Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей 1948 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдөр Хүний эрхийн Түгээмэл Тунхаглалыг соёрхон баталжээ. Ингэснээр жил бүрийн тус өдрийг “Хүний эрхийн өдөр” болгон тэмдэглэдэг болсон.

Хүний эрхийн Үндэсний Комисс олон улсын хүний эрхийн өдрийг тохиолдуулан “Хүний эрхийн Үндэсний Форум-2025” арга хэмжээг зохион байгуулж байна. Энэ удаагийн арга хэмжээ нь Хүний эрхийн Үндэсний Комисс байгуулагдсаны 25 жилийн ойг угтан зохион болж байгаагаараа онцлогтой байна.

"МОНГОЛ ХҮН ЧАНАРТАЙ АМЬДРАХ ЭРХТЭЙ"

Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга, Хууль зүйн ухааны доктор Д.Сүнжид: Манай улсад "халдашгүй, чөлөөтэй байх" эрхийн зөрчилтэй холбоотой гомдол, өргөдөл Хүний эрхийн Үндэсний комистт түгээмэл ирдэг. Үүнд үндэслэлгүйгээр баривчлагдах, хилс хэрэгт гүтгэгдэх, хуульч, өмгөөлөгчийн туслалцаа авч чадахгүй байх зэрэг асуудлууд багтдаг.

Хоёрдугаарт, хөдөлмөрлөх эрхийн зөрчил байна. Хөдөлмөрлөх эрхтэй холбоотой хийсэн ажлынхаа хөлсийг авч чадахгүй байх, ялгаварлан гадуурхалт, дарамт шахалтад орох зэрэг асуудлууд ч нэмэгдсэн байна. Энэ оны Хүний эрхийн Үндэсний комиссын илтгэлд бид хэд хэдэн сэдвийг сонгосон. Тухайлбал, эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авах  нь хамгийн  гол дүгнэлт сэдэв байх болно.

Эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрхийн хүрээ бол хэн бүхэнд хамааралтай. Үүнээс ангид хүн гэж байдаггүй. Иймд эдгээрт хүртээмжтэй байж чадаж байна уу гэдгийг бид жил бүр дүгнэдэг юм. Ирэх жилийн хувьд эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээ авах эрхийн талаар дүгнэх болно.

Бид хүний эрхийн зөрчлийн асуудал нь хаана байна, юу нь буруу байна гэдгийг шинжилж үздэг. Гэтэл хууль тогтоомжийн хүрээнд засах асуудал байна. Тухайлбал, жагсаал, цуглаан хийх журмын тухай хуулийг бид яриад удлаа. Үүнд нэг талаас цагдаагийн байгууллага бие даагаад зохист үйл ажиллагаа явуулах атал зохицуулалт байхгүй асуудалд цагдаа нь яаж ажиллах юм бэ?  Иргэдэд ч ойлгомжгүй.

"Жагсаал, цуглаан хийхэд заавал зөвшөөрөл авдаг байхыг болиулаач ээ. Энэ нь өөрөө ардчилсан улсын дэглэм мөн үү" гэж  яриад ч удлаа. Тодорхой болоогүй. Ийм байдлаар тулгаж орхилгүйгээр асуудлыг зохицуулах шаардлагатай тул зарим зүйлийг хуулиар зохицуулах шаардлагатай. Хоёрдугаарт, иргэдийнхээ амьдралын чанарыг сайжруулахад анхаарал хандуулах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, Монгол хүн чанартай амьдрах эрхтэй. Тэгж байж бид хүний эрхийн тухай ярина. 

Манай улсын хувьд Хүний эрх хамгаалагчийн механизм болон Ази, Номхон далайн бүсэд жишиг улс болсон. Өөрөөр хэлбэл, энэ салбарт буй 27 улсыг энэ чиглэлээр тэргүүлж байна. Цаашид хот төлөвлөлтийг хэрхэн иргэндээ ээлтэй буюу утаагүй, халтиргаагүй, гэрэлтүүлэгтэй байлгах зэрэг асуудлыг дэвшүүлж, хэлэлцэнэ" гэв.

Тэрээр, Хүний эрхийн үндэсний индексийг боловсруулах ажил дунд шатандаа явж байна. Хамгийн гол нь өнөөдрийг хүртэл Хүний эрхийн индекс гаргадаг улс орнуудын туршлага бага байна. Тайландын Вант улсын хувьд “Дэлхийн шударга ёс” төслийн хамтын ажиллагааны хүрээнд нэг индекс гаргасан байдаг.

Яг цогцоор нь Хүний эрхийн үндэсний индекс гаргахаар ажиллаж байгаа улс орон бидний судалгааны түвшинд олдоогүй. Харин олон улсын түвшинд энэ чиглэлээр 10 орчим индекс гаргадаг туршлагууд бий.

Үүнээс хүний эрхийн индекс гаргах нь хүндрэлтэй ажил гэдгийг харж болно. Хүний эрхийн Үндэсний комиссын хийж буй одоогийн ажил бол Монгол улсын үндсэн хууль болон Монгол улсын ОУ-ын гэрээ, конвенцоор хүлээсэн 20 эрхийн хүрээнд хэрэгжилтийг гаргахаар ажиллаж байна. Үүний 14 нь иргэний, улс төрийн эрх бол үлдсэн нь эдийн засаг, нийгэм судлалын эрх багтсан. Харин гуравдагч эрхийн хүрээнд эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах эрхийг оруулсан” гэв.

Форум дараах 3 салбар хуралдаантайгаар зохион байгуулагдсан юм.

