Эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах хүрээнд манай улсын өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар NRCC судалгааны байгууллагын захирал Б.Алтанцэцэгтэй ярилцлаа.

-Шинжээчид глобал эдийн засгийн орчны тодорхой бус байдалд санаа зовниж байна. Үүнээс хүлээгдэж буй эрсдэлийг бууруулахад бүгд анхаарлаа хандуулж байгаа үед бид нөхцөл байдлаа зөв үнэлж дүгнэж чадаж байна уу гэдэг асуултаас ярилцлагаа эхэлбэл ямар вэ?
-Манай улсын хувьд эдийн засгийн орчны тодорхой бус байдлыг хоёр түвшинд авч үзэх нь зөв гэж бодож байна. Нэгдүгээрт, гадаад буюу глобал эдийн засгийн орчны тодорхой бус байдал, хоёрдугаарт дотоод эдийн засгийн орчны тодорхой бус байдал. Манай эдийн засаг энэ хоёр хүчин зүйлээс аль алинаас нь хамаарч байна. Гадаад орчны тодорхой бус байдалд манай шинжээчид болон бодлого боловсруулагчид ихээхэн анхаарал тавьж, эрсдэл, үр дагаврыг шинжилж, ярьдаг. Харин дотоод орчны тодорхой бус байдлын хувьд хангалттай анхаарахгүй байгаагаас өөрсдийн хянаж, бууруулж болох эрсдэлээ бууруулж чадахгүй байна. Ялангуяа хууль эрхзүйн орчин байнга өөрчлөгддөг, хэрэгжилт хангалтгүй байгаа нь эдийн засгийн тодорхой бус байдлыг бий болгож байна.

Тухайлбал, хууль эрх зүйн болон макро эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хангах зорилготой хууль тогтоомжийн тухай хууль, төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн хэрэгжилт сул, жигд бус байна. Мөн татвар, нийгмийн даатгал, хөдөлмөр зэрэг бизнесийн үйл ажиллагаа, иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийн шийдвэрт шууд нөлөөлөх хууль, бодлогын байнгын өөрчлөлт нь бизнесийн орчны тодорхой бус байдлыг нэмэгдүүлж байна. Дүгнэж хэлэхэд, гадаад орчны тодорхой бус байдлыг бид нухацтай үнэлдэг хэдий ч дотоод талаас өөрсдөө бий болгож буй тодорхой бус байдлыг үнэлэх, шийдвэрлэх тал дээр хангалтгүй ажиллаж байна.

-Гэтэл өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад одоо тулгарч байгаа тодорхой бус байдлын түвшин хэр өөр байна вэ? Дунд урт хугацаандаа энэ нь ямар нөлөөнд хүргэх бол?
-Өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад тодорхой бус байдлын түвшин өссөн, буурсан гэж шууд хэлэхэд хүндрэлтэй боловч өнөөдөр тодорхой бус байдал маш өндөр түвшинд байна. 2025 онд шинээр нэмэгдэж, цаашид ч үргэлжлэхээр байгаа нэг чухал хүчин зүйл бол олон улсын гадаад худалдааг тойрсон тодорхой бус байдал юм. Улс орнууд цаашид гадаад худалдааны бодлого, гэрээ, хэлэлцээрээ хэрхэн өөрчлөх, бүс нутгийн хэлэлцээр, эсвэл хоёр талын хэлэлцээрүүд давамгайлах уу гэх зэрэг асуудал нь одоогоор тодорхойгүй байгаа бөгөөд энэ нь эдийн засагт дунд болон урт хугацаанд чухал нөлөөтэй хүчин зүйл юм. 

Гадаад орчны тодорхой бус байдлыг бид нухацтай үнэлдэг хэдий ч дотоод талаас өөрсдөө бий болгож буй тодорхой бус байдлыг үнэлэх, шийдвэрлэх тал дээр хангалтгүй ажиллаж байна.

Худалдаа өргөжин тэлэх нь улс орнуудад харьцангуй давуу талаа ашиглаж, харилцан ашигтай худалдаа хийх замаар эдийн засгийн өсөлтийг дэмждэг. Харин эсрэгээрээ, хэрэв улс орнууд тодорхой бус байдлаас болгоомжлон илүү хаалттай бодлогын төлөв рүү шилжвэл энэ нь эдийн засгийн өсөлтийг сааруулах эрсдэлтэй. Дотоодод анзаарагдаж буй нэг үзэгдэл нь ДНБ-д хувийн хэвшлийн оруулдаг хувь нэмэр сүүлийн жилүүдэд огцом буурч байгаа явдал юм. Энэ нь манай бизнесийн орчинд тодорхой бус байдал, эрсдэл нэмэгдэж буйн нэг шинж тэмдэг байж магадгүй. Хэрэв бизнесийн орчны тодорхой бус байдал хэвээр үргэлжилбэл хөрөнгө оруулалт буурах, бизнесээ хумих шийдвэрүүд нь урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл бий.

