Монголын томоохон хуульчдын нэг УИХ-ын ги­шүүн асан Д.Дэмбэрэл­цэрэн өмнөх парламентад ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад эрүүл мэндийн шалт­гаа­наар ажлаа орхи­сон билээ. Түүнээс хойш бараг л сураг алдарсан гэж болно.

Түү­ний гэргий “Мон­голжин­гоо” дээд сур­гуулийн захи­рал Ц.Байгал­маа цагтаа олон яруу най­рагч, уран бүтээлчдийн шүлэг яруу найргийг хөг­лөж, зохиол бүтээлийнх нь гол дүрийг бүтээж байсан Монголын сайхан бүсгүйчүүдийн нэг. Түүн­тэй хувийн амьдра­лынх нь талаар хөөрөлд­лөө.

-Юуны түрүүнд манай уншигчдад өөрийгөө та­нилцуулна уу?
-Би Хэнтий аймагт арван жилийн сургуулийг дүүргээд Багшийн дээд сургуулийн кино драмын ангид орж төгсөн сургуульдаа багшаар үлдсэн. Тэндээ 11 жил багшилсан. СУИС-д есөн жил багшилж 1998 оноос “Монголжингоо” дээд сургуулийг байгуулан өнөөг хүртэл ажиллаж байна даа. Аав минь 1945 оны дайнд оролцож байсан, батальоны­хоо намын хорооны дарга байсан гэдэг. Тэдний ба­тальоноос Аюуш, Данзан­ваанчиг, Дампил, Дүүдээ гээд таван баатар төрсөн. Аав минь “Би таван баатрын эцэг” гэж хааяахан халамцахаараа онгирч хэлдэг сэн. Аавын минь талаар Цэргийн түүхийн номонд байдаг. Дүүдээ гуай амьд сэрүүндээ надтай ирж уулзаж байв. Би чинь хоёр ээжтэй хүн. Төрсөн ээж минь дал гаруй настай хүн хотод аж төрж байна. Хоёр дахь ээж минь Хэнтийн Баян-Овоод амьдарч байгаа.

-Сургуулийн нэрийг сонс­­сон чинь таны най­руулж зохиолыг нь бичсэн “Монголжингоо” кино санаанд орчихлоо.
-Бүрэн хэмжээний уран сайхны киног 35 мм-ийн халь­­сан дээр хийж байлаа. Найман бүлэг бүхий хар, цагаан кино хийсэн. Төрийн соёрхолт Шаравдорж гуай тэр кинонд минь ажиллаж, “Го­вийн зэрэглээ”-гийн Оюунцэ­цэг гол дүрд нь тоглож байлаа. Тухайн үедээ Соёлын яам­наас шилдэг кино, шилдэг эмэгтэй дүрийн шагналыг энэ кино маань авч байсан.

Чойном гуайн захианд нэг ч хариу өгөөгүй

-Уучлаарай, таныг Хэн­тийн чуулгад жүжигчин байх үед яруу найрагч Р.Чой­­ном дурлаж шүлэг найргаа зо­риулж бай­сан гэдэг. Тантай уулзвал заа­вал асууя гэж бодож бай­лаа.
-Хүмүүс надаас Чойно­мыг дандаа л асуудаг. Залуу байхад хүн бүр гоё сайхан байдаг шүү дээ.

Ялангуяа бүсгүй хүн бол­гон сайхан байж хараа бу­лаах үе бий. Тийм л тохиолд­лын нэг. Чойном гуайг Хажуу-Улаанд шоронд байхад нь манай чуулгынхан очиж тог­лож байсан юм. Би тэр үед арван наймтай байсан боло­хоор үнэндээ юу ч анзаараа­гүй л дээ. Намайг тайзан дээр тоглож байхад л харсан гэсэн. Манайхан “Чойном, Чойном” гээд л гүйлдээд байсан са­нагдана. Дараа нь аймгийн “Урагшаа” сонины эрхлэгч Хишигжаргал надад нэг захиа авчирч өглөө. Тэр захиа нь Чойном гуайгаас ирсэн бай­сан. Ер нь хоёр гурван захиа хүнээр өгч явуулсан. Захиа­ны утга нь хайрлаж дурласан гэсэн үгтэй. “Эхний удаа шүлэглэн бичсэн захиа явуул­­сангүй. Дараа түүний­гээ явуулна” гэж бичсэн байсан.

-Та хариу явуулсан уу?
-Би хариу нэг ч бичээгүй. Залуу байсан болохоор шүл­гийг нь харин цээжилчихсэн. Одоо ч цээжинд байна.

