ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Б.Пунсалдулам, Ц.Энхжаргал нар 1959-1975 онд Монгол орон даяар өрнүүлсэн “Соёлын довтолгоо”-г явуулсан түүх, энэ кампанит ажилтай холбоотой төр засгийн тогтоол шийдвэрүүдийг багтаасан товхимол гаргажээ.

Соёлын довтолгооныг явуулах шийдвэрийг 1959 оны гуравдугаар сарын МАХН-ын бүгд хурлаас гаргаж, Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойг угтан орон даяар хоёр жилийн хугацаатай, эрч далайцтай, дайчин давшингуй чанартай явуулах тухай уриа лоозонг урдаа тавьжээ. 1959 оны МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны 7-р сарын 13-ны өдрийн хурлаар “Бүх орон даяар соёлын довтолгоо явуулах тухай” тогтоол гаргасан байна.

Соёлын хувьсгалын хүрээнд хэд хэдэн зорилт тавьсан бөгөөд эхний алхам болгож Ардын хувьсгалын 40 жилийн ойн угтан явуулах соёлын довтолгооны хоёр жилд дор дурдсан гурван асуудлыг шийдвэрлэхээр лоозогножээ. Үүнд:

а) Хүн бүрийн хувийн ба үйлдвэрлэлийн ариун цэврийг нарийн чанд сахих. (Хүн бүр хувцсаа угааж, цэвэр боловсон өмсөх, халуун усанд тогтмол орж байх, гэр орон, албан газар, хот суурин, бэлчээр нутгаа үргэлж ариун цэвэр байлгах)

б) Хүн бүр ерөнхий боловсролын талаар шат ахина.  (бичиг үсэггүй хүн бичиг үсэг мэддэг болох, бага мэддэг нь сайн мэддэг болох, анхан шатны боловсролтой болох, анхан шатны боловсролтой нь дунд боловсролтой, дунд нь бүрэн бус дээд боловсролтой болохын тулд ахиц гаргах )

в) Хүн бүр нийгмийн хэв журмыг нарийн чанд сахиж, нийгмийг хүндэтгэнэ. ( Хүн бүр боловсон зан суртахууныг эзэмшиж, архи ууж агсам тавих, бусдыг доромжлох, хулгай хийх мэхлэх зэрэг үл бүтэх явдлуудыг үзэн ядаж тэмцэх, хэв журам, хууль дүрмийг хатуу биелүүлэх):

Өдгөөгөөс 60 жилийн тэртээ явуулсан энэ бодлого, дээрх зорилго зорилтууд нь XXI зууны “соёлжсон” иргэд уншихад ч үнэ цэнээ алдаагүй мэт. Нийслэлийн ЗДТГ-аас санаачлан өрнүүлж буй “Хотоо соёлтой болгоё” аяны хэлбэр нь өөр агуулгын хувьд агаар нэг болохыг Та анзаарав уу. 

XX зууны хоёрдугаар хагаст өрнөсөн “Соёлын довтолгоо” нь өмнөө тавьсан тодорхой зорилго бүхий хоёр үе шаттай хэрэгжсэн. Эхний үе буюу 1959-1966 оны соёлын довтолгоо нь хүн ардын аж ахуй байдлыг соёлжуулах төрийн бодлогын хүрээнд явагдсан. Энэхүү нийтийг хамарсан хөдөлгөөнд хамрагдаагүй хот, аймаг, сум, суурин, хөдөө аж ахуйн нэгдэл, САА, үйлдвэр албан газрууд, бүх шатны сургууль, урлагийн болон олон нийтийн байгууллага, айл өрх, иргэн үлдээгүй аж.

Удаах үе нь 1966-1975 оны соёлжилтын хөдөлгөөн юм. Үүгээр хөдөлмөрчдийн ерөнхий боловсрол, техникийн мэдлэгийн түвшнийг дээшлүүлэх, соёлжилтын түвшнийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр зохион байгуулжээ. Хоёр дахь шатны соёлын довтолгоо бол эхний шатных шиг чанд хатуу дарамт шахалт, үзэл суртлын аргаар биш, сургалт боловсролын байгууллагыг түшиглэн явагдсанаараа арга хэлбэрийн хувьд өмнөхөөсөө шат ахисан түвшинд явагдсаныг судлаачид онцолсон байна. 

Өдгөөгөөс 60 жилийн тэртээ явуулсан энэ бодлого, дээрх зорилго зорилтууд нь XXI зууны “соёлжсон” иргэд уншихад ч үнэ цэнээ алдаагүй мэт.  

Тэр үед соёлын довтолгоог явуулахад залуучуудын байгууллага, Эвлэлийн төв хороо, эвлэлийн хорооны ажилтнууд айл, өрх албан байгууллагуудаар явж, хог новшоо цэвэрлээгүй айл, албан газрын үүдэнд том гахай, зараа зурж өлгөдөг. Хогоо цэвэрлэж дуусах хүртэл мөнөөх гахай, зарааны зургаа авахгүй, гудамжаар яваа хүмүүс шоолдог байсан учир иргэд ч хог, тоосоо бушуухан цэвэрлэж, тэр гахай зараанаас салахын түүс болно.

Бас энд, тэндгүй шар эрээн зөгийний зурагтай самбар тавьж, ариун цэврийн үзлэгээр муу дүн авсан, шинэ үсгийн дугуйлангаас бултаж, зугтаасан хэрэг гаргасан, хувцас хунараа зөв өмсөөгүй, хэрүүл шуугиан өдүүлсэн хүний зургийг тавин, овог нэрийг бичиж нийтээр жигшүүлдэг байжээ. 