-Ийм нөхцөлд макро эдийн засгийн бодлого ямар тэнцвэрийг хангах ёстой вэ?
-Өнөөг хүртэл манайд хэрэгжиж ирсэн макро эдийн засгийн бодлого, бодлого боловсруулагчдын гол анхаарал богино хугацааны тогтвортой байдалд төвлөрч ирсэн. Тэр бодлого амжилттай хэрэгжсэн эсэх нь өөр асуудал боловч хангалттай анхаарал татаж ирсэн. Гадаад орчны нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлтийг сааруулах хүчин зүйлүүд нэмэгдэж байгаа энэ үед дотоод бодлого маань урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтөө дэмжих арга хэмжээнүүд рүү чиглэх ёстой. Үүнд, манай улсын хувьд дотоод орчныхоо эдийн засгийн тодорхой бус байдлыг багасгахад гол анхаарлаа хандуулах хэрэгтэй. Үүний тулд, урт хугацааг харсан, илүү тогтвортой бодлогуудыг хэрэгжүүлэхэд анхаарах хэрэгтэй.

Урт хугацаандаа хөрөнгө оруулалт, бизнесийг яаж дэмжих вэ гэдэгт бодлогоо чиглүүлэх хэрэгтэй. Тухайлбал, хувийн секторын орон зайг илүү тэлэх чиглэлд макро эдийн засгийн бодлого явах нь зүйтэй. Үүнийг хэрэгжүүлэх нэг арга нь төсвийн зарлагаа багасгах, татварын ачаалал дарамтыг аль болох бууруулах, хөрөнгө оруулалтын орчны эрх зүйн орчны тодорхой бус байдлыг багасгах юм. Мөнгөний бодлого нь эдийн засаг, санхүүгийн тогтвортой байдалд, ялангуяа дотоод үнийн тогтвортой байдалд анхаарсан, инфляцаас үүдэлтэй тодорхой бус байдал үүсэхээс сэргийлсэн байдлаар хэрэгжих нь зүйтэй болов уу.

-Төсвийн бодлого, мөнгөний бодлого хоёрын аль нь илүү оновчтой хэрэгсэл болж чадах вэ?
-Дотоод орчны тодорхой бус байдлыг бууруулахад мэдээж аль аль бодлого нь тодорхой хэмжээнд нөлөөтэй. Тухайлбал, санхүүгийн орчны тодорхой бус байдлыг бууруулах, ялангуяа дотоодын үнийн тогтвортой байдлыг хангахад мөнгөний бодлого бол нэг чухал хэрэгсэл. Нөгөө талаасаа ерөнхий бизнесийн орчин, эдийн засгийн орчин, хууль эрхзүйн орчны тодорхой бус байдлыг бууруулахад төсвийн бодлого, төрийн бодлого нь чухал хэрэгсэл гэж хэлж болох юм. Хэрэв дотоод эдийн засгийнхаа тодорхой бус байдлыг бууруулж тодорхой байдлыг нэмэгдүүлье гэж байгаа бол нэг талаасаа эдийн засаг дахь төрийн оролцоог хумих шаардлагатай байна. Үүнтэй нягт уялдаатай нэг бодлого бол бизнест очих татварын дарамтаа багасгах нь чухал хэрэгсэл болно.

Түрүүн хэлсэнчлэн хууль, эрхзүйн орчны тодорхой бус байдлыг багасгах, аливаа хууль тогтоомжийг анх гаргах эсвэл аливаа өөрчлөлт хийх гэж байгаа бол тэрийгээ урт хугацааг харсан байдлаар хийх хэрэгтэй. Дор хаяж 10 жилийг харсан, тэр хугацаанд өөрчлөгдөхгүй гэж бодож бодлого, хуульд ямар нэгэн өөрчлөлт хийхдээ нухацтай хандах хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, нэгэнт гараад батлагдчихсан хуулийг тэр хугацаанд нь тогтвортойгоор хэрэгжүүлэх хэрэгтэй байна. Тэгэхгүй байгаагаас, төрийн хариуцлагагүй байдлын улмаас тодорхой бус байдал ихсэх хандлага байгаа. Ингээд харахаар, төсвийн бодлого нь тодорхой бус байдлыг бууруулах, урт хугацааг харсан өсөлтийг дэмжих маш чухал хэрэгсэл гэж хэлж болох юм.