“Баяртай ч явсан гунигтай ч явсан санаанаас гардаггүй
Багын нутгийн минь унаган охин билээ л гэж
Барин тавин айлтгах зүрхнийхээ үгийг бичлээ
Байгалмаа мэнд амар байна уу” гэж эхэлж байсан.

-Ер нь уулзаж байгаагүй юу?
-Нэг хоёр удаа царайг нь харсан. Тухайлж уулзаж бай­гаагүй ээ. Туранхай, сахалтай шар хүн байсан санагдаж байна. Би ганц удаа ч гэсэн хариу бичиж уулзаж, үг хэ­лэхийг нь сонсдог байж гэж хааяа боддог л юм. Хүн зовж зүдэрч байхдаа дурлаж хайр­ласан бүсгүйдээ захиа бичээ л биз. Би тэр хүнийг их гом­доож гэж одоо бодогддог юм. Намайг хариу өгөхгүй боло­хоор сүүлдээ манай ордны­хонтой уулзаж үг дайн захиа өгдөг болсон. Дараа нь шо­ронгоос гарч ирээд л манай тоглолтыг үзсэн байна лээ. Нэг өдөр урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Дашням багш “Чой­ном уулзъя гэж байна” гээд дагуулаад ороод ирсэн. Би ятга тоглоод доошоо хараад суугаад л байсан. Тэгээд үг сольж үзээгүй. Их сайхан авьяастай хүн байсан гэдгийг нь л мэдэж байна. Миний зургийг их томоор зурсан байдаг гэж таньдаг хүмүүс нь 1990-ээд оны үед сонин хэвлэлд бичсэн байна лээ. Одоо тэр захиа, зургийг олж авах юмсан. Бичиг нь их гоё, жижигхэн жирийтэл бичдэг хүн байсан санагддаг.

-Дэмбэрэлцэрэн гуай гэргийд нь яруу найрагч шүлгээ зориулж явсныг мэдэх үү?
-Зарим захиаг нь уншиж байсан.

-“Монголын эмэгтэй­чүүд” сэтгүүлийн хавтсан дээр таны их гоё зураг байдгийг санаж байна?
-1971 онд бүх ард түмний урлагийн наадам болж бүх аймгаас 400 гаруй уран сай­хан­ч оролцсон. Тэр үед одоо ардын жүжигчин Цогзол­маа гуай шүүгчээр очсон байсан. Рэнцэнноров гавьяат жүжиг­чин тэр үеийн бас сай­хан бүсгүйчүүдийн нэг бай­сан. Тэр хоёр цагаан хоолой­гоор намайг нэрээр минь дуудаад “Өрөөндөө ороод ир” гэдэг юм байна. Гүйгээд очтол тэр хоёр намайг бүх уран сайханчдыг төлөөлж наадмыг нээж үг хэл гээд дээлний өнгө сонгож, үс зү­сийг минь янзалж өгсөн. Тэр үеийн тийм сайхан бүс­гүй­чүүд намайг тоож тэгж хандаж байсанд би их баяр­ладаг юм. Тэнд олон сэтгүүл­чид очсон байснаас сур­валж­лага энэ тэр авч байгаад хотод Сүхбаатарын талбайд зургийг минь авч дараа нь “Монголын эмэгтэйчүүд” сэт­гүү­лийн нүү­рэн дээр тавьсан байсан.

-Дэмбэрэлцэрэн гуай та хоёр хэзээ танилцаж байв?
-1978 онд Багшийн сургуу­лиа төгсөөд л танилцаж бай­сан. Тэр үед Дэмбээ маань Нийслэлийн шүүхийн орлогч дарга байсан үе. Би тэр үед хөдөөний оюутан байсан бо­ло­хоор холын хамаатныдаа суудаг байлаа. Гэтэл нөгөө айлын маань хүүхэд үеийн­хээ хүүхдүүдтэй хамт нэг хэрэгт орооцолдчихсон. Нас­тай хүмүүс байсан болохоор намайг хүүхдээ хөөцөлдөж өг гэж даалгаад би дуртай дур­гүй явсан. Тэр үед Дэмбээ­тэй­гээ уулзаж танилцсан. Тэр цагаас хойш дандаа хуулийн­хаа ажлыг хийж ахиж дэвш­сээр Дээд шүүхийн дарга, Улсын бага хурлын анхны гишүүн, Үндсэн хуулийн Цэ­цийн гишүүн, Ардын их хур­лын депутат, УИХ-ын гишүүн гээд л ажил алба хашиж байлаа.

