Саяхан Төрийн ордон үзэж явсан цагдаагийн сургуу­лийн сонсогчид хоорондоо ярьж байхыг нь би сонсов.
-Хөөе. Манай анхны Ерөн­хийлөгч чинь Очирбат гуай юм байна ш дээ.
-Ямар?
-Яагаав нөгөө ШУТИС-д багшлаад байдаг бас Үндсэн хуулийн хуралдаан дээр сууж харагддаг.
-Өө тийм байна. Их эр ээ.

Дөрөв дэх Ерөнхийлөгч аль намын хэний хэн тодрох бол гэхээс түрүүлж уншиг­ч­дадаа, бас дээрх хуульч бо­лох оюутнуудад зориулж Ерөн­­хийлөгчдөө товчхон танилцуулъя.

Монгол Улс төрийн тэр­гүүнээ өөрсдөө мэдэж сонгож байсан түүх байгаагүй юм. Товчхон хэлэхэд манай тө­рийн тэргүүнийг нэг бол Бээ­жин, нөгөө бол Москва шийд­дэг байлаа. Эсвэл хоорондоо ярьж байж болно доо. 1921-1990 он хүртэл Оросын ко­лони байсан үед тэд л манай нам төрийн тэргүүнийг янзалж байлаа шүү. 1990 оны ард­чилсан хувьсгалын хам­гийн гол ололт нь төрийн тэргүү­нээ хэнээр тавихыг өөрснөө шийддэг болсон. Мунгинуу ч гэсэн сонгууль болж, муу ч болсон намууд Ерөнхийлөг­чид өрсөлдөнө. Тэгэхээр ардчилал, тусгаар тогт­нолын баталгаа бол Ерөн­хийлөгч, сонгууль хоёр мөн байгаа биз. 1990 онд ардчилсан хувьс­галын за­луу­чуудын шаардла­гаар ком­мунистууд арга буюу төрийн эрх барих төлөөлөгч­дийн дээд байгууллага Ардын их хурлыг анх сонгож бай­гуул­сан. Сонгуулиар байгуу­лагд­сан БНМАУ-ын Ардын их хурал 1991-1992 оныг дамжин хуралдаж 1992 оны нэгдүгээр сарын 13-нд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг батал­сан байдаг.

Тэгээд Пунсал­маа­гийн Очирбат гэдэг дээрх "их эр" анхны Ерөнхийлөгч болж, Улсын бага хурлын дарга Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж анхны дэд ерөн­хийлөгч болсон юм. Улс тө­рийн шинэчлэл өнөөдрийнх шиг гацахгүй гялалзтал явж байсан 1990-1992 онд Монгол Улс бүх сум, дүүргээс сон­гогдсон Ардын их хуралтай, Тэр хурлаасаа байгуулагдсан хууль тогтоох бага хуралтай байсан байна. Монгол Улсын Үндсэн хуулинд Ерөнхий­лөгчийг дөрвөн жил тутамд парламентад суудалтай на­муудаас нэр дэвшүүлж сон­гоно гэж заасан. Бас 45 нас хүрсэн, уугуул иргэнээ сонго­дог болсон. Шинэ Үндсэн хуулийн Ерөнхийлөгчийн сон­гууль 1993 онд боллоо. МАХН-аас Л.Түдэв нэр дэвшиж, шинэ залуу Ардчилсан намын залуучууд насанд хүрээгүй учраас анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбатад хадаг барин өөрснийхөө намаас дахин дэвшээд өгөөч гэж очив. П.Очир­бат анх Ерөнхийлөгч болохдоо МАХН-аас дэвшиж байсан бол 1993 онд Ард­чилсан намд ингэж үрчлэгд­сэн юм. Монголчууд анх бүх нийтээрээ Ерөнхий­лөгчөө сонгож байгаа болоод ч тэр үү ширүүхэн, тэгэхдээ сайхан шударга үзэлцсээн. Дүн гар­лаа. Санал өгөх нэ­рийн жаг­саалтад 1.106.403 хүн бичиг­дэж 1.025.470 хүн буюу сон­гогчдын 92.7 хувь нь сана­лаа өгсөн дүн гарав.

