Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас ирэх хаврын ээлжит чуулганаар 20 орчим хуулийн төслийг Улсын Их Хуралд өргөн барихаар төлөвлөн ажиллаж байна.

Эдгээр хуулийн төслүүдэд "Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хуулийн төсөл" багтаж байгаа бөгөөд тус хуулийн төслийн олон нийтийн хэлэлцүүлгийг төрийн байгууллага, хувийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, сонирхогч иргэдийг оролцуулан өнөөдөр/ 2026.01.30/-нд  зохион байгууллаа. 

Хэлэлцүүлэгт Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд Д.Мөнх-Эрдэнэ "Нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн аливаа мэдээллийг нийтэд ил болгосныхоо төлөө тодорхой хувь хүн, бүлэг этгээд, ААН, албан тушаалтан болон засаг захиргааны зүгээс ямарваа нэгэн байдлаар шахалтад өртөх, эрх чөлөөгөө хязгаарлуулах, хувь хүний эрх нь зөрчигдөх, хүчирхийлэлд өртөх болон улмаар үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулж чадахгүйд хүрэх тохиолдол дэлхий нийтийн хэмжээнд байсаар байна.

ОУ-ын судалгаанаас үзэхэд хувийн хэвшлийн салбарт үйлдэгдсэн залилангийн хэргийн 45 орчим хувийг салбар дотроос мэдээлсэн мэдээлэлд тулгуурлан илрүүлсэн байдаг. Зохисгүй үйлдэл, гэмт үйлдлүүдийг дотооддоо мэдээлэх буюу шүгэл үлээх боломжийг бүрдүүлж, дэмжихийн ач холбогдлыг эндээс харж болно.

Монгол Улсын хувьд 2002, 2016, 2023 онуудад Авлигатай тэмцэх үндэсний хөтөлбөр, Авлигын эсрэг хууль, Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай хуулийг баталсан хэдий ч шүгэл үлээгч (мэдээлэгч)-ийн эрх зүйн зохицуулалт хангалтгүй байна.

Түүнчлэн, Монгол Улсын Засгийн газрын 2024 оны 181-р тогтоолын хавсралтаар баталсан “Монгол Улсын хууль тогтоомжийг 2008 он хүртэл боловсронгуй болгох үндсэн чиглэл”-ийн 45-д "Монгол Улсын Засгийн газар шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлын тухай" хуулийн төслийг санаачлан боловсруулахаар тусгасан.

Дээрх хууль зүйн болон практик хэрэгцээ, шаардлагын улмаас "Шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлын тухай" хуулийн төслийг боловсруулсан. Тус хуулийн төсөл нь нийтийн эрх ашгийн төлөө шүгэл үлээгчийг дэмжих, хамгаалах, урамшуулах, түүний эрх зүйн байдлыг дордуулсан шинжтэй аливаа үйлдлээс урьдчилан сэргийлэхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулах  зорилготой.

Монгол Улс авлигатай тэмцэх бодлогын хувьд бүрэн дүүрэн хэрэгжиж чадахгүй байна. Үүний нэг жишээ бол “шүгэл үлээгч”-ийг хамгаалах тогтолцоо бүрдээгүй. Засгийн газраас тун удахгүй төрийн нууц, албаны нууц гэх харилцааг хуулийн төслөөс хасах гэж байна. Ямар мэдээллийг нууцад авах эсэх асуудлыг илүү тодорхой болгоно гэсэн үг.

Үүнтэй нэгэн адил авлига, албан тушаалын гэмт хэрэг нь нийтийн ашиг сонирхолд хохирол учруулж байгаа асуудлаар нийгэмд шүгэл үлээсэн иргэдийг хамгаалах тогтолцоо байх ёстой. Ингэж байж авлигатай тэмцэх бодлого бүрэн дүүрэн хэрэгжинэ.

Монгол улс арав гаруй жилийн өмнө авлигын төсөөллийн индексээр дэлхийд 72-р байранд байсан бол өдгөө 114-р байранд бичигджээ. Энэ нь Монгол улсад гадаадын хөрөнгө оруулагчид итгэх итгэлийг сулруулж байна.

Иймд тухайн хуулийн төслийг боловсруулахдаа олон улсын сайн туршлагаас санаа авч, олон талын эрдэмтэн судлаач, хуульчдын бүрэлдэхүүнтэй ажлыг хэсэг байгуулж, судалгаа хийсэн.

Мөн хэлэлцүүлгийн хүрээнд хуулийн төслийг илүү боловсронгуй болгоход оролцогчдын байр суурь, саналыг сонсон иргэдийн эрх ашигт нийцсэн, чанартай хууль болгоход анхаарч ажиллана. Энэхүү хуулийн төслийг 2026 оны хаврын ээлжит чуулганаар УИХ-д өргөн барина" гэв.

АТГ-ын дэргэдэх олон нийтийн зөвлөлийн гишүүн А.Баянмөнх "Өнөөдөр "Шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлын тухай" хуулийн төсөл дахин хэлэлцэгдэж байна. Удахгүй батлагдана байх гэж найдаж байна. Авлигатай тэмцэх газрын олон нийтийн зөвлөлийн гишүүний хувьд  хоёр гол асуудлыг хуулийн төсөлд дэвшүүлсэн.

Нэгдүгээрт, Манай улсад гомдол, мэдээлэл гаргасан иргэний хувийн мэдээллийг хамгаалах асуудал сул байдаг. Иймд тус хуулиараа дамжуулан нэр, хаяггүйгээр мэдээлэл илгээх боломжийг тусгаж өгөх хэрэгтэй.

Өөрөөр хэлбэл, мэдээлэл өгч буй иргэний нэр, хаяг, регистрийн дугаар зэрэг хувийн мэдээллийг шаарддаг байдлыг халах юм. Тухайн иргэн нэр, хаяггүйгээр мэдээлэл илгээх эрхийг нэн тэргүүнд олгож, дараагаар тухайн иргэн өөрөө хүсвэл мэдээллээ ил болгож, тодорхой хэмжээний урамшуулал авдаг байх зохицуулалт нь зөв гэсэн саналыг дэвшүүлсэн.

Хүн хамгаалалт сул байгаа эрх зүйн нөхцөлд иргэний зориг гаргаж, нийтийн төлөө шүгэл үлээнэ гэдэг амаргүй. Иймд тус нөхцөл байдлыг харгалзан, хамгаалах тогтолцоог сайжруулах хэрэгтэй гэж үзэж байна" гэв.

НҮБ-ийн Ерөнхий Ассамблейн 2003 оны аравдугаар сарын 31-ний өдрийн 58/4 тоот тогтоолоор баталсан “Авлигын эсрэг НҮБ-ийн конвенц”-д Монгол улс 2005 онд нэгдэн орж, соёрхон баталсан.

Үүний дагуу Монгол Улс "шүгэл үлээгч"-ийн эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх үүрэг хүлээсэн байна.