Арван нэгдүгээр сарын 12-нд 2026 оны Монгол Улсын төсвийг баталлаа. Төсөвт хэд хэдэн онцлох зардлууд шинээр тусгагдсан.  Иймээс улсын төсөв тойрсон асуудал болон төсөв боловсруулахад иргэд хэрхэн оролцох боломжтой талаар эдийн засагч, санхүүч, “Төсвийн толь” номын зохиогч Н.Ундрахтай ярилцлаа.  

-2026 оны орлого, зарлагын тэнцэл зүй зохистой байна уу? 2026 оны төсөв 1 их наяд төгрөгийн алдагдалтай (ДНБ-ийн 1% орчим).  Гэхдээ орлогын төлөв биелэхгүй бол төсөв алдагдал тэлэх эрсдэл өндөр юм шиг.
-Сая батлагдсан улсын төсөвт цалингийн зардал орсон байгаа. Гэхдээ бусад ижил түвшний орнуудтай харьцуулахад манай улсын цалингийн зардлын эзлэх хувь нь харьцангуй бага. Энэ зардлаа өсгөх боломж, нөөц бололцоо байсаар атал хангалттай хэмжээнд өсгөж чадсангүй. 

Хоёрдугаарт, улсын төсөвт хэрэгцээгүй хөрөнгө оруулалтын олон төсөл багцлан орж ирдэг. Яг аль сум, багт ямар зам тавигдаж, ямар соёлын төв баригдаж байгааг иргэд тодорхой мэддэггүй. Гэвч эдгээр төслүүд дотор үнэхээр зогсоох хэрэгтэй, үр ашиггүй төсөл цөөнгүй байдаг. Ийм төслүүдийг танаж, зогсоох шаардлагатай байтал төсөвт бараг хэвээр нь оруулж ирсэн нь хангалтгүй санагдаж байна.  Үүн дээр нэмээд төсөв хэлэлцэх хугацаа хангалтгүй, яаран сандран баталсан нь том асуудал. Уг нь хөрөнгө оруулалтын төсөл, урсгал зардал, цалингийн зардал нэмэх эсэх, зогсоох ёстой төсөл хөтөлбөрүүдийг нэг бүрчлэн нягт шалгах ёстой байсан. Мөн манайд төслүүдийн бодит үр нөлөөг хэмжих, тайлагнах тогтолцоо сул. Аль нэг төсөл яг хэдэн хүний амьжиргаанд ямар өөрчлөлт авчирсан, ирэх 5–10 жилд ямар үр дүн гарах прогнозтой, нийгэм, эдийн засгийн бодит өгөөж нь юу гэдгийг тайлангаар нотолдог баймаар байна. 

Орлогын хувьд өмнөх оныхоос өссөн мэт харагдавч мөн л нэлээд өөдрөгөөр төсөвлөсөн тал бий. Эдийн засгийн хүндрэл тодорхой хугацаанд үргэлжлэхээр байгаа тул энэ нь эрсдэл. Харин орлого төлөвлөснөөс давбал нөөц сангуудад хөрөнгө төвлөрүүлэх боломж гарч ирнэ. 

-Тэтгэвэр тэтгэмжийг тус тус 20 хувиар нэмнэ гэсэн. Энэ нь эдийн засагт бодит өгөөж болж чадах уу? 
-Тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэхдээ нийтэд нь нэг ижил байдлаар өсгөх нь эдийн засагт бодит өгөөж авчрахгүй. Энэ нь нэмэх шаардлагагүй гэсэн үг биш, харин зорилтот байдлаар нэмэх ёстой гэсэн үг. Яагаад гэвэл өнөөдрийн байдлаар тэтгэврийн хэмжээ маш их ялгаатай тогтчихсон. Нэг хүн 600–700 мянган төгрөгийн л тэтгэвэр авч байхад, нөгөө хүн 3 сая, бүр 7 сая төгрөгийн тэтгэвэр авч байна. Тиймээс тэтгэврийн нэмэгдэл  нийтэд нь бус, ялгавартай байдлыг багасгах чиглэлд, доод түвшний тэтгэврийг илүү ахиу өсгөх зарчмаар явах ёстой. 