П.Очир­бат 57.8 хувийн санал авч ялалт байгуулан хоёр дахь удаа, харин шинэ Үндсэн хуулиар анх удаагаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч боллоо. Л.Түдэв 38.7 хувийн санал авсан. Монголчууд бас нутаг нугаа гэдэг улс. Сонир­хуу­лахад Говь-Алтайн Түдэв Говь-Алтайдаа 77 хувийн санал, Завханы Очирбат Завхандаа бас л 77 хувийн санал авч байсан байна.

1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль туллаа. 1996 онд шинэ залуу улс төрийн на­мууд "Ардчилсан холбоо эв­сэл"-д нэгдэн парламентын сонгуульд яллаа. Өнгөн дээ­рээ ялалт мэт байсан боловч улс төрийн шийдвэр гаргах ямар ч хүч чадалгүй ялалт байсан юм. Цөөнх болж үзээ­гүй МАХН дуртай үедээ Зас­гийн газрыг огцроож байв. Энэ үеийг нэгэн улстөрч "Ардчил­сан нам улс төрийн гянданд байсан үе" гэсэн нь оносон ч юм шиг санагддаг. Засгийн газрууд ээлж дараалан дам­пуурсаар 1997 оны Ерөнхий­лөгчийн сонгуультай туллаа. Мөн л ардчиллын залуу лиде­рүүдийн нас Ерөнхийлөгчид хүрдэггүй. Дээр нь Засгийн ажил явдаггүй. П.Очирбатдаа дахин хадаг барилаа. Харин хашир МАХН Төв аймгийн намын хорооны үзэл суртлын хэлт­сийн даргаас эхлээд ЗХУ-ын коммунист намын дээд сур­гуулиар дамжуулан, Их хурлын даргын албыг ха­шуулан бэлт­гэсэн Нацагийн Багабандийг дэвшүүллээ. Сонгууль элдэв будлиангүй, шударга сайхан өрсөлдөөн боллоо. Бас нэрт яруу най­рагч, улс төрийн зүтгэлтэн, парламентын ги­шүүн О.Даш­балбар намаасаа нутгийн ах Ж.Гомбожавыг МАХН-аас урвуулан Ерөнхий­лөгчид өр­сөлдүүлэв. 1.156.228 хүн са­нал хураалтад орол­цохоор бүртгүүлснээс 982.640 хүн оролцож сонгогч­дын 85 хувь нь оролцсон гэж байлаа. МАХН-аас нэр дэвш­сэн На­цагийн Багабанди 60.8 хувийн санал авч ялалт бай­гууллаа. Харин хуучин Ерөн­хийлөгч П.Очирбатыг сана­лаа өгөгч­дийн 39 хувь нь дэмжив. Харин Ж.Гомбожав гуай 6.6 хувийн санал авсан байлаа. Ингээд хээгүй сайхан Ерөн­хийлөгч П.Очирбат, хий­гүй нягт Ерөнхийлөгч Н.Бага­бан­диар солигдсон түүх энэ.