-Иргэдийн итгэлийг сэргээхийн тулд төрөөс ямар бодлого илүү чухал байна гэж та харж байна вэ?
-Иргэдийн итгэлийг сайжруулъя гэвэл цаашдаа төр өөрийн үндсэн үүрэг болох хууль эрхзүйн үүргээ чанартай гүйцэтгэх хэрэгтэй байна. Нэгдүгээрт, хууль эрх зүйн урт хугацааны тогтвортой байдлыг хангах хэрэгтэй. Нэгэнт хууль гарчихсан бол тодорхой хугацаанд тогтвортой, тодорхой, заавал хэрэгжүүлдэг байх хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, эрхзүйн хүрээнд аливаа шинэ өөрчлөлт, зохицуулалт хийх гэж байгаа бол түүндээ маш сайн ултай, суурьтай, судалгаатай хандах хэрэгтэй байна. Нэг хууль гараад хэдхэн сарын дараа, бүр хэдхэн хоногийн дараа өөрчлөгдөх тохиолдлууд байна. Үүний гол шалтгаан нь анх тэр хуулийг батлахдаа ул суурьтай судалгаа хийгээгүй, үндэслэлээ сайн хараагүйгээс, дутуу судалгаатай байснаас ийм үр дагаврууд гарж байна гэж хэлж болно.

-Урт хугацаанд тогтвортой байдлыг хангахын тулд ямар бүтцийн өөрчлөлт, шинэчлэл шаардлагатай байна вэ?
-Цаашид бидний анхаарах ёстой зүйл бол урт хугацааны тогтвортой өсөлтийг бий болгох явдал гэж үзэж байна. Урт хугацааны тогтвортой өсөлтөд нэгдүгээрт, хөрөнгө оруулалт буюу капиталын хуримтлал; хоёрдугаарт, хүний нөөцийн хэмжээ, чанар; гуравдугаарт, технологи болон судалгаа хөгжлийн үйл ажиллагаа голлох нөлөөтэй. Энэ талаас нь харахад, тогтвортой өсөлтийг бий болгохын тулд хүний нөөцөд хөрөнгө оруулах, хөрөнгө оруулалтын тогтвортой орчныг бүрдүүлэх, судалгаа хөгжлийн үйл ажиллагаанд онцгой анхаарах шаардлагатай байна. 

2025 оны II улирлын байдлаар хэрэглэгчийн итгэлийн индекс нь өмнөх улирлаас 5.5 пунктээр, жилийн өмнөхөөс 9.8 пунктээр буурсан байна.

Хүний нөөцийн хувьд сүүлийн жилүүдэд гарч буй нэг асуудал нь залуучууд гадагшаа ажиллах зорилгоор олноор гарч буй хандлага бөгөөд нөгөө талд бизнесийн салбарт хөдөлмөрийн нөөцийн хомсдол бий болж, ажиллах хүч олдохгүй байгаа нь чухал сорилт болж байна. Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд чанартай, сайн ажлын байрыг бий болгох шаардлагатай бөгөөд энэ нь хөрөнгө оруулалт, бизнесийн орчинтой шууд уялдана. Бизнесийг амжилттай, ашигтай ажиллуулах нөхцөлийг бүрдүүлэхийн тулд татварын бодлого онцгой чухал бөгөөд татварын дарамтыг бууруулах нь бизнесийн хөрөнгө оруулалт, ашгийг нэмэгдүүлж, улмаар чанартай ажлын байр нэмэгдэх давуу талтай.

Бизнесийн орчныг сайжруулах бодлогын ач холбогдлыг харуулж байгаа нэг гол хүчин зүйл бол манай эдийн засагт жижиг бизнесийн эзлэх хувь харьцангуй өндөр байгаа явдал юм. Тухайлбал, 10-аас доош хүнтэй бизнесийн нийт аж ахуйн нэгжүүдэд эзлэх хувь 90 орчим буюу маш өндөр түвшинд байна. ОУХБ-ын мэдээлснээр дунд болон түүнээс дээш орлоготой буюу манайхтай ижил орлогын түвшин дэх орнуудын дундаж нь 40 орчим хувь, өндөр хөгжилтэй орнуудад 30 хувь байдаг. Энэ тоо нь манай оронд жижиг бизнес маш их байгааг харуулж байна. Эндээс, бизнес яагаад томрохгүй байна, бизнесээ яагаад өргөтгөхгүй байна вэ гэсэн асуулт гарч байна. Жижиг дунд үйлдвэрлэгчдийн дунд хийсэн судалгаануудаас үзэхэд татвар, нийгмийн даатгалын бодлого нь бизнесийг тэлэх, албан болгох, өргөжүүлэхэд ихээхэн саад тотгор болдог.