Харамсалтай нь одоогийн арга барил ялгаатай байдлыг бууруулахын оронд улам хадгалсаар байна. Ингэснээр иргэдийн амьдралын түвшин улам алсарч, баян нь улам баяжиж, орлого багатай хэсэг нь доороо л үлдээд байна. Энэ л хүмүүсийн бухимдлын гол шалтгаан. Нийгмийн сэтгэл ханамж буурч байгаа нь ч үүнтэй холбоотой. Ийм ялгаа тасралтгүй өсөөд байвал бид дундаж, тогтвортой давхаргаа хөгжүүлэх боломжгүй. Харин зорилготой бодлогоор тэтгэвэр, тэтгэмжийн ялгааг ойртуулж, чинээлэг дундаж давхаргыг бий болгох дээр илүү анхаарах ёстой. 

-Төсвийг ойр ойрхон тодотгох нь итгэлцлийг бууруулж, санхүүгийн тогтвортой байдал, урт хугацааны бодлого хэрэгжүүлэхэд саад болдог. Гэтэл хэдэн жилийн өмнө шинэ жилийн үеэр тэтгэврийн зээл тэглэх зэрэг гэнэтийн шийдвэрүүд гарч байсан. Ийм сэтгэлийн хөөрөлтэй шийдвэрүүд батлагдсан төсөвт яаж нөлөөлдөг вэ? 
-Тэр тохиолдолд Засгийн газар төсвийн тодотгол оруулж, нэмэлт зардлыг батлагдсан төсөв дээр нэмж суулгадаг. Анхнаасаа тооцоолоогүй зардал төсвийн дарамтыг нэмж байна л гэсэн үг. Ийм гэнэтийн, бодлогоор сайтар шүүж тооцоолоогүй шийдвэрүүд нь эцэстээ инфляцыг өсгөнө. Үнэ нэмэгдэх шалтгаан нь бодит эдийн засгийн өсөлт биш, зүгээр л зах зээлд нэмэлт мөнгө цутгасан учраас үүсдэг хий хөөрөгдөл. Ахуйн жишээ дээр бол өмнө нь хэмнээд хямд нойлын цаас авч явсан өрх гэнэт илүү үнэтэйг нь авч эхэлбэл тэр нь бодит баялаг нэмэгдсэндээ биш, зүгээр л ганц удаагийн илүү зардлын үр дагавар. Төсвийн хувьд ч ялгаагүй бодит өсөлт нэмэгдэхгүй мөртлөө зардал нь өсөөд ирдэг. Тиймээс ийм шийдвэрүүдэд маш болгоомжтой хандах ёстой. 

-2026 онд улсын өрийн дарамт хэр байхаар байна вэ? 
-Өрийн дарамт огт буураагүй, харин ч цаашид нэмэгдэх хандлагатай байна. Гадаад зээлээр санхүүждэг төсөл, хөтөлбөрүүд одоо ч үргэлжилж байгаа. Үүн дээр нэмээд төгрөгийн ханш тасралтгүй суларч байгаа нь өрийн бодит дарамтыг улам нэмэгдүүлдэг. 

Иргэдийн хувьд цалин, тэтгэвэр, тэтгэмж нэмэгдсэн ч амьжиргаанд мэдрэгдэх эерэг өөрчлөлт гардаггүй. Өмнө нь долоо хоногийн хүнсний хэрэглээг 200 мянган төгрөгт багтаадаг байсан бол өнөөдөр 300 мянга давж байна л гэсэн үг. Үнийн өсөлт ийм хурдтай байхад нэг талдаа орлого нэмэгдэх ч нөгөө талдаа амьжиргааны зардал түүнээс ч хурдан өсөж байгаа учраас иргэдийн бодит дарамт буурсан мэт огт мэдрэгдэхгүй. Товчхондоо валютын ханш, гадаад өр, инфляц гурвын хавсарсан нөлөө нь өрхийн амьжиргаанд бодит хөнгөвчлөл авчрахааргүй хэмжээнд байна. 

-Улсын төсөв гэхээр хэт том ойлголт мэт санагдаж хүмүүс оролцохоос зайлсхийдэг юм шиг. Улсын төсвийг яаж өдөр тутмын амьдралд ойрхон байдлаар ойлгох вэ? 
-Аав ээж, хоёр хүүхэдтэй ам бүл дөрвүүлээ өрх байлаа гэж бодъё. Эцэг эх хоёр ажил хийдэг учраас сарын тогтмол орлого нь 4 сая төгрөг гэвэл улсын төсөвт энэ нь орлого шүү дээ. 