2000 оны парламентын сонгуульд хашир МАХН орол­цохдоо "Төрөө хямралаас гаргая, түмнээ ядуурлаас аваръя" гэж хүн болгонд чан­га хэлсэн нь залуу Ардчилсан намыг Монголын улс төрөөс арчих тун шахсан төдийгүй Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцох эрхгүй болгохдоо тулав. Дундговь аймгаас Ж.На­­ранцацралт гараагүй бол 2001 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшүүлэх аргагүйд хүрсэн. Парламен­тад Ардчилсан нам албан ёсоор Ж.Наранцацралт нэг суудал, Л.Гүндалай бие даагч, "Эх орон" нам Б.Эрдэнэбат нэг суудал, ИЗН, С.Оюун нэг суудал, бусад 72 нь МАХН-аас бүрдсэн парламент байв. 2001 оны Ерөнхийлөгчийн сон­гуульд МАХН, хуучин Ерөн­­­хийлөгч Н.Багабандийг хоёр дахь удаагаа дэвшүүл­лээ. Ардчилсан намаас салж, нийлж явсан Социал демок­ратууд Р.Гон­чигдорж нар эргэж ирэхгүй бол болохгүй болоод байв. Тэгээд намаа татан буулгаж Ардчилсан намтай нэгдэж Р.Гончигдорж Ардчилсан на­маас Ерөнхий­лөгчид нэр дэвшлээ. Иргэний зориг намаас Л.Дашням гуайг дэвшүүлсэн юм. 2001 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд 1.205.800 хүн оролцож сана­лаа өгөх байснаас 1.000.125 хүн оролцож санал өгчээ. МАХН-аас хоёр дахь удаагаа дэвш­сэн Н.Багабанди сон­гогч­дын 58.1 хувийн саналыг авч мөн л хоёр дахь удаагаа монгол төрийн тэргүүнээр сонгогд­лоо. Харин Ардчилсан намаас дэвшсэн Р.Гончиг­дорж 36.5 хувийн дэмжлэгийг хүлээж, ИЗН-аас дэвшсэн Л.Дашня­мын төлөө сонгогч­дын 3.5 хувь нь саналаа өг­сөн байна.

