"Оюутолгой" ХХК-тай холбоотой нотлох баримтыг шинжлэн судлах сонсгол эхэллээ. 

Сонсголын эхэнд УИХ-ын гишүүн, Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хорооны дарга Н.Батнайрамдал сонсголын дэгийг танилцуулав. Сонсголд "Оюутолгой" ХХК-ийн удирдлагууд оролцож байна.

Сонсгол Төрийн ордны Чингис хаан танхимд болж байна. УИХ дахь АН-ын бүлэг даваа гараг бүр энэ танхимд хуралддаг. Гэвч УИХ-ын Тамгын газраас АН-ын бүлгийнхэнд урьдчилж мэдэгдээгүй гэдгийг тус бүлгийн ажлын албаны төлөөлөл мэдэгдэв.

Сонсголын тов сарын өмнө гарсан тул сонсголыг хойшлуулах боломжгүй, АН-ын бүлэг хаана хуралдахыг УИХ-ын Тамгын газар зохицуулна гэж Н.Батнайрамдал гишүүн мэдэгдсэнээр сонсгол цааш үргэлжлэв. 

Гэрч ямар эрх, үүрэгтэйг УИХ-ын гишүүн О.Батнайрамдал дэлгэрэнгүй танилцуулав. Гэрч буруу мэдээлэл өгвөл Эрүүгийн хариуцлага хүлээнэ гэдгийг анхааруулж, хариуцлагатай хандахыг хүслээ.

"Оюутолгой" компанийн Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааны ерөнхий менежер Э.Хонгорзул сонсголд оролцох боломжгүй гэж мэдэгдсэн байна. Шинжээчид тус ордын зэс, алт,мөнгө, молибденийн нөөц, дэлхийн дэх дэх том орд болохыг танилцуулав. 

Одоогоор "Оюутолгой" Азид хамгийн том, дэлхийд эхний арван том ордод тооцогдож байна.  

Шинжээч: Хоёр "Эрдэнэт", Монголын хамгийн том мөнгөний орд болох Асгаттай адил хэмжээний мөнгийг олборлолгүйгээр, газрын хөрсөнд үлдээх тооцоо гаргажээ. Эндээс сорчлон ашиглах гэж байна гэж дүгнэж болохоор байна. Ордын хайгуулын ажлыг дуусгаж, ордын үйлдвэрлэлийн нөөцийг бүрэн ашиглах хэрэгтэй.  

Хойд Хюго ордыг ашиглах хугацаандаа хайгуулын ажлыг үргэлжлүүлэн шинэ ТЭЗҮ хийх хэрэгтэй. Орлого буурсны дараа хайгуулыг үргэлжлүүлэх боломжгүй. Хойд Хюго нь ОТ-н хамгийн баян орд мөн.Гэтэл энэ ордын 48 хувь газрын хэвлийд үлдэхээр байна. Хайгуулын ажлыг үргэлжлүүлбэл нөөц өснө. 
     

Гэрээг 2009 онд хийсэн. Тухайн үед ТЭЗҮ байгаагүй. ТЭЗҮ-г Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөл 2010 онд баталсан. Тэгэхээр 2009 онд манай Засгийн газар харанхуй байдалтайгаар гэрээ байгуулжээ. Хэрэв Хойд Хюго ордын 48 орчим хувийг үлдээх бол гэрээг шинэчлэх шаардлагатай.

Эс бөгөөс манай улсад маш их хохиролтой.Бид өнөөдөр түүхэн хариуцлагатай мөчид ирээд байна. Ард түмний ирээдүйн талаар одоо хэлэлцэж байна. Та бүхний гаргах шийдвэр бидний үр хүүхдийн сайн сайхны төлөөх байх ёстой. Хүн бүр та бүхний шийдвэрийг харж хүлээж байна гэснээр хоёр дахь шинжээчийн дүгнэлт дууслаа.

3 дахь шинжээч ОТ төслийн талаар Монголд болон гадаадад хэрхэн мэдээлж байсан талаар танилцуулж байна.          

"Туркойз хилл ресурс" ХК зургаан удаа тайлан гаргаж, олон улсын хөрөнгө оруулагчдад танилцуулжээ. тэдний гаргасан мэдээллүүд ерөнхийдөө Монголд танилцуулсан мэдээлэлтэй дүйжээ. Гэхдээ молибденийн хүдрийн нөөцийн мэдээлэл зөрсөн. 

"Онтрэ" компанитай зайлшгүй хэлэлцээ хийх ёстой. ОТ сүүлийн арван жилийн турш ТЭЗҮ-гүй ажиллаж байна. Тус компани ТЭЗҮ-гүйгээр ажиллаж болдог юм байна гэсэн буруу жишгийг тогтоолоо. Уг нь уул уурхайн компани бүр таван жил тутамд ТЭЗҮ-гээ шинэчлэх үүрэгтэй. Гэвч ОТ олон удаагийн шаардлагыг үл хэрэгсэн, ТЭЗҮ шинэчлээгүй. Үүний улмаас манай улсын эдийн засагт ямар хохирол үүссэнийг тооцоолох боломжгүй. Учир нь тус компанийн олонх баримт нууцад багтжээ.              

