй цар тахал, хөл хорио, тэг зогсолт нүүрлэж, дархлаажуулалт тулгамдсан асуудал болон тавигдаж байсан нэн хүнд үе байсныг санаж байгаа болов уу.

Цаашлаад Орос, Украины дайн геополитикийн тодорхойгүй шинэ нөхцөл байдлыг буй болгож, эрчим хүч, хүнсний хямралыг өдөөсөн. Тийм түүхэн сорилтын үед тэрбээр Монгол Улсын гадаад харилцааны шинэ сэргэлтийг оройлон хамтран эхлүүлж, эдүгээ Монгол Улсын дипломат албыг нэр төртэй удирдан авч яваа мэргэжлийн дипломатч, улс төрч гэдгийг тэмдэглэхэд т

Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн Монгол Улсын энхийг эрхэмлэсэн, олон тулгуурт, нээлттэй, бие даасан, тэнцвэртэй гадаад бодлогыг тууштай өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг үнэлэн түүнд МУИС-ийн Улс төр судлал, олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургуулийн “Хүндэт доктор” цол олгосон нь цаг үе, эзнээ олсон чухал хүндэтгэл болсон.

-Хөдөлмөрийн зах зээлд олон улсын харилцааны мэргэжлийн ойрын ирээдүйн эрэлт хэрэгцээ ямархуу төлөвтэй байна вэ?
-Улс үндэстэн, төр засаг, хувийн хэвшил, хувь хүн ч тэр ялгаа байхгүй хэн илүү их интернационалчлагдаж, глобалчлагдаж, дижиталчлагдаж байна тэр улс, хувийн хэвшил, хувь хүн хөгжин дэвшиж байгааг бид маш тодорхой харж байна. Энэ тухай миний бие олонтоо ярьж байсан.

Гадаад харилцаа, олон улсын хамтын ажиллагаагүйгээр аль ч салбар урагшлах, амжилтад хүрэх ямар ч боломж байхгүй болсон нь өнөөгийн онцлог юм. Дижитал үйл явц өөрөө өөртөө ажлын байр буй болгох өргөн боломжийг ч олгож байна.

-Дипломатчийг их олон янзаар тодорхойлоод байдаг л даа. Тэгэхээр дипломатч гэж яг ямар хүнийг хэлдэг юм бэ?
-Дипломат алба, дипломат ажиллагаа гэдэг нь харьцангуй тусдаа ойлголт. Гадаад бодлого, гадаад харилцааг эрхлэн шийтгэх төрийн захиргааны төв байгууллагыг дипломат алба гэдэг.

Энэ нь ГХЯ, хилийн чанад дахь Дипломат төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Сонгодог утгаараа дипломат ажиллагаа гэдэг нь энх тайвны арга хэрэгслээр үндэсний язгуур эрх ашгийг хангахад чиглэгдсэн төрийн гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэхээр олон улсын яриа хэлэлцээ явуулах ур чадвар, урлаг, шинжлэх ухаан гэж тодорхойлсон байдаг. Харин дипломатч гэдэг нь дээрхийг эрхлэн явуулж буй мэргэжилтнийг хэлдэг.

Гэхдээ их сургууль төгсөөд шууд дипломатч болчихгүй нь мэдээж. Нэжгээд жилийн ажлын дадал туршлага, ахисан түвшний хийгээд мэргэжил дээшлүүлэх, давтан сургалт дүүргэж байж дипломатч гэж өөрийгөө хэлэх эрхтэй болох болов уу. Дипломат албаны ажилтан өөрийн орны болон суугаа орныхоо түүх, хэл, соёл, үндэсний ёс заншлыг гүнзгий мэддэг, эрх оронч үндэсний үзэлтэй байх ёстой.

Сонгодог дипломатын эрин үед хэлэлцэх хэрэг, шийдвэрлэх гол асуудал нь дайн, энхийн асуудал байсныг бид бүгд мэднэ. Олон улсын харилцаанд оролцогч эрхзүйн субект нь арваадхан их гүрнүүд байлаа.

Дипломат алба гэлтгүй ер нь төрийн бүх шатны байгууллагад өндөр ёс зүйтэй байх, хууль дээдлэх гэдэг маш чухал. АУДС төгсөөд шууд мэс засалч болчихгүй, ШУТИС-ийн геологийн анги төгсөөд гүний уурхайд шууд ажиллахгүй, ОУХС төгсөөд шууд Элчин сайд болчихгүй. Бизнесийн удирдлагаар төгсөөд корпорацын захирал болчихгүй нь мэдээж.

