МАХН-ын XXY Их хурал гэж өөр хоорондоо агсан та­вил­цаж, зад хэрэлдсэн ком­му­нистуудын цуглааныг дөр­вөн өдрийн турш хагас ху­гасыг нь ч болов харлаа.

Тэгээд ой гутлаа. Ард түмэн идэх хоолгүй гуйланчлалд өвдөг сөхөрч, улс орон бү­хэлдээ авлигад живж, шу­дарга ёс алдагдаж байхад коммунистууд зөвхөн “Манай нам баларлаа. Сонгуульд ялагдах нь. Сонгуульд ялаг­дах юм бол бид яана аа” хэмээн чарлалдаж албан тушаалын дахин хуваари­лалтын төлөө заамдалцаж байхыг үзлээ. Уг нь энэ намыг авлигачидтайгаа хариуцлага тооцож, алдагдаж буй эрх чөлөө, шударга ёсыг эргүүлэн авчрахад гол анхаарлаа хандуулаасай гэсэн нийгмийн хүлээлт байсан болохоос МАХН-ыг сонгуульд ялаасай гэж хүсээгүй юм. Тиймээ, тэд ялагдвал шоронд очих нь үнэн. Ял сонсч, яс цоожинд ганихрахгүйн төлөө тэд С.Бая­рыг намын даргаар тавьж орхилоо. Түүнийг МАХН-ын дарга болмогц “Өө хөөрхий, энэ чинь хуучин ЗХУКН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан Ю.В. Андроповын хойд дүр байх шив” гэж улс төр ажиглагчид шуудхан дүгнэлээ. Ингэж сонгуульд ялагдаж шоронд орохоос айсан коммунистууд Ю.В.Андроповын хойд дүрийг тодруулснаа ухаарав. Тэ­гээд бантахдаа “Ард түмэн үүнийг хүсч байна. Нийгэмд хамгийн их хүлээн зөвшөө­рөгдсөн хүнийг олж тавилаа” хэмээн гайхуулах. С.Баярыг дэмжиж саналаа өгсөн МАХН-ын Их хурлын 337 төлөөлөгч Мон­голын ард түм­ний үзэл бодлыг төлөөлөх юм гэнэ. Үгүй шүү.

Гайхалтай нь С.Баяр МАХН-ын намын дарга бол­могцоо “Бидэнд 2008 оны сонгуульд ялалт байгуулах гэсэн ганц зорилго бий. Уг зорилтыг хэрэгжүүлэхийн төлөө өөрөөс хамаарах бүх­нийг хийнэ гэдгээ XXY Их хурлын төлөөлөгч та бүхэнд андгайлж байна. Сонгуулийн үр дүн ямар ч гарлаа гэсэн би бүрэн хариуцлагыг нь хү­лээхэд бэлэн байна. Бүрэн хариуцлага хүлээхэд бэлэн байгаа учраас тэр үүрэг, хариуцлагатай дүйх эрх мэдлийг минь өгөөч хэмээн намын Их хурлын төлөө­лөгчдөөс хүсч байна” гэлээ. Яасан танил үг вэ. Ингэс­нээрээ С.Баяр хагас зуун жилийн өмнө ертөнцийг цу­санд умбуулж, Дэлхийн II дайныг өдөөсөн Адольф Гит­лер яг ингэж хэлж асаныг сануулж орхив. “Надад бүх эрх мэдлийг нь өг. Хариуц­лагыг нь би хүлээнэ, анд­гайлъя” гэсэн аймшигт афо­риз­маа А.Гитлер хүн төрөлхт­ний түүхийн нэгээхэн үеийг цусаар бичиж үлдээснийг бодон бодон хуучирсан ном товхимол эргүүлэхэд хүргэв. Түүхэндээ цуст яргалал явуулж асан энэ намын шинэ­хэн дарга ийм аймшигт үгийг давтаж байгаа нь зүгээр нэг тохиолдол уу, зүрх зүсэм үйл явдлын эхлэл юм болов уу.