Харин зардалд өрхийн хүнс, ахуйн хэрэглээ, хүүхдийн сургалтын төлбөр гэх мэт тогтмол хэрэглээний зардал бий. Энэ нь улсын төсвийн хэллэгээр урсгал зардал. Жишээ нь, тэд сарын 3 сая төгрөгийг өдөр тутмын хэрэглээндээ зарцууллаа гэж бодъё. Үлдсэн 1 сая төгрөг нь тэдний орон сууцны зээлд шилждэг. Ингэхээр энэ өрх хуримтлал үүсгэж чадахгүй болж байгаа биз? Том хүүхэд нь ирэх жил оюутан болох учраас боловсролд нь зориулаад хуримтлал үүсгэх хэрэгтэй болж байгаа ч одоогийн байдлаар боломж гарахгүй байна. Улсын төсөв дээр энэ нь санхүүгийн сангууд руу хийдэг хуримтлалын шилжүүлэгтэй адил. 

Ийм үед өрх яах вэ? Хүүхдийн боловсрол зайлшгүй зүйл тул 1 сая төгрөгийг хуримтлал руу хийх шаардлага гарвал байрны зээлээ төлөх мөнгө хүрэлцэхгүй болно. Тэгээд гаднаас дахин зээл авдаг. Улс ч ялгаагүй дотооддоо мөнгө хүрэхгүй бол бонд гаргана, гадаадын байгууллагатай зээлийн гэрээ байгуулна.  Гэхдээ нэг том эрсдэл бий. Орлого нь 4 сая хэвээр байхад зардал нь 5 сая хүртэл нэмэгдээд ирвэл яах вэ? Дутууг нь зээлээр л нөхнө. Улсын хувьд энэ нь гадаад өр нэмэгдэнэ гэсэн үг. Тэгэхлээр ийм нөхцөлд өрх хэрхэн өрийн дарамтад ордогтой адил улс ч мөн адил өрийн дарамтад орно. 

-Иргэд төсөв боловсруулах үед яаж оролцох боломжтой вэ? 
-Эхлээд орон нутаг, дүүргийн түвшинд оролцох хэрэгтэй. Жишээ нь, 2026 оны 2–3 сараас эхлээд баг, хорооны ИТХ, ИНХ-д оролцож, “Манай орон нутагт ямар ямар төсөл,  хөрөнгө оруулалт хэрэгтэй вэ?” гэдэг саналаа иргэд өөрсдөө оруулах ёстой. 

Энэ санал нь үнэхээр төсөвт туссан эсэхийг хянах хэрэгтэй. Учир нь  улсын том төсөв багцлагдсан байдлаар орж ирдэг учраас дотор нь юу байгааг задлан харахад хүндрэлтэй. Иймд иргэд төсөв боловсруулах шатанд идэвхтэй оролцох нь чухал. Тэгэхээр нэгд, санал гаргах; хоёрт, аудитын тайланг судлах хэрэгтэй. Жил бүр төсөвт аудит хийгдэж, тайлан гардаг. Үүний дараа орон нутгийнхаа сум, баг, хорооны Засаг дарга дээрээ очиж, “Бид ийм санал гаргасан, ямар зүйл нь хэрэгжсэн, ямар зүйл нь хэрэгжээгүй вэ?” гэдгийг протоколын дагуу лавлан авч болно. Ингэж хяналт тавих замаар иргэд төсөвт оролцох эрхээ бодитоор хэрэгжүүлж чадна. 

-Улсын төсөв бүрдүүлэхэд иргэд хэрхэн хувь нэмэр оруулах вэ?   
-Төсвийн орлогыг бүрдүүлж байгаа үндсэн эх үүсвэр бол иргэд бидний төлж байгаа татвар. Энэ нь хувь хүн дээр ногдох орлогын албан татвар (ХХОАТ), ААН-үүдийн төлдөг татвар, нөөцийн татвар болон бусад онцгой татваруудыг багтаадаг. Өөрөөр хэлбэл, иргэн бүр улсын төсвийг бүрдүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж байгаа гэсэн үг.  

Иргэд бидэнд татвараа төлөх үүрэг бий. Гэхдээ энэ үүрэг нь дарамт болон хүчээр тулгасан зүйл биш, харин бүр бахархалтайгаар, үр өгөөжийг нь мэдрэн төлөх боломжтой байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, бидний төлж буй мөнгө үр ашигтай зарцуулагдаж, өдөр тутмын амьдралд шууд мэдрэгдэж байх нь чухал. Үүнийг бодитоор мэдэрч, үр өгөөжийг нь ойлгох үед л иргэд Монгол Улсынхаа иргэн гэдгээрээ бахархаж, татвараа чин сэтгэлээсээ төлдөг болно. Энэ бол төсвийн орлогыг бүрдүүлэхэд иргэдийн оролцоог бодитой, үр дүнтэй болгох гол арга зам юм.   

Ярилцсан сэтгүүлч: Б.Намуун