Соёлын сайд Ч.Номинтой соёл урлагийн салбарын ажилтнуудын цалин, хөлсний талаар ярилцлаа.

-Соёлын салбарын төрийн байгууллагынхан цалин нэмэгдүүлэх шаардлага тавьж байна. Та салбарын сайдын хувьд нөхцөл байдлыг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ? 
-Соёлын асуудал хариуцсан Төрийн захиргааны төв байгууллага олон жил байгаагүй учир соёлын ажилтнуудын нийгмийн баталгаа, цалин хөлс төрийн бодлогын гадна орхигдож ирсэн. Тиймээс Соёлын яам байгуулагдсан цагаасаа төрийн албаны соёлын ажилтны нийгмийн баталгааг хангаж, цалин хөлсийг нэмэгдүүлэх бодлого баримталсан. Өнөөдрийн байдлаар соёлын салбарын харьяа 452 байгууллагад төрөөс цалинждаг 7000 орчим хүн ажилладаг.

Соёл урлагийг түгээдэг, хүн ардаа соён гэгээрүүлдэг тэдгээр ажилтнуудын маань үндсэн цалин дунджаар 780 мянган төгрөг. Энэ нь эрүүл мэнд, боловсрол, мэргэжлийн боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын цалингийн хэмжээтэй харьцуулахад 12 хувиар бага.

780 мянган төгрөгөөсөө нийгмийн даатгал, орлогын албан татвар төлөөд гар дээрээ хэдэн төгрөгтэй үлдэх билээ. Өмсөж зүүхгүй, эм тариа хэрэглэхгүйгээр зөвхөн талх тариа, мах, гурилаа авч амьдралаа залгуулахад хангалтгүй. Гэтэл хүний хэрэглээ юу эс билээ. Ер нь манай салбарынхан цалингаараа амьдралаа залгуулж, тогтвортой авч явахад хүндхэн байна. Тиймээс салбар хариуцсан сайдын хувьд цалин нэмэх шаардлагыг зүй ёсны гэж үзэж байгаагаа шууд хэлье. 

Өнөөдрийн байдлаар соёлын салбарын харьяа 452 байгууллагад төрөөс цалинждаг 7000 орчим хүн ажилладаг. 

-Хуулийн хүрээнд болон төсвийн хүрээнд соёлын ажилтны цалинг нэмэгдүүлэх ямар боломжууд байгаа вэ? 
-Энэ бол хамгийн чухал асуудал. Бид мянган удаа цалин бага гэж хэлээд, шаардаад хууль эрх зүйн зохицуулалтгүй бол цалин нэмэгдэх үндэсгүй. 30 орчим жил Соёлын яамгүй явж ирсэн учраас тэр бүх бодлогын баримт бичиг, хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхэд тодорхой цаг хугацаа шаардлагатай байсан. Гэхдээ өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаад соёлын ажилтны үнэлэмж, нийгмийн баталгааг дээшлүүлэх хууль эрхзүйн орчныг бүрэн шинэчилж чадсан. Ингэснээр манай салбарынхан өөрсдийн хөдөлмөрийн шинж чанар, мэргэжлийн онцлогт тохирсон цалин, нэмэгдэл хөлс, нэмэгдэл, нөхөх олговор, шагнал урамшуулал авах хууль эрх зүйн боломжтой болсон. Өмнө нь цалингаас өөр ямар нэг нэмэгдэл авах хуулийн зохицуулалт байгаагүй. 

Үүний зэрэгцээ зөвхөн цалингийн сангаас бус өөр эх үүсвэрүүдээс цалин урамшууллыг нэмэгдүүлэх бодлого баримталж, эрх зүйн зохицуулалтыг бий болгосон. Мөн Засгийн газар Шинэ сэргэлтийн бодлогын хүрээнд Хот, хөдөөгийн сэргэлтийн бодлого, Төрийн албаны шинэтгэлийг төсвийн шинэчлэлтэй хамтатган үр дүд суурилсан төлөвлөлт, хэрэгжилтийг бий болгож байгаа.