Ажлын туршлага, ахисан түвшний болон давтан сургалт нэн чухал. Дижитал үйл явцын үе шатанд программ хангамжийн мэргэжлээр төгссөн ч давтан болон ахисан түвшний сургалт зайлшгүй чухал болсоор байна.

-Дипломат ажиллагаанд гарч буй өөрчлөлтийн талаар та юу хэлэх вэ?
-Сонгодог дипломатын эрин үед хэлэлцэх хэрэг, шийдвэрлэх гол асуудал нь дайн, энхийн асуудал байсныг бид бүгд мэднэ. Олон улсын харилцаанд оролцогч эрхзүйн субект нь арваадхан их гүрнүүд байлаа.

Тухайлбал, Британийн эзэнт гүрэн, Франц, Герман, Испани, Хаант Орос, Манж Чин гүрэн, Япон, Австри-Унгарын Хаант улс, АНУ, Нидерланд гээд гарын арван хуруунд багтах цөөхөн гүрнүүд хүн төрөлхтний хувь заяаг шийдэж байсан. Эдүгээ олон улсын эрх зүйн анхдагч субект болох 200 гаруй төрт улсууд олон улсын харилцаанд оролцож, НҮБ, түүний системийн болон төрөлжсөн, бусад олон улсын байгууллагууд, интеграцын байгууллагууд, үндэстэн дамнасан корпорацууд, олон улсын ТББ-ууд, хувь хүн чухал оролцогч бөгөөд тоглогчид болсон. Үүнээс гадна шийдвэрлэх асуудлууд ч үлэмж олшров.

Монгол Улсыг “coal diplomacy”, “cashmere diplomacy” явуулж буй тухай гадаадын хэвлэлүүдэд олонтой бичсэн нь буй.

Зөвхөн дайн, энхийн болон аюулгүй байдлын асуудал төдийгүй, хөгжлийн асуудал тэргүүн зэрэгт гарч ирсэн. Тиймээс ч гадаад харилцаа, аюулгүй байдлыг эдийн засагжуулах, үндэсний хөгжил дэвшилд гадаад харилцаанд нээгдэж буй томоохон боломжуудыг бүрэн дүүрэн ашиглах, эдийн засгийн дипломатын тухай ярих болсон.

Тухайлбал, Монгол Улсыг “coal diplomacy”, “cashmere diplomacy” явуулж буй тухай гадаадын хэвлэлүүдэд олонтой бичсэн нь буй. Дэлхий дахин даяаршиж, иргэдийн шилжилт хөдөлгөөн чөлөөтэй, нээлттэй болсон нь гадаад дахь монгол иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах асуудал шинээр гарч ирсэн.

Түүнчлэн нийт хүн төрөлхтөнд нийтлэг нүүрлэж буй даяар сорилтууд тулгарч байна. Хэдэн мянган жилийн хугацаанд гарч байсан өөрчлөлтүүд хэдхэн жилийн дотор явагдах боллоо. Дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлт, ногоон хөгжлийн асуудлыг дипломат алба дангаараа эрхлэх боломжгүй.

Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яамны чиг үүрэг нэн чухал. Дэлхий дахиныг хамарсан “Ковид-19” цар тахал гарсан. Үүнийг ГХЯ дангаараа зохицуулах, шийдвэрлэх боломжгүй байсан. Дархлаажуулалт тулгамдсан асуудал болж байсныг бид сайн санаж байгаа болов уу.

Тиймээс ЭМЯ-ны оролцоо нэн чухал байв. Мянганы хөгжлийн гол зорилт ядуурлыг бууруулах асуудал байна. Үүнд Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам, Сангийн яамны оролцоо нэн чухал.

Гадаад эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, экспортын гарцыг нэмэгдүүлэх чиглэлд Үндэсний Худалдаа, аж үйлдвэрийн танхимын оролцоо, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам, Зам, тээврийн яамны үүрэг нэн чухал. Тиймээс яамд хоорондын inter-connectivity дижитал холболт чухал болж байх жишээтэй.

