“Сүрьеэ болон ям өвчний хяналт” хамтарсан төслийн үр дүнг танилцуулах хурал өнөөдөр боллоо. 

Монгол, Японы Засгийн газар хооронд 2020 оны 1 дүгээр сарын 16-нд байгуулсан техникийн хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн хүрээнд хэрэгжсэн уг төслийг ЖАЙКА, Японы Эрүүл мэндийн судалгаа хөгжлийн агентлаг (AMED) хамтран, САТРЕПС (SATREPS) хөтөлбөрийн санхүүжилтээр 2020 оны 11 сараас 2025 он хүртэл хэрэгжүүлжээ.

Энэ талаар ХӨСҮТ-ийн дэд захирал О.Батбаяр тайлбарлахдаа, "Энэ судалгаа цар тахлын үед эхэлж байсан. Монгол улс дахь  адууны ям өвчний тархалтыг тогтоох, оношлох чадавхыг бэхжүүлэх зорилготой.

Учир нь манай улс сүүлийн үед уралдааны адуу их хэмжээгээр импортлох болсон. Адууны ям өвчин бол адуунаас хүнд халддаг зоонозын өвчин. Тиймээс тархалт, оношилгооны чадавх, оношлуурыг Монголд үйлдвэрлэдэг болох зэрэг асуудлыг энэ судалгаагаар шийдвэрлэсэн. 

Дээрээс нь Монголд NGS буюу геномик судалгаа хийх аппарат суурилуулсан. Энэ аппаратаар малын сүрьеэ, хүний сүрьеэгийн тархалт, өвчлөл ямар байна гэдгийг судалж байна. Гений анализ хийсний үр дүнд малын сүрьеэгээр хүнд халдвар дамжиж байгаагүй нь нотлогдсон. Харин хүний сүрьеэгийн өвчлөл бүсийн хэмжээнд өндөр байна.

Судалгааны процессыг энгийнээр тайлбарлавал, бактер, вирусийг гений түвшинд задалж, жишээлбэл сүрьеэгийн бактери байгаа эсэхийг тогтооно. Хүнийх, малынх гэсэн төрлөөр ялган анализ хийдэг. Мөн коронавирусийн үе шиг овгийг нь тогтоож, дэлгэрэнгүй мэдээлэл гаргана. Үүний үр дүнд Монголд малын сүрьеэгээр хүнд халдварлах эрсдэл бага, голомтод Бээжин овгийн савханцар давамгайлж байна гэсэн дүгнэлт гарч байна.

Нөгөө талаас дараагийн цар тахал бэлтгэхэд чухал ач холбогдолтой. Дараагийн цар тахал зоонозын өвчнөөс гарах эрсдэлтэй гэсэн үг. Үүний эсрэг бэлтгэл хангагдаж байна гэсэн үг. Дэлхийн улс орнууд дараагийн цар тахал үүсэх 10 гаруй вирусийг тодорхойлчихсон байдаг юм. Жишээлбэл одоо шувууны томуугийн вирус, эбола вирус гэх мэт. Энэ мэтчилэн тухайлсан 10 вирусээс цар тахал гарна гэдгийг тодорхойлж байдаг.  Тиймээс бид ийм лабораторийн чадавхтай болно гэдэг нь урьдчилан илрүүлэх чадвар маань сайжирч байна гэж ойлгож болно. 

Судалгааг Японы Хоккайдагийн Их сургуультай хамтран хийсэн. Монголын судлаачдыг Япон руу явуулж, орчин үеийн аппаратаар ажиллах арга барилд сургасан. Аппаратын үнэ өндөр, Монголд цөөхөн бий.

Судалгааны үр дүнг ХХААХҮЯ болон холбогдох байгууллагад хүргэж, малын халдварт өвчний эрсдэлийг бууруулахад ашиглана. Мөн гаднаас адуу импортлох, аймаг хооронд шилжүүлэх хөдөлгөөний эрсдэлийг үнэлэхэд чухал ач холбогдолтой" гэлээ. 

Төслийн гол зорилго нь Монгол Улсад үхрийн сүрьеэ, адууны ям өвчнийг “Нэг эрүүл мэнд” (One Health) үзэл баримтлалд тулгуурлан шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хянах тогтолцоог бүрдүүлэхэд чиглэсэн байна.

Төслийн хүрээнд:

• Монгол Улсад биоаюулгүй байдлын 3-р зэрэглэлийн иж бүрэн лаборатори, халдварт өвчний үүсгэгчийн геномын бүрэн дараалал тогтоох лаборатори байгуулан холбогдох багаж, тоног төхөөрөмж, оношлуураар хангаж, мэргэжилтнүүдийг сургажээ.
• Хүн, мал эмнэлгийн салбарт халдварт зооноз өвчнийг оношлох шинэ технологид суурилсан хуурай ЛАМП, иммунохроматографийн тест, сүрьеэгийн эсрэг шинэ эмийн тэсвэржилтийг шингэн тэжээлт орчинд тодорхойлох, сүрьеэгийн халдвар илрүүлэх интерферон гамма тодорхойлох шинжилгээ болон бүрэн геномын дараалал тогтоох дараагийн үеийн технологийг тус тус нэвтрүүлжээ. 
• Тус төслийн хүрээнд Монгол Улсад хүн, малын дунд үхрийн сүрьеэгийн халдварлалт байхгүй гэдгийг тогтоосон. “Монгол Улс үхрийн сүрьеэгээс ангижирсан орон” гэдгийг Засгийн газар болон олон улсад мэдээлэх шинжлэх ухааны нотолгоог бүрдүүлсэн нь манай улсын төдийгүй олон улсын зоонозын өвчинтэй тэмцэх, сэргийлэхэд өөрийн хувь нэмрийг орууллаа. Үүний зэрэгцээ манай улсын нийгэм, эдийн засагт ихээхэн ач холбогдолтой юм.
• Хүн, мал эмнэлгийн салбарын 20 гаруй эмч, мэргэжилтэн, судлаач нарыг олон улсын өндөр зэрэглэлийн хүрээлэн, их сургуульд сургалтад хамруулж, тус салбарын хүний нөөцийг чадавхжуулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан байна.
• Япон улсын профессор, эмч, мэргэжилтнүүд зоонозын өвчний чиглэлээр Монгол судлаачидтай хамтарсан судалгааг гүйцэтгэж, салбар дундын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд ихээхэн нөлөө үзүүлж байна.

Хуралд Эрүүл мэндийн сайд, Японы Олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллага (JICA)-ын Монгол дахь төлөөлөгчийн газрын дарга, Японы Хоккайдо их сургууль, Сүрьеэгийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн эрдэмтэн профессор, мөн Монголын талаас Эрүүл мэндийн яам, Эдийн засаг, хөгжлийн яам, Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн яам, Мал эмнэлгийн ерөнхий газар, Халдварт өвчин судлалын үндэсний төв болон бусад байгууллагын төлөөлөл оролцов. Нийтдээ 80 гаруй хүн оролцлоо.