-Таны ярианаас цалингийн сан, Засгийн газрын шийдвэр, нэмэлт санхүүжилт гэсэн үндсэн 3 замаар цалин нэмэгдэх юм байна гэж ойлголоо. Хэрэгжилт нь ямар шатандаа яваа вэ. Мөн эдгээр хууль эрхзүйн өөрчлөлтийн хүрээнд цалин яг хэзээнээс, хичнээн төгрөгөөр өсөх юм бэ?
-Таны асуултад нэг нэгээр нь тодорхой хариулъя. Юун түрүүнд, үндсэн цалингаас гадна соёлын хүртээмжийг нэмэгдүүлэхийн хэрээр нэмэлт урамшуулал авдаг бодлогын томоохон шийдвэр гаргаж, хууль эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн.

Монгол Улсын соёлын дэд бүтэц маш сайн. Өөрөөр хэлбэл, аймаг сум бүр соёлын төвтэй. Эдгээр соёлын төвүүдээр дамжуулж хүн ардад соёлын бодлогыг хүргэх, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, соёлыг түгээх үүрэгтэй байдаг. Одоогийн нөхцөл байдлыг харвал, соёлын төвүүд харилцан адилгүй орон тоотой, голцуу үйлчилгээний албан хаагч ихтэй ажиллаж байгаа. Тиймээс 2022 онд Сангийн сайдтай хамтарсан тушаал гаргаж, соёлын төвийн стандартыг баталсан.

Ингэснээр сумдын соёлын төвийн төсөв 3 дахин нэмэгдэж байгаа. Наад зах нь сумдын хүн амтай нийцүүлэн соёлын мэргэжилтний орон тоог нэмэх, техник тоног төхөөрөмж зэргийг шинэчлэх, гол нь байнгын үйл ажиллагаатай, соёл урлагийн үйл ажиллагаа тасралтгүй явагддаг байх боломжийг бүрэн дүүрэн бий болгож байна. Нөгөөтэйгүүр, байнгын үйл ажиллагаатай байна гэдэг үзэгчтэй, орлоготой байна гэсэн үг. Ингээд давсан орлогынхоо 60 хувийг ажилтнууддаа урамшуулал байдлаар олгох эрхийг нь өгсөн. Өөрөөр хэлбэл, манай харьяа байгууллагууд хичнээн сайн ажиллаж, хүн амын соёлын хүртээмжийг дээшлүүлж байна тэр чинээгээрээ цалин орлогоо хүссэнээрээ нэмэх хууль эрх зүйн орчныг нь бүрдүүлж өгсөн. 

Хоёрдугаарт, Засгийн газраас Төрийн албаны шинэтгэлийг төсвийн шинэчлэлтэй хамтатган хэрэгжүүлж байгаа. Энэ хүрээнд соёлын салбарт үр дүнд суурилсан нэмэлт санхүүжилтийн бодлого хэрэгжиж эхэлсэн. Харьяа байгууллагууд жилийн төсвийнхөө 15-20 хувьтай тэнцэх нэмэлт санхүүжилтийг Соёлын яамнаас авах юм. Үүнийг суурь зардал, уран бүтээлийн зардал, цалин хөлсний нэмэгдэлд зарцуулна.

Эдгээр нь нэг талдаа орон нутаг дахь соёлын байгууллагууд тогтмол үйл ажиллагаатай болох хөшүүрэг. Нөгөө талдаа урсгал зардлаа улсаас авч байгаа мөртлөө давсан орлогоо ажилчдын урамшуулалд зарцуулна гэдэг маш том боломж. Гагцхүү хөдөө орон нутагт байгаа харьяа байгууллагын удирдлагын ур чадвар, хамт олны хичээл зүтгэлээс шууд хамаарна.  

-Зөвхөн урсгал зардал аваад үндсэн цалингаараа ажилладаг байсан жишиг Соёлын салбарт үндсээрээ өөрчлөгдөж байгаа юм байна гэж ойлголоо. Соёлын тухай хууль болоод Засгийн газрын бусад шийдвэрийн хүрээнд цалин орлого нэмэгдэж байгаа биз дээ? 
-Тийм. Нэгдүгээрт, Засгийн газар Төрийн албан хаагчийн цалин хөлсний талаар багц асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэсэн. Цалингийн ангилал, зэрэглэл, цалингийн сүлжээг шинэчлэн тогтоож, төрд ажилласан жил бүрийг үнэлж нэмэгдэл олгодог болсон. Засгийн газрын 488, 491 дүгээр тогтоолын дагуу Соёлын яамны цалингийн сан 2022-2023 онд 17 гаруй тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж, шатлалаас хамааран цалин тодорхой хэмжээнд өссөн. Гэсэн ч энэ нь амьдрал ахуйд хүрэлцэхгүй хэвээр байгаа гэдгийг ойлгож байгаа.