Монгол Улсын олон улсын аюулгүй байдал, цөмийн зэвсэггүй бүсийн статус бол рreventive diplomacy буюу урдчилан сэргийлэх дипломат ажиллагааны тод жишээ гэж би хувьдаа боддог. Дэлхий дахин асар хурдацтай дижиталчлагдаж, олон улсын хэмжээнд AI-ийн хөгжүүлэлтийг зохицуулах шаардлага гарч ирсэн. Үүнд Цахим хөгжил, инноваци, харилцаа холбооны яамны чиг үүрэг нэн чухал байх жишээтэй.

Дижитал үйл явц дипломат ажиллагаанд чухал нөлөө үзүүлсээр байна. 2021 оны есдүгээр сарын 10-нд Монгол Улс, БНСУ-ын төрийн тэргүүн нарын хооронд цахим саммит болж, хоёр улсын хооронд стратегийн түншлэл хөгжүүлэх Хамтарсан Тунхаглал баталсан.

Энэ бол дипломатын практикт гарч байгаагүй шинэ үзэгдэл болсон байдаг. Facebook Diplomacy, Twiplomacy буюу Х Diplomacy бидний өдөр тутмын амьдралын салшгүй хэсэг болов. Цар тахлын нэн хүнд үед 2020 оны намар НҮБ-ын Ерөнхий Ассемблейн 75 дугаар чуулган, НҮБ-ын 75 жилийн ойн арга хэмжээ анх удаа цахимаар болсон.

Мөн онд Малайзын нийслэл Куала Лумпур хотноо АПЕК-ийн 28 дахь удаагийн дээд түвшний уулзалт, Саудын Арабын нийслэл Эр-Рияд хотноо Их 20-ийн бүлгийн дээд түвшний уулзалт тус тус виртуал зохион байгуулагдаж байсан билээ.

-Элчин сайд нарын томилгоо нэлээд шүүмжлэл дагуулдаг сэдэв. Энэ тал дээр судлаачийн хувьд ямар бодолтой байдаг вэ?
-Дипломат алба хуулиараа төрийн тусгай алба болсон. Иймд улс төрөөс ангид байх учиртай. УИХ-ын намрын чуулган саяхан Монгол Улсаас 20 гаруй улсад суух элчин сайд нарын томилгоог хэлэлцсэн бөгөөд хууль журмын дагуу зөрчмл маргаангүй явагдсан нь нэн сайшаалтай.

Өнгөрсөн жилүүдэд суугаа орныхоо төрийн тэргүүнд Итгэмжлэх жуух бичгээ өргөн бариад ажилдаа ороод удаагүй байхад нь Стокхольм, Лондонд суугаа Элчин сайд нарыг улс төрийн шалтгаанаар, мөн Вашингтонд суугаа Элчин сайдыг хувийн шалтгаанаар эгүүлэн татаж байсан.

Үндсэн хуулийн Гучин гуравдугаар зүйлийн 1-д, “Ерөнхийлөгч дараах үндсэн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ” гэж заагаад түүний тавд, “Монгол Улсаас гадаад улсад суух Бүрэн эрхт төлөөлөгчийн газрын тэргүүнийг УИХ-тай зөвшилцөн томилох буюу эгүүлэн татах” хэмээн тодотгосон байдаг. УИХ Ерөнхийлөгчөөс Элчин сайдыг эгүүлэн татахаар ирүүлсэн саналыг чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцээд гишүүдийн олонхын саналаар “эгүүлэн татах шаардлагагүй” гэж үзсэн байдаг.

Гэтэл ерөнхийлөгч Элчин сайдыг эгүүлэн татах зарлиг гаргаж байсан. Агреманы хариу нь ирчихээд байхад элчин сайдад нь Итгэмжлэх жуух бичгийг нь гардуулж өгөхгүй удаах тохиолдол өнгөрсөн хугацаанд гарч байсан. Энэ бол дипломатын практикт бараг тохиож байгаагүй үйл явдал болов уу.

УИХ хаалттай хуралдаж элчин сайдад нэр дэвшиж буй хүнийг томилохыг дэмжиж байх үед нэгэн зэрэг “Нийтийн сонсголын тухай” хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.1-д заасны дагуу түүнийг элчин сайдаар томилохтой холбогдуулан “Томилгооны сонсгол” хийх санал гаргаж, нэр дэвшиж буй хүний хууль зөрчсөн байж болзошгүй үйлдлүүдийн талаар цахим орчинд хэлэлцэж байв. Ийм нөхцөл бүрдчихсэн үед агреман асууна гэдэг нь ихээхэн асуудалтай байх нь ойлгомжтой. Энэ нь тухайн улсыг үл хүндэтгэж буй үйлдэл болж харагддаг. Тухайн үед процедур, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох шаардлага байгаа нь харагдаж байсан.