"ХҮНИЙ ЭРХ БА УУР АМЬСГАЛЫН ӨӨРЧЛӨЛТ, НОГООН ХӨГЖИЛ"

Байгаль орчин, уул уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй хүний эрх хамгаалагчид хамгийн өндөр эрсдэлтэй нөхцөлд үйл ажиллагаа явуулдаг талаар судалгааны дүгнэлт гарсан бөгөөд байгаль хамгаалагчдын 19.4 хувь нь  өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд ажил үүргээ гүйцэтгэж байхдаа эрх нь зөрчигдсөн гэж үзсэн бол экологийн цагдаагийн алба хаагчдын 95.6 хувь нь өөрсдийгөө хүний эрхийн зөрчилд өртөх эрсдэл өндөртэй гэдгээ илэрхийлжээ. 

Иймд Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх 22 дахь илтгэлд байгаль орчны салбарт ажиллаж буй хүний эрх хамгаалагчийн эрхийн нөхцөл байдлыг тусгаж, эрхийн зөрчлийн талаар дүгнэж, шийдэх саналыг УИХ-д уламжилсан байна.

"ХҮНИЙ ЭРХ БА ХОТ ТӨЛӨВЛӨЛТ"

Монгол Улсад 2023 оны 11 дүгээр сарын 30-ны өдрийн байдлаар нийт 6589 стандарт үйлчилж байгаа боловч стандартын шаардлагыг хангуулах, хяналтыг зохих ёсоор хэрэгжүүлэх, зөрчлийг тухай бүр залруулах шаардлагатай байна.

Комисс эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах эрхийг нарийвчлан зохицуулсан байгаль орчны салбарын хууль тогтоомж, эрх зүйн актын давхардал 16, зөрчил 29, хийдэл 71 байгааг тодорхойлж, агаар, хөрс болон усны бохирдол, Улаанбаатар хотын стандартын асуудал, ногоон байгууламж, уул уурхайн нөлөөллийн бүсэд амьдарч байгаа орон нутгийн иргэдийн эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрхийн хэрэгжилтийн нөхцөл байдлыг Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх 23 дахь илтгэлдээ тусгасан.

Хүрээлэн буй орчны асуудлаар 180 улсыг хамруулсан 2024 оны индексийн үзүүлэлтээр Монгол Улс 143 дугаар байранд байгаа бөгөөд, агаарын, хөрсний, усны бохирдол нь үндэсний болон олон улсын стандартын үзүүлэлтээр ноцтой түвшинд байгаа тул орчны чанарыг зохистой түвшинд хүргэх, аюулгүй орчны стандартын хэрэгжилтийг хангах асуудал нэн тулгамдсан болохыг илэрхийлж байна.

"ХҮНИЙ ЭРХ БА БИЗНЕС"

Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх нэг дэх илтгэлийн “Хүний эдийн засгийн эрхийн төлөв байдал” бүлэгт аж ахуй эрхлэх эрхийн төлөв байдлын талаар тусгаж, эдийн засгийн эрхийн хүрээнд хувиараа аж ахуй эрхлэх, үйлдвэрлэл үйлчилгээ явуулахад  төрийн байгууллагын зүгээс хүнд суртал, чирэгдэл ихтэй, зөвшөөрлийн тогтолцоог журамласан хууль гарсан боловч тусгай зөвшөөрлийн тоо төдийлөн буураагүй байгааг анхааруулжээ.

Мөн аж ахуй эрхлэхэд гааль, татвар, нийгмийн даатгалын шимтгэл, төрөөс хэрэгжүүлэх хяналт, бүртгэлийн асуудлаар чирэгдэл, дарамт, хязгаарлалт их байгаа талаар  гомдол, шүүмжлэл их гарч байгаа талаар дурдаж байсан ч нөхцөл байдал сайжраагүй хэвээр байна.

Түүнчлэн, Комиссын 20 дахь илтгэлийн “Эдийн засаг, нийгэм соёлын эрх” бүлгийн хүрээнд Ковид-19 цар тахлын үед иргэдийн аж ахуй эрхлэх эрхэд үзүүлсэн нөлөөллийн талаар холбогдох асуудлуудыг тусгажээ. Үүнд:

• албан бус салбарт хөдөлмөр эрхлэгчдийн эрх зүйн байдлыг тодорхойлох;
• санхүүжилт шаардлагатай аж ахуйн нэгж, иргэдэд хөрөнгө оруулалт болон эргэлтийн хөрөнгийн зээлийн санхүүжилтийг ялгаварлалгүйгээр авах боломжийг бүрдүүлж, холбогдох журамд өөрчлөлт оруулах;
• аж ахуйн нэгж, иргэдэд зээлийг хүртээмжтэй, тэгш олгох үүднээс арилжааны банкнуудын зээл олгох нэгдсэн шалгуур үзүүлэлтийг тодорхой болгож,
• арилжааны банк бүр нэгдмэл байдлаар ойлгож хэрэгжүүлэхээр журамлах, хэрэгжилтэд тогтмол хяналт тавих саналыг УИХ-д хүргүүлсэн байна.

Улс төр, нийгэм, эдийн засгийн хурдацтай өөрчлөлтийн нөлөөгөөр сүүлийн жилүүдэд Монгол Улс төдийгүй дэлхийн бусад улс орнуудад хүний эрх зөрчигдөх, бизнесийн үйл ажиллагаанд шинэ тутам сорилт бэрхшээлүүд бий болж, цаг алдалгүй анхаарч шийдвэрлэх шаардлага тулгарсаар байна. Нөгөө талаас иргэний аж ахуй эрхлэх, амьдралд хүрэлцэхүйц орлогтой байх эрхийг хангахад төр бодлогор дэмжих шаардлагатай гэдгийг онцоллоо.