Хүмүүс бидний амьдралын чухал цөм болсон "Чандмань-эрдэнэ" маань үеэс үед ширгэн багасаж байгаагаас гадна усны бохирдол нь сэтгэл хөндсөн асуудлуудын нэг болоод байна.

Иймээс усны бохирдол сэдвээр ХААИС-ийн багш, биологийн шинжлэх ухааны доктор Ж.Ринчиндоржтой ярилцлаа.

-Монгол орны усны нөөц, түүний чанарт нөлөөлөх хүчин зүйлийн талаар хоёулаа ярилцлагаа эхлэе?
-Байгалийн усны нөөц, чанарт үзүүлж буй хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөл нь нийгэм эдийн засгийн үр дагавраас үүдэлтэй. Гол, нуур, мөсөн гол зэрэг нь эх газрын усан сан, далайн гаралтай хур чийгээр тэжээгдэнэ. Эх газрын ус да-лайд цутгана. Энэхүү байгалийн усны эргэлтийн хүрээнд "Усны нөөц" харилцан адилгүй хугацаанд нөхөн сэргээгдэнэ. Усны нөөцийг нөхөн сэлбэгдэх хэмжээнээс нь хэтрүүлэн ашиглаваас уг нөөц шавхагдахад хүрнэ.

Манай орны гадаргын усны нөөц нь 599 шоо км. Үүнээс 83.7 хувь нуур, 10.5 хувь мөсөн гол, 5.8 хувь нь голын ус юм. Гадаргын усны нөөцийн 85 хувийг цэнгэг ус эзэлнэ. Үүний 93.6 хувь нь Хөвсгөл нуурт хамаарагдана. Хамгийн богино хугацаанд нөхөгдөх нөөц бол голын ус юм. Энэ нь дунджаар 20 хоногт буюу жилд 18 удаа солигдоно. Монгол орны нутагт бүрэлдэх гол, мөрний жилийн дундаж нөөц 30.6 шоо км, ОХУ, БНХАУ-ын нутгаас ирэх урсацыг оролцуулан тооцвол 34.6 шоо км. Манай орны усны нөөц дэлхийн ус хагалбарын гурван ай савд багтдаг. Үүний 51.5 хувь нь Хойд мөсөн далайн ай савд, 36.7 хувь нь Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд, 11,8 хувь нь Номхон далайн ай савд багтаж байна.

Усны чанарыг дараах ангилалд хуваадаг.

I зэрэг маш цэвэр
II зэрэг боломжийн цэвэр
III зэрэг бага бохирдолтой
IV зэрэг бохирдсон
V зэрэг маш бохирдсон гэж ангилдаг.

Манай орны гол мөрөн бүхэлдээ I-III зэрэгт хамрагдаж байна. Төв Азийн гадагш урсацгүй ай савын галууд бусад ай савынхаас илүү цэвэр цэнгэг юм. Нийт голын 50 орчим хувь нь маш цэвэр ба боломжийн цэвэрт багтаж байгаагийн зэрэгцээ бусад ай савын ижил зэрэгт хамрагдах голынхоос нэгээс хоёр баллаар илүү байна. Төв суурин газрын доод хэсэг голын эхээс 1-2 баллаар усны чанар доогуур байдаг нь эдгээр төв суурин газрын аж ахуй үйл ажиллагаа усны ариун цэвэрт сөргөөр нөлөөлж байгааг харуулж байна. Манай орны цэвэр усны нөөц ойрын жилүүдэд багасч байгаа нь хүний зохисгүй үйлдэлтэй холбоотой. Ой модыг их хэмжээгээр огтлох нь гүний усны нөөцийг багасгах шалтгаан болдог.

-Манай орны хувьд усны бохирдол ямар түвшинд байна вэ?
-Та гол, нуур зэрэг байгалийн тогтоол усны мандал дээгүүр ямар нэг зүйлийн хаягдал хөвж байхыг олон л харсан байх. Хаанаас гараад ирэв гэж бодож байсан уу? Хэрэв тийм бол энэ чинь усны бохирдол юм. Ус бохирдох гэдэг нь ямар нэгэн бодис усанд орсноос байгалийн унаган төрхөд нь сөрөг нөлөө илрэх явдал юм. Зарим тохиолдолд усны бохирдол ил байдаг бөгөөд энэ нь хүмүүс бидний хаясан элдэв хог хаягдлаар /цаас, гялгар уут, ундааны сав, лааз, гутал хувцас гэх мэт/ илэрнэ. Харин усанд уусдаг элдэв Химийн элементээр бохирдсон бол нүдэнд харагдахгүй ч илүү хор хөнөөлтэй байдаг.