Хоёрдугаарт, Соёлын тухай хуульд маш том өөрчлөлтийг тусгаж чадсан нь соёлын ажилтнуудын ур чадвар, мэдлэг боловсрол, хөдөө орон нутагтаа тогтвортой ажилласны нэмэгдлээ авах хуулийн боломжтой болсон.  

Манай салбарын нийт албан хаагчдын 70-аас дээш хувь нь орон нутагтаа ажиллаж, амьдардаг онцлогтой.  

Өөрөөр хэлбэл, өмнө нь зөвхөн үндсэн цалин л авдаг байсан бол одоо төрийн алба хаасны хугацааны нэмэгдэл, орон нутгийн нэмэгдэл, ур чадварын нэмэгдэл, зэрэг дэвийн нэмэгдэл, эрдмийн зэрэг цолын нэмэгдэл, хоол унааны нөхөх олговор гээд нийт 10 төрлийн нэмэгдэл авах бүрэн боломжийг нь бүрдүүлсэн. Дээрээс нь тухайн байгууллагууд давсан орлого, үр дүнгийн урамшуулал гээд өөрсдөөс шууд хамаарах нэмэгдэл авах боломжтой.

Эдгээр бүх бодлогын баримт бичиг, хууль эрх зүйн орчныг өнгөрсөн хоёр жилд бүрэн бүрдүүлж, энэ оноос хэрэгжүүлэх шатандаа орж байна. Мэдээж олон жилийн турш хууль эрхзүйн орчингүй, суурь бодлогын баримт бичиггүй явж ирсэн учраас Соёлын яам байгуулагдаад бүх зүйл өргөс авсан юм шиг амархан шийдэгдэхгүй.

Одоо хуулийн хэрэгжилтийг бүрэн хангах хүрээнд Засгийн газрын хуралдаанаар таван жил тутамд олгох мөнгөн тэтгэмж, мэргэжлийн зэргийн, ур чадварын нэмэгдэл олгох журмыг хэлэлцүүлэн, холбогдох яамд болох Хөдөлмөр нийгмийн хамгааллын яам, Сангийн яамтай хамтран үе шаттайгаар энэ ондоо багтаан олгоно.

-Үндсэндээ хууль, бодлогын баримт бичгийн хүрээнд цалингийн нэмэгдлийн асуудлууд шийдэгдэх юм байна. Үндсэн цалинг нэмэх боломж, бололцоо ойрын хугацаанд бүрдэх болов уу?
-Монгол Улсын дунд хугацааны хөгжлийн бодлого болох Шинэ сэргэлтийн бодлого, тэр дундаа Хот, хөдөөгийн сэргэлтийн бодлого бол Засгийн газрын хамгийн чухал бодлогуудын нэг. Энэ ч утгаараа орон нутгийн иргэдийг бүс нутагтаа тогтвор суурьшилтай амьдруулахын тулд төрийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, тэгш хүртээмжтэй байлгахад анхаарч байгаа. Эрүүл мэнд, боловсрол, соёл зэрэг нийгмийн суурь нөхцлийг нь бүрдүүлж өгөх учиртай. Тиймээс соёлын үйлчилгээний чанар хүртээмжийг дээшлүүлэх, тэгш хүртээмжтэй болгох нь өөрөө тэдгээр үйлчилгээг үзүүлж байгаа соёлын ажилтнуудын цалин, хангамжийн бодлогтой шууд уялдаж байгаа юм. Үүний сацуу манай салбарын нийт албан хаагчдын 70-с дээш хувь нь орон нутагтаа ажиллаж, амьдардаг онцлогтой. 

Тэгэхээр улс даяар соёлын хэрэгцээг хангаж байгаа соёлын салбарын төрийн албан хаагчдын үндсэн цалинг бусад нийгмийн салбарын төрийн албан хаагчдын цалинтай дүйцүүлэн нэмэгдүүлнэ. 
-Баярлалаа.