Гадаад бодлогын нэгдмэл байдлыг хангаж, залгамж чанарыг хадгалах чиглэлд ГХЯ сайн ажиллаж байна.

Өнөөгийн Монгол Улсын олон улсын нэр хүндийн талаар та хэлэхсэн бол?
-Өнөөдөр Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн бүх улс буюу 192 оронтой дипломат харилцаатай байна. Үүн дээр НҮБ-ын ажиглагч гишүүн Палестин, Гэгээн Ширээт улс, Европын Холбоог оролцуулаад дэлхийн 195 улс, холбоодтой дипломат харилцаатай байгаа нь маш том нэр хүндийн хэрэг юм.

Гэтэл дэлхийн хамгийн том гүрэн АНУ гэхэд л Палестин, Иран, БНАСАУ-тай дипломат харилцаагүй байна. Манай өмнөд хөрш Тайваниас гадна, Өмнөд Хятадын тэнгис гээд газар нутгийн маргаантай, хойд хөрш Орос, Украины дайн, Японтой Курилын арлын маргаантай байх жишээтэй.

Харин Зүүн хойд Ази, Төв Азийн солбицол дээр оршдог Монгол Улс одоогоор бүс нутагтай газар нутгийн маргаангүй цорын гагц улс болж байгаа нь үндэсний аюулгүй байдлын чухал ололт юм.

Монгол Улс гурван хөршийн дээд түвшний уулзалтын байнгын механизмыг буй болсноос гадна “гуравдагч хөрш”-тэй болж, түүний эрхзүйн үндсийг баттай тавьсан.

Далайд гарцгүй, дэлхийн зах зээлээс алслагдсан, хоёр гүрний дунд хашигдсан, хөгжлийн тусламж горилогч бага жижиг улс хэмээн нэрлэж байсан геополитикийн дүгнэлт аль хэдийн хуучирсан. Өнөөдөр Монгол Улс далайд гарцгүй ч холболтын байршилтай, 650 мянган тонны даацтай 230 гаруй хөлөг онгоц Монголын далбааг мандуулаад нээлттэй далайд явж байна.

Дэлхийн хоёр дахь том эдийн засаг, зах зээлийн дэргэд байгаа Монгол Улсыг дэлхийн зах зээлээс алслагдсан гэж хэлэх үндэслэлгүй болсон. Өрнөдийн хэвлэлүүдэд Монгол Улсыг аварга баавгай, аварга лууны дунд жороолж буй шандас хүлэг буюу Galloper гэж тэмдэглэж байсан нь саяхан билээ.

Монгол Улс цөмийн зэвсэгтэй хоёр их гүрнээр хүрээлэгдсэн ч нутаг дэвсгэрээ цөмийн зэвсэггүй бүс болгон зарлаж, 1998 оны НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей чуулганаар тогтоолын төсөл батлуулж, 2012 оны есдүгээр сард НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын тав буюу P5 Монгол Улсад улс төрийн баталгаа олгосон. Мөн хоёр хөрштэйгээ иж бүрэн стратегийн түншлэлийн эрхзүйн суурь үндсийг тавьсан.

Сүүлийн жилүүдэд Монгол Улс идэвхтэй гадаад бодлого явуулж байгаа нь олон улсын зүгээс сайшаал дэмжлэг хүлээж байгааг бид бүгд харж байна. Монгол Улс цэргийн бие бүрэлдэхүүн, зэвсэг техникээр үндэсний аюулгүй байдлаа хангаж, хүчний тэнцвэр барьж чадахгүй нь мэдээж.

Харин тэнцвэрийн хүчийг олж, эрх ашгийн тэнцвэрийг барих явдал чухал болой. Идэвхтэй гадаад бодлого бол өөрөө батлан хамгаалах хүч болдог.

Хэдийгээр олон асуудлууд байгаа ч дэлхийн санхүүгийн нэр хүндтэй үндэстэн дамнасан Moodly’s, Fitch, Standard & Poor, Goldman Sachs корпорациуд болон ОУВС, Азийн хөгжлийн банк, Европын сэргээн босголтын банк Монгол Улсын эдийн засгийн төлөв байдал, зээлжих зэрэглэлийн чансааг өөдрөгөөр үнэлж байгаа билээ.

-Баярлалаа.