-Сүүлийн жилүүдэд манай орны гол горхи, булаг шанд, нуур цөөрөм ихээр ширгэж байгаа тухай ярьдаг. Энэ талаар тоо баримт дурдвал?
-Манай оронд 2003-2007 оны хооронд гол горхи 444, булаг шанд 260, нуур 461-ээр багасч, Говийн нуурууд, үүний дотор томоохонд тооцогдох Таацын цагаан, Адгийн цагаан, Улаан нуур ширгээд олон жил өнгөрч байна. Орог нуур бас ширгэчихсэн. Энэ бол улсын хэмжээнд хийсэн гадаргын усны тооллогын дүн мэдээ. Энэ байдлаас харахад усны нөөцийн хомсдол ихээхэн хурдацтай явагдахын зэрэгцээ гол усны бохирдол жилээс жилд улам бүр нэмэгдэж байгааг харж болохоор байгаа биз дээ. Энэ бүх гол усны бохирдол та бидний ундны усны чанарт ч бас нөлөөлж байгааг хэлэх хэрэгтэй.

Монгол улсын нийт хүн амын 50-74 хувь нь усны стресст орсон орны тоонд багтсан байна. Бид дэлхийн нийт хүн амын нэгийг олон зуу хуваасантай тэнцэхээр өчүүхэн бага хувийг бүрдүүлдэг атлаа цэнхэр гарагийн цэвэр усны нөөцийн нэг хувийг агуулдаг Хөвсгөл нууртайдаа санаа тайвширч болох ч манай орны цэвэр усны нөөцийн тархалт жигд бус байдагт гол асуудал байна.

-Ундны усны хомсдолд нөлөөлж байгаа хүчин зүйлс юу байна?
-Ундны усны хувьд цэвэр усныхаа эх ундрага дээр нь том том барилга бариад, Туул голд загас, жараахай үхэх явдал удаа дараа гарсан нь өнөөх л бохироос үүдэлтэй. Голын ариун цэврийн бүсэд айлын хашаа хороо, орон сууцны хорооллыг бий болгосон нь газрын хөрсийг бохирдуулаад зогсохгүй хатан Туулд нөлөөлжээ.

Голын ус нэг км орчим урсаад бохироо цэвэрлэдэг бол Туул голын ус 25 км зайд цэвэрлэгдэхгүй байгаа аж. Нийслэлийнхний ундны усыг шинжилгээнд хамруулахад 70 хүртэл хувиар бохирдсон гэдгийг мэргэжлийн байгууллагууд тогтоожээ. Одоогоос 40-50 жилийн өмнөх хуучирч муудсан шугам хоолойгоор хлороор цэвэрлэгдээгүй ус иргэдийн хэрэгцээнд очиж байгаа тул бохирдохоос аргагүй.

Мөн гэр хорооллын айлуудын хэрэглэж байгаа ус сайнгүй байна. Усны мэргэжилтнүүдийн зөвлөж байгаагаар цэвэр усны асуудлыг ойрын үед шийдэхгүй бол бохир уснаас үүдэлтэй өвчин олон нийтийг хамарч, Туул голын загас жараахайнд нүүрлэсэн аюул нийслэлийнхнийг түгшээж мэдэх нь ээ.

-Нэг хүнд оногдох цэвэр усны дундаж хэмжээ зохих түвшиндээ байж чадаж байна уу. Цэвэр усны хомсдлоос үүдэлтэй өвчлөл хэр байна?
-Нэг хүнд ноогдох усны жилийн хэрэгцээ 1000 шоо метрээс буурахад тухайн улсыг усны ноцтой хомсдолд орсон, знэ үзүүлэлт нь 500 шоо метрээс бага бол тухайн улс орон оршин тогтнох боломжгүй болсон гэж үздэг байна. Дээрх үзүүлэлтээс авч үзвэл Монгол улсын нийт хүн амын 62 хувь нь усны гачигдалд орсон орны тоонд багтсан байна.

Усны гачигдалд тухайлбал бидний ахуйн замбараагүй хэрэглээ, усны бохирдол, газрын хэвлий болон уул уурхайн олборлолтын дараа байгалийн нөхөн сэргээлт хийхгүй орхих, цаг уурын дулаарал, цөлжилт, эрчим хүчний ба бусад үйлдвэрүүдийн хорт хаягдал гэх зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлдөг.

Монгол орны цэнгэг усны нөөц хүний үйл ажиллагааны нөлөөлөлд харьцангуй бага ертсөн ч томоохон хот суурингуудын орчинд усны бохирдол хомсдол элбэг байгаа. Шинээр үйлдвэр аж ахуйн газрууд, Усан цахилгаан станц, уул уурхайн үйлдвэр зэрэг томоохон барилга байгууламж барьж байгуулахтай холбоотойгоор манай орны ус, хөрс бохирдсоор байна. Байгаль орчныг бохирдуулагч гол хүчин зүйл нь хүн өөрөө юм.

Бас нэг санаа тавих асуудал бол манайх шиг ил задгай бие засдаг жорлон нь ил орчинд усны суваг, шуудуу, хонхор газраар урсаж байгаа үерийн болон тогтмол усанд хүүхдүүд тоглож байгаа нь асар их хортой нөлөө үзүүлж байгааг анхаарах хэрэгтэй.

Б.Жамбалсүрэн