Хойд Хюего, Өмнөд Хюго, Херуга ордыг ашиглана гэсэн дарааллаар ажиллаж байна. Оргил үедээ 600 мянган тонн зэсийн баяжмал үйлдвэрлэнэ. Ашиглалтын сүүлийн жилүүдэд баяжмал буурах ч хүдрийн хэмжээ буурахгүй. 30 орчим жилийн дараа баяжмал ихээхэн буурснаар Монголд ямар өгөөж өгөх нь ойлгомжгүй. Төлөвлөгөөг өөрчлөх бүрд зардал өссөн. Далд уурхайг яаран эхлүүлсэн. Хоёр аюулгүйн баганыг далд уурхайд барьжээ. Эдгээрт Цагаан суваргатай тэнцүү хэмжээний хүдэр ашиглалтгүй үлдэнэ.          

2010, 2015 оноос хойш ТЭЗҮ-гүй байна гэв.

Шинжээчийн дүгнэлт дуусаж, асуулт асуух УИХ-ын гишүүдийг бүртгэв. Асуулт, хариулт эхэлж байна. Эхний асуултуудыг төрийн байгууллагын төлөөлөлд тавина. 

О.Батнайрамдал: "Онтрэ" компанийн эзэмшиж буй Жавхлант хэр том орд вэ?         

 

О.Батнайрамдал: Хянан шалгах түр хороо хагас жилийн өмнө байгуулагдсан. Бид зургаан удаа хуралдаж, олон байгууллагаас мэдээлэл цуглууллаа. 92 мянган хуудас нотлох баримт цуглуулсан ч тал нь төрийн, байгууллагын нууц гэсэн тамгатай ул бид өнөөдөр энэ нээлттэй сонсголд ашиглах боломжгүй байна. 

ОТ яагаад 6 удаа албан бичиг хүргүүлсэн ч ирж, мэдээлэл өгөөгүй вэ? Хянан шалгах түр хороо нь парламентын нэг хэсэг. Гэтэл ОТ парламентыг үл хүндэтгэсэн. 6 албан бичгийн нэгийг С.Мөнхсүх захирал таны албан бланкан дээр ирсэн тул танаас энэ асуултыг асууж байна. Та нар яагаад хуудас бүр дээр нууцын тамга дарсан бэ? Яагаад ард түмнээс нуусан бэ?            

С.Мөнхсүх: Та бүхний дуудсан хуралд очихгүй байх шийдвэрийг бид хамт олноороо хэлэлцэн шийдвэрлэсэн. Мөн компанийн удирдлага солигдсон. Би одоогоор ажлаа аваагүй байна. Гэхдээ  сүүлийн 20 жилийн турш энэ төсөлтэй холбоотой ажилласан. Бас нэг шалтгаан гэвэл Засгийн газартай яг одоо хэлэлцээ хийж байна. Хэлэлцээг үр дүнд хүргэхийн тулд сонсголд оролцоогүй юм. 

Манай оффисын гадна хүмүүс цуглаж, эсэргүүцэл үзүүлсэн нь ажилтнуудын сэтгэл зүйд нөлөөлсөн, ажилтнууд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ил гарахыг хүсээгүй. Бид ажилтнуудаа шахаж шаардаагүй.

О.Батнайрамдал: Энэ бол зургаан удаа ирэхгүй байх хүндэтгэн үзэх шалтгаан биш. Төрийн ордон хамгаалалттай, энд та бүхэн аюулгүй байх бүрэн боломжтой. Дараагийн 30 жилд бид хамтран ажиллана. Гэтэл та бүхэн энэ итгэлцэл рүү ус цацлаа. Бид ард түмний төлөөлөл. Та наргүйгээр ОТ-н асуудлыг бүрэн хэлэлцэх боломжгүй. Надад ирүүлсэн албан бичиг дэрээ ч нууцын тамга дарсан байсан.                 

ОТ-н ил уурхай, нөөц хариуцсан  менежер Тогтохбаярын Отгонбаяр: Бид ТЭЗҮ-гүй ажиллах сонирхолгүй, аль болох ТЭЗҮ-гээ шинэчлэхийн тулд төрийн байгууллагаас өгсөн бүх мэдээллийг гаргаж өгсөн. Хайгуулыг байнга хийдэг. Хайгуулд нийт 400 орчим тэрбум төгрөг зарцуулсан. Үүний 88 тэрбум төгрөгийг "Онтрэ" компанийн талбайд хийсэн.    

УИХ-ын гишүүн Б.Жаргалан: ОТ маш чухал төсөл тул харилцан ойлголцох, дутуу мэдээллээ авах зорилгоор энэ сонсголыг хийж байна. Түүнээс нэг нэгнээ буруутгах зорилго агуулаагүй тул ОТ аль болох дэлгэрэнгүй хариулт өгнө үү.           

УИХ-ын гишүүн Б.Баярбаатар: Өнөөдөр энэ сонголыг явуулах гэж их зүйл боллоо. Дуудахаар ирдэггүй юм байна. Яагаад молибденийн нөөцөө гадаад тайландаа бичээд, дотоодод мэдээлээгүй вэ? Мэдээллээ яагаад нууцалдаг вэ? Нууцын цаана хулгай, луйвар байдаг. Та нар 16 жил шилний цаанаас чихэр долоолголоо. Хамт олноорооо гаргасан шийдвэр гээд утгагүй зүйл ярих юм. Ирээд хаалттай хуралдаж болох байсан. Иргэдийн бухимдал дээд цэгтээ хүрвэл танай оффист  бүх ноцтой зүйл ч болж мэднэ. Энэ