-Хэрэглэгчийн итгэлийн индекс бодлого боловсруулагчдад ямар дохио өгдөг вэ?
-Манайх Хэрэглэгчийн итгэлийн индексийг 2014 оноос хойш улирал тутамд тогтмол үнэлж ирсэн. Хэрэглэгчийн итгэлийн индекс нь хэрэглэгчид буюу иргэд эдийн засгийн өнөөгийн байдлыг хэрхэн үнэлж байгаа, ойрын ирээдүйд хэрхэн өөрчлөгдөнө гэж хүлээж байгааг үнэлдэг үзүүлэлт юм. Иргэдийн эдийн засагт итгэх итгэл сайн байвал хэрэглэгчийн итгэлийн индекс өндөр байдаг. Энэ нь ойрын ирээдүйд хэрэглэгчдийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нийт эрэлт өсөх хандлагыг харуулдаг. Харин эсрэгээрээ, хэрэглэгчдийн эдийн засагт итгэх итгэл тааруухан байвал хэрэглэгчийн итгэлийн индексийн утга бага байдаг, ингэснээрээ ойрын ирээдүйд хэрэглэгчдийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эрэлт тааруухан байхыг харуулдаг.

Учир нь иргэд болон өрхүүд нийт эдийн засгийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний 50-70 хувийг худалдаж авдаг байгаа. Энэ том худалдан авагч бүлгийн маань эдийн засагт итгэх итгэл нь тааруухан байх юм бол бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний эрэлт нь дагаад буурдаг. Жишээлбэл, хэрэв ойрын ирээдүйд ажлын олдоц муу байна, миний орлого өсөхгүй гэсэн хүлээлттэй хэрэглэгч бол зээлээр, лизингээр бүтээгдэхүүн худалдаж авах сонирхол бага байна. Улмаар, ойрын ирээдүйд удаан эдэлгээтэй бүтээгдэхүүний эрэлт буурах нөлөө авчирна. Тэгэхээр хэрэглэгчийн итгэлийн индекс маань бодлого боловсруулагч, аливаа шийдвэр гаргагч нарт чухал хэрэгтэй мэдээллийг өгч байна гэж хардаг.

Хэрэв ерөнхий эдийн засгийн нөхцөл байдал муудах хүлээлт байгаа бол макро эдийн засгийн бодлого, төсвийн бодлого боловсруулагч нарт энэ нь бодлогын чиг хандлагаа тодорхойлоход нэг чухал мэдээлэл өгч байна. Хэрэглэгчийн итгэлийн индекс бууж байгаа бол ойрын ирээдүйд эдийн засгийн байдал тааруу болно гэсэн үг. Ойрын ирээдүйд эдийн байдал тааруу болох төлөвтэй бол макро эдийн засгийн бодлого мөн үүнтэй уялдаатай өөрчлөгдөх ёстой. Нөгөө талаас хэрэглэгчийн итгэлийн индекс өндөр утга авах нь эдийн засаг халалттай байгаагийн дохио бөгөөд энэ үед бас түүнд уялдаатайгаар бодлогоо сонгох шаарлагатай болно.

-Дээрх асуултуудын дүгнэлт болгон асуухад таны хэлж буй бодлогын алхмуудыг хийхэд ирэх 2026 онд төлөвлөгдөж буй мөнгөний бодлогын зорилт хэр ойрхон дөхөх бол?
-2026 он төлөвлөгдөж буй төсөв, мөнгөний бодлого гэхээр бид ойрын хугацааг харах хэрэгтэй. Ойрын хугацаанд эдийн засаг ямар хандлагатай байх тал дээр манай хэрэглэгчийн индекс бас мэдээлэл өгдөг. Тухайлбал, 2025 оны II улирлын байдлаар хэрэглэгчийн итгэлийн индекс буурсан. Хэрэглэгчийн итгэлийн индекс 2023 оны I улирлаас хойш 8 улирал өсөлттэй байж байгаад сая 2025 оны 2-р улиралд ​буурсан байна.

2025 оны II улирлын байдлаар хэрэглэгчийн итгэлийн индекс нь өмнөх улирлаас 5.5 пунктээр буурсан, жилийн өмнөхөөс 9.8 пунктээр буурсан байгаа. Энэ нь хэрэглэгчдийн үүднээс харах юм бол эдийн засгийн төлөв бол тааруухан болохоор хүлээгдэж байна. Нөгөө талаас инфляцын хүлээлтийг бид хэмждэг. Хүлээгдэж буй инфляцын түвшин 8.3 хувь гэж үнэлэгдсэн байгаа. Энэ инфляцын түвшин нь II улиралд өмнөх улирлуудаас нэлээн буусан үзүүлэлт байна. Ингээд харахад, инфляцын зорилтот түвшин мөнгөний бодлогын зорилтын хувьд (6) +-2 түвшинд буюу 4-8 хувьд барина гэсэн зорилтот түвшинд байхаар харагдаж байна.