“Танай нөхөр бид хоёр дотно байгаагүй” гэж хэлэх албан тушаалтан байдаг юм билээ

-Нөхрийн тань бие ямар байгаа вэ. Нэг хэсэг чимээ тасарсан болохоор уншиг­чид ч гэсэн сонирхож бай­гаа байх л даа.
-Тийм сайнгүй л байна. Гэртээ группт ороод байж байна даа. Бээжин, Солонгос гээд эмчилгээнд нэлээдгүй явсан. Солонгост эмчилгээнд явах үед Засгийн газар тусал­сан. Бээжин рүү авч явахдаа М.Энхболдын Засгийн газарт хүнээр дамжуулан хэлүүлж хэдэн төгрөг гаргуулж явсан юм. Шүүхийнхэн ч бас мөнгө төгрөгөөр тусалж боломжоо­роо хандсан. Дэмбээгийн маань артерийн гол судас нь битүүрсэн гэсэн. Гэвч шууд эмчлэгдэж эдгэх боломжгүй гэж хэлсэн болохоор гэр зуу­раа асаргаанд л байж байна. Шинэ жилийн дараа хоёрду­гаар эмнэлэгт хэвтүүлэх гэтэл ор байхгүй гээд хэв­түүлж чадсангүй. Хоёрдугаар эмнэлгийн даргад нь хүртэл утсаар ярьж хэлсэн боловч Мэдрэлийн тасагт нь хэвтүүл гэж хэлсэн.

Уг нь хүмүүсийн хэлдэг “тавин ортой” тасаг дотроо ариун цэврийн өрөөтэй бо­лохоор нь хэвтүүлчих санаа­тай хөөцөлдөөд барсангүй. Төрд өндөр албан тушаал хашиж явсан хүнийг хэвтүү­лээд ганц ор гаргаж болно шүү дээ. Уг нь ингэж өвдөхөөсөө өмнө нэг ч удаа эмнэлэгт хэвтэж байгаагүй хүн. Биеэ бодолгүй улсын төлөө ява­хаар ийм л болдог юм байна. Дэмбээгээ тэр тансаг УИХ-ын гишүүдийн хэвтэж байгаа өрөөнд хэвтүүлье гэсэн биш. Одоо хоёрдугаар эмнэлэгт энэ ондоо багтааж ор гаргаж өгөх байлгүй дээ. Яахыг нь хүлээж л байна.

Би хүний хань юм боло­хоор нөхрийгөө сайн хуульч юм чинь гайгүй байгаа дээр нь гавьяат хуульч болгох санаатай ганц нэг хүнд хэлж үзлээ. Хэн ч мэдэхгүй хүн гавьяат хуульч болоод бай­хад нөхөр маань ажлаа хий­гээд явж байсан бол ингэж л байгаа даа гээд зүрх шим­ширдэг. Гэтэл миний саналыг сонсоод “Дэмбэрэлцэрэн бид хоёр тийм их дотно байгаагүй шүү дээ” гэж хэлэх том ал­бан тушаалтан таарлаа. Энд нэрийг нь хэлээд яахав дээ. Дотно найз нь байсан бол гавьяа шагнал өгөх байсан юм байлгүй дээ. Дээд шүүхийг хүнд хэцүү үед нь хоёргүй сэтгэлээр ажиллаж байсан нөхрийг минь шүүхийн ой нь болоход номондоо ч олигтой дурдаагүй байна лээ. Манай дээгүүр алба хашиж байгаа хүмүүсийн мөс чанар байх­гүй болж дээ гэж бодогддог. Хааны алба халаатай, эзний алба ээлтэй ноён нуруутай хүний мөстэй байгаарай л гэж үр хүүхэд, шавь нартаа хэлэх юм. Хэн нь хэн бэ гэдгийг ард түмэн бараг мэдэж байгаа даа. Нөхрийг минь эрүүл саруул байхад долоочих ша­хам явсан хүмүүс одоо та­них­гүй мэт л байна. Гэхдээ амьдрал баян. Амьд байхад бүхнийг даван туулж чадаж л таараа.

-Ямар нэг найдлага байх­гүй юу?
-Найдлага байдаг бол би юугаа ч зориулахад бэлэн байна.