С.Баяр цааш нь хэлэхдээ “Намын XXY Их хурлаас хойш манай гишүүд хэдэн тоонд хуваагдах ёсгүй гэж бодож байна. Бүлэг дотроо 13, цаана нь үлдсэн 26 гэсэн ийм ху­вааг­дал байх ёсгүй гэж үзэж байна. Манай нам дотор 2004 оны сонгуулиас хойш үүссэн жигүүр, хөдөлгөөнүүд XXY Их хурлыг хуралдуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн манай на­мын эрүүл хүчин гэж үзсээр ирсэн, одоо ч тэгж үзэж бай­гаа­гаа илэрхийлж байна. Гэх­дээ байнга жигүүрлээд байх нь улс төрийн намд төдийлөн сайн биш. Хэрвээ тавьсан зорилго биелсэн гэж үзвэл байгуулагдсан шигээ татан буугдаж болно.” гэлээ. МАХН-ын дотор байгуу­лагд­сан “Уламжлал, шинэчлэл-Ардчилал, шударга ёс” жи­гүүр, “Онц их хурлын төлөө”, “Шинэ эргэлт” хөдөлгөөнүү­дэд “С.Баярыг намын дарга болгоно” гэсэн зорилт бай­гаа­гүй шиг санагдах юм. Тэгэхээр С.Баярын хувьд тэд намын дарга бөгөөд Ерөнхий сайдын албан тушаалд хүрэ­хэд нь гишгүүр төдий л зүйл байж. “Одоо би нэгэнт дарга болсон тул та нар хэрэггүй” гэж байгаа бололтой. Цаашид ч МАХН дотор үгээ, үзэл бодлоо ардчиллын зарчмаар чөлөөтэй илэрхийлдэг бүлэг, фракцууд бий болохыг шинэ дарга нь хэрхэвч зөвшөөрөх­гүй гэж байна. Тэр бас Ерөн­хий­лөгч Н.Энхбаяртай нягт хамтран ажиллах болно гэд­гээ тунхаглав. М.Энхболдын үед МАХН Н.Энхбаяр гэгч дарангуйлагчаас салан тус­гаар­лахын төлөө тэмцэж бай­сан бол одоо буцаад тоонот гэрт толгой холбож, тостой тогоонд хошуу холбох нь байна. Ерөнхийлөгчийн мэ­дэлд шүүх, цагдаа, прокурор, АТГ ажилладаг болохоор дур­гүй хүргэсэн болгоноо, тэр байтугай сөрөг хүчнээ хүртэл шоронд хийж яллах цаг үе С.Баяраар тунхаглуулан байж ирэв. Тэгэлгүй дээ, С.Баярын эзэрхийлэл эхэл­лээ. Ингэж МАХН дэлхий дахинаа сөнөж, мөхөж яваа коммунист дарангуйллын сүүлчийн цайз болон үлдэв. Уг нь энэ намыг эрүүлжиж, шинэ үетэйгээ хөл нийлүүлэн алхаж авлигачидтайгаа хатуу хариуцлага тооцож, муу бүх­нээ шилгээж, сайн сайхан ирээдүйн төлөө босч ирээсэй хэмээн хүлээсэн нийгмийн горьдлого талаар болов.

Тэртээ он жилүүдэд ЗСБНХУ-ын ЗХУКН-ын төв хорооны ерөнхий нарийн бич­гийн даргаар Л.И.Брежнев гэж хүн ажиллаж байлаа. Тэр­бээр тайван дөлгөөн, хүлээц­тэй, аливаад адгасан шунал­гүй бодь нэгэн байснаас тэр үеийн Коммунист нам арай л нээлттэй болсон байв. Харин түүний хажууд УТТ-ны ги­шүүн, УАХГ-ын дарга Ю.В.Анд­ропов гэж өдгөөгийн энэ С.Баяр шиг ярвагар ихэм­сэгийн туйл болсон хахир хатуу хүн ажиллаж байлаа. Тэрбээр Брежневийг нас барсны дараагаар 1982 оны арваннэгдүгээр сард ЗХУКН-ын төв хорооны нарийн бич­гийн дарга, 1983 онд ЗСБНХУ-ын дээд зөвлөлийн дарга болмогцоо арайхийж салхи орж байсан намаа коммунист сахилга батад оруулж дарангуйллын шинэ тогтолцоог ЗХУ даяар эхлүүл­сэн түүхтэй.

МАХН-ын даргаар гурав­хан жил хүрэхтэй үгүйтэй ажилласан М.Энхболд гэж хүлээцтэй нь дэндсэн нэгэн намдаа ардчилал, шинэч­лэлийн салхийг сэвэлзүүлж ээлжит бус Их хурлаа хурал­дуулсныхаа шанд ээлжит бусаар огцорлоо. Түүний хажууд С.Баяр гэж хүн Ерөн­хий нарийн бичгийн даргаар нь ажиллаж байгаад шинэч­лэгчдийнхээ нуруун дээр зайдалж, хуучинсгуудынхаа гараар татуулж байгаад орыг нь залгаж одоо эрх мэдэл нэхэж сууна. Тэрбээр намын даргын тамгыг хүлээн аван­гуутаа М.Энхболдыг “Сайн дураараа огцор” хэмээн тулган шаардаж байна. М.Энх­­болд огцорч Ерөнхий сайдаа өгөх өгөхгүй нь юуны хамаа. Харин нам доторх ардчилагчдынхаа дуу хоолойг хааж боохоо амлаж, өмнөх дарангуйлагчтайгаа хүч хав­сарна гэдгээ мэдэгдээд буй сүүлчийн коммунист С.Баярт Монгол Улсын Ерөнхий сайд болох хувь заяаны хийгээд ёс суртахууны эрх үгүй мэт санагдана. Адольф Гит­лерийн афоризмоор өөрийгөө тунхаглаж буй түүнд Монгол Улсын хувь заяаг атгуулах эсэхийг шийдэх түүхэн шал­гуурын өмнө сөрөг хүчин болоод МАХН-ын парламент дахь 26 гишүүн зогсож байна. Болгоогтун.

Эцэст нь хэлэхэд МАХН сонгуульд ялах, ялагдахыг Монголын ард түмний шийд­дэг болохоос С.Баяр шийд­дэггүй билээ.

Л.Мөнхбаясгалан