Соёлын довтолгоог хэрэгжүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үүрэг их. Тухайн үед “Матар” гэж шог хошин сонин, “Залуучуудын үнэн” сонинд “Соёлч боловсон байдлын төлөө” гэсэн байнгын булан гарч байж.

“Залуучуудын үнэн” сонины нэгэн дугаарт зохиолч, сэтгүүлч Ж.Шагдарын бичсэн “Ичгэвтэр бүсгүй” хэмээх өгүүлэл нийтлэгджээ. Өгүүлэлд бичиг үсэг сурахаас хойш суудаг нэгэн залуухан бүсгүйг шүүмжилж, “Нүүрэндаа галтай, нүдэндээ цогтой бүсгүй бичиг үсэг мэдэхгүй нь даанч ичгэвтэр. Цээж бичиг 100 үг бичүүлэхэд ганц үг бичсэнгүй. Харин цаасны дунд Цэвэгдорж овогтой Долгорсүрэн, гутал засварын тасгийн ажилчин, МХЗЭ-ийн гишүүн гэжээ. 100 үгнээс 12-20 алдсан эвлэлийн гишүүн Цэндсүрэн, Должин хоёр ч бас бодох цаг болжээ” хэмээн нэр цохон хайр найргүй шүүмжилж байв. Иймэрхүү шүүмжлэлт нийтлэлийг тухайн үеийн “Залуучуудын үнэн” сонины дугаар бүхнээс уншиж болно.

Ингэж сонин, сэтгүүлүүдэд соёлын довтолгооны ажлын явцыг өргөн сурталчилж, сайнтай муутай нь илэн далангүй бичиж, нийгмийн хоцрогдолтой эвлэршгүй тэмцэж байв.

Төрөөс явуулсан энэ компанит ажлын үр дүн гарч ялангуяа гэр ахуйн соёлжилт ард иргэдийн ахуй амьдралд шинэ дэвшил дадал заншил болон үлджээ. Мөн 1966 оноос эхлүүлсэн соёлжилтын хөдөлгөөнийг өрнүүлэх Улс төрийн товчооны тогтоолд “Ойрын ирээдүйд бүх насанд хүрэгчдийг анхан шатны боловсролтой болгож, бичиг үсгийн мэдлэгийг сайжруулах” зорилтыг тусгасан нь биеллээ олсон. Тэрхүү төрийн бодлого, нэгдсэн арга хэмжээний ачаар монголчууд нийтээр бичиг үсэгтэн болох эхлэл тавигдсан байна. XX зууны Монголын түүхэнд үлдсэн нэг том ололт бол монголчууд нийтээрээ бичиг үсэгтэн болсон явдал хэмээн эрдэм шинжилгээний ажилтан Б.Пунсалдулам онцлон тэмдэглэж байв. ҮСХ-ноос 2010 онд хийсэн судалгаагаар монголчуудын 98.3 хувь нь бичиг үсэгт тайлагдсан дүн гарсан. Энэ үзүүлэлтээрээ Монгол Улс дэлхийд дээгүүр эрэмбэлэгддэг.



Соёлын хөгжил нь тасралтгүй үргэлжлэх үйл явц бөгөөд өнөөдөр ч цаг үедээ тохирсон “соёлын довтолгоо” үгүйлэгдэж байна. Иргэд гараа тогтмол савандан угааж, амны хаалт зүүж заншсанаар хүн амын дунд гэдэсний болоод амьсгалын замын халдварт өвчин эрс буурсныг энэ өдрүүдэд Эрүүл мэндийн яамнаас сайшаан мэдээлж байна. Улсын хэмжээнд халдварт өвчний нэг ч дуудлагагүй гурав хоносон нь сүүлийн хэдэн жилд дуулдаагүй салбарын түүхэн тэмдэглэмээр сайн мэдээ болохыг мөн яамнаас 2020 оны дөрөвдүгээр сарын 3-ны өдөр олзуурхан дуулгаж байв. 2020 оны тавдугаар сарын 4-ний өдрийн мэдээгээр “Амьсгалын замын халдварт өвчин өнгөрсөн оны мөн үеэс 13 хувиар, томуу томуу төст өвчин 3.1 хувиар, сүүлийн гурван жилийн дунджаас 2.2 хувиар буурчээ”.

Он гарснаас хойш гарын ариун цэврийг сахих, амны хаалт зүүхийг ард иргэдэд ухуулан сурталчилсаар маскгүй хүн ховор болж, маскгүй нэгнээ эвэртэй туулай үзсэн мэт жигшин зэвүүцэх болов. Коронавирусийн дуулианаар амны хаалт зүүх, ариун цэвэр сахих нь халдварт өвчнөөс хамгаалахыг монголчуудад мэдрүүлсэн шинэ цагийн “соёлын довтолгоо” болов. Хүйтний улиралд ханиад томуу дэгдэж, хүүхдийн эмнэлгүүд ачааллаа дийлэхгүй, эмнэлгийн хонгил, газраар зулаад ч хамаагүй тусламж авдаг цаг ард хоцрох болов уу. Иргэд гараа сайн угааж, амны хаалт зүүх ёстойг нэгэнт ойлгосон учир хүйтэн сэрүүний улирлыг өвчин хавчингүй багатай давах хэмжээний дадал зуршилтай болжээ. 

Соёлын довтолгоог явуулсан 1960-70-аад онд хөдөлмөрчдийг ичээх тактик үр дүнгээ өгсөн бол XXI зууны иргэдийн оюун санаа, ухамсарт нөлөөлөхүйц соёлын довтолгоо үгүйлэгдэж байна.