-Ийм удаан хугацаагаар гэртээ байхаар уйдаж хэ­цүү байдаг байх.
-Өөрт нь хэцүү байх шиг байдаг. Бүр давчдаад олны дунд орж ажлаа хийгээд яв­маар санагддаг юм шиг байгаа юм. Монголын том хуульч Совд, Чимид гуай хүртэл манай хүнийг их үнэлдэг. Бид хоёрыг хуримаа хийж байхад ажлын газрын нөхөд нь ирээд намайг “Их азтай хүүхэд байна. Дэмбэрэлцэрэн хол явна даа” гэж хэлж байж билээ. Чадалтай том хуульч гэж би боддог. Хүмүүстэй маргаж өөрийнхөөрөө их зүт­гэхээр нь би хааяа тэгж яахнав дээ гэж хэлнэ. Манай хүн тэр үед “Би хуульч хүн. Хуульдаа үнэнч байна” гэдэг юм. Яагаав нөгөө УИХ-ын гишүүн Засгийн газрын ги­шүүн байж болохгүй гээд Үндсэн хуулийн Цэцээр хэ­лэл­цэх үед шийдвэр нь эцэс­тээ байж болно гэж гарахад Дэмбээ маань байж болохгүй гээд хатуу зогссон шүү дээ.

-Найз нөхдөөс нь эргэж тойрч байгаа юу?
-Бие нь өвдсөн ч амьд сэрүүн байна гэдэг өөрөө чухал шүү дээ. Зарим нэг найз нөхөд нь ирдэг л юм.

Гэхдээ ирэхээ больсон хүмүүст гомдохгүй ээ. Зам зуурын хүмүүс тараа таниулж холдсон нь харин ч сайн хэрэг биш үү. Хорвоогийн жамаар амьдралд бэрхшээл зовлон тохиолдож л байдаг. Эгч нь хувь хүнийхээ хувьд бэрхшээлд бууж өгөхгүй да­ван туулах ёстой гэсэн зар­чим барьдаг. Эгч нь амьдра­лын шуургыг сөрж, давж л явна. Тиймээс үр хүүхдүүд маань ч аавынхаа мэргэж­лийг эзэмшээд сайн сайхан явж л байна.

Бэрхшээл туулсан ч мөрөөдөл минь биелж сургуулиа босгосон

-Дэмбэрэлцэрэн гуай бизнес энэ тэрээс хол хүн шиг санагддаг. Таныг ху­вийн сургууль байгуулна гэхэд яаж хүлээж авсан бэ?
-Анх намайг сургууль бай­гуулна гэхэд ёстой дэмжээ­гүй. Наад санаагаа орхи гэж л хэлсэн. Эхний хоёр гурван жил ойшоохгүй байснаа сүүл­дээ ойлгосон. Би ч нэг юманд зорихоороо санаснаа хийх гээд зүтгэчихдэг хүн. Энэ арван жилийн хугацаанд зөн­дөө олон сайхан оюутан төгс­гөж гаргасандаа баяртай бай­на. Ямар ч дэмжлэг байхгүй, хамгийн хүнд хэцүү замыг туулж байж л сургуулиа хөл дээр нь босгосон доо. Энэ бүх бэрхшээлийг даван туулж босгосондоо сэтгэл дотроо баярлаж явдаг. Энэ талаараа хожим нэг ном бичнээ. Мөнгө төгрөг байхгүй ч таньдаг бүх хүнээсээ мөнгө гуйж байсан үе бий. Сайн сайхан хүмүүс энэ үед таардаг л юм билээ. Одоо олон сайхан багш, шавь нартайгаа сургуулиа авч яв­на шүү дээ. Сургуулийнхаа оюутнуудыг мэргэжил эзэм­ши­хээсээ өмнө хүн бол гэсэн шаардлага тавьдаг. Цаг ба­рих, цэвэр сайхан орчинд хичээллэх хэрэгтэй гэж оюут­­нууддаа хэлдэг. Оюут­нууд маань хуушуурын мөн­гөгүй хэрнээ хичээлээсээ хоцрохгүйн тулд таксидаад ирэх үе ч бий. Агуу их юм жижигхэн зүйлээс ч эхэлдэг. Хичээлээс хоцрохгүй, сур­гууль дотор дэг журамтай байгаад сурвал хожим ажил дээр гараад ч ийм жишгээр байна гэж би оюутнууддаа хэлдэг юм. Сургууль маань одоо олон тэмцээн уралдаанд орол­цож гранпри, цом шилдэг тэргүүний шагнал авдаг бол­сон. Багш оюутангүй сургуу­лийн хэмжээнд болон улсын, олон улсын тэмцээнд амжилт­тай оролцож байна. Манай сургууль 13 төр­лөөр мэргэ­жил­тэн бэлтгэдэг. Гурван факультет, долоон тэнхимтэй. Хоорондоо өрсөл­дөөнтэй ур­лаг спорт, эрдэм шинжилгээ, ёс суртахууны олон тэмцээн болдог.

-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

Д.Мөнгөндалай