2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль боллоо. 2000-2004 онд парламентад 72 суудал­тай байсан МАХН хэт нэг талыг барьсан шийд­вэр гар­гадаг болсон нь олон түмний ч, Ерөнхийлөгч Н.Ба­га­­бан­дийн ч дэмжлэгийг хү­лээж чадаа­гүй юм. 2004 оны пар­ламен­тын сонгууль боло­хын өмнө Ерөнхийлөгч Н.Ба­га­банди ард түмэндээ хандан "шинэ сон­голт" хийхийг уриал­­сан юм. 2004 оны парла­мент үнэхээр тэнцвэртэй шинэ сонголт болсон юм. Зарим улстөрчид үүнийг "хаан сонголт" гэж нэрлэсэн нь буй. Парламентад орж ирсэн "Эх орон-Ард­чилал" эвсэл задарч ганц нэг суу­далтай намууд үнэд орж сайд болж тоглож гарав. Жи­жиг намууд сайдаасаа хальж эрхийн дагуу Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэв. 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас намын даргад Ерөн­­хий сайдаар ажиллаж байсан УИХ-ын дарга Н.Энхбаярыг анх удаа Ерөнхийлөгчид дэвшүүллээ. Харин Ардчил­сан нам М.Энхсайханыг, "Эх-орон" нам Б.Эрдэнэбатыг, БНН Б.Жаргалсайханыг дэв­шүүлж дөрвөн кандидат бо­лов. Дүн гарахад Н.Энх­бая­рын төлөө нийт сонгогчдын 53 хувь нь саналаа өгчээ. Ард­чилсан намаас нэр дэвшсэн М.Энхсайхан 20 хувь, "Эх орон" намын, Б.Эрдэнэбат 13.9 БНН-ын Б.Жаргалсайхан 11.3 хувийн санал авлаа. МАХН-аас нэр дэвшсэн Нам­барын Энхбаяр ийнхүү ялалт бай­гуулж анх удаа монгол төрийн бүх өндөрлөгийн албыг түш­сэн улстөрчөөр тодроод бай­на. Он гарахад ганцхан сар үлджээ. 2009 онд Ерөн­хий­лөгчийн сонгууль болно. Урьд өмнөх жилүүдэд Ерөн­хий­лөгчийн сонгуулийн чимээ бүтэн жилийн өмнө гарч эхэлж намууд эрчимтэй бэлтгэдэг үе бараг өнгөрөөд байна. МАХН бол Ерөнхийлөгчид хүнээ шат дараалалтай бэлт­гэдэг улс төрийн хүчин. Дөр­вөөс найман хүний нэрийг орон нутгийнхаа намын бай­гууллага руугаа явуулж на­мын гишүүдийнхээ саналыг авдаг. Рейтингий нь үзэж байгаа нь энэ. Харин шийдвэ­рийг дээрээсээ голдуу гарга­даг. Бараг намын дарга голлож Удирдах зөвлөл бага хурал нь шийдвэрлэдэг. Энэ ажилд бараг жил хагас болдог байв. Гэтэл өнөөгийн МАХН-д Ерөн­хийлөгчийн сонгуулийн чимээ орох байтугай, генсек ч байх­гүй, байр ч байхгүй явна. Өөрөөр хэлбэл, нам төр гэдэг ганцхан С.Баяр л болоод байх шиг. Ардчилсан нам Ерөнхийлөгчид дэвшүүлэх хүнээ "Америк маягаар шал­га­руулдаг онцлогтой". Нам дотроо сонгууль хийж өрсөл­дүүлдэг. Үүнийгээ тайлбар­лахдаа "Манайх бол ардчи­лалтай хэн илүү гэдгээ бүх гишүүдийн санал хурааж шийд­­­дэг нь намын анхан шатны байгууллагыг жилийн өмнөөс хөдөлгөөнд оруулдаг, нам доторхи сонгууль шудар­га болж дараа нь нэгийгээ дэмждэг" гэдэг юм. Энэ нь үнэн болоод сайн байж болох юм. Гэхдээ тэр баруундаа бол шүү дээ. Харин ардчилсан нам доторхи энэ марафон сунгаа нь яг амьдрал дээр намын лидерүүдийг хоо­рон­доо бие биеэ дэмжиж чадахаа больтол нь хагалсан юм би­лээ. Ардчилсан нам бас л чимээгүй. Намын их хур­лаас сонгогдсон намын дарга Ц.Эл­бэгдоржийгоо Н.Алтан­хуяг нар хусаад хаячихсан, МАХН-ын даргатай эвсэж аваад Тэргүүн шадар сайдаар ажил­лаж байна. С.Баярын хувьд ялалтынхаа 40 хувийг толгой мэдэн бэлэглэсэн бол Ард­чил­сан намыг авсан Н.Ал­танхуягийн хувьд арай ч ганцаараа биш "Алтан гадас" гэдэг намын доторхи намд багтдаг хэдэн нөхдөө ажил­­тай болгон цуг шийд гаргасан байдаг юм. Парла­ментын энэ хоёр том нам Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хамтарч оролцох юм болов уу. Ёстой чөтгөр бүү мэд. Ерөн­хий­лөгчийн сонгуульд хүч үзэх хоёр том нам төртэй нийлээд холион бантан болж байна. Энэ цаг үед "Монгол Улсын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч хэн бэ" гэ­дэг судалгааг Д.Ган­хуяг тэр­гүүтэй хэсэг эрдэмтэд хий­жээ. Тус судалгааны анхны дүн гарч дараахь хүчин зүй­лийг Ерөнхийлөгчийн сон­гуульд нөлөөлнө гэж үзсэн байна.

1. Долдугаар сарын 1-ний үйл явдал
2. Хамтарсан Засгийн газрын нэр хүнд
3. Инфляцийн өсөлт
4.Дэлхийн санхүүгийн хямрал хийгээд манай арил­жааны банкуудын зогсоосон зээлийн бодлого.
5.Парламент түүний гар­гаж байгаа хууль нийгмийн дэмжлэгийг авч чадаж байгаа эсэх нь ирэх жилийн Ерөн­хийлөгчийн сонгуульд нө­лөөлж байгаа ажээ. Дөрөв дэх Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өмнө Монгол орны улс төрийн байдал бөөн холион бантан болоод байна.

Үргэлжлэл бий

Г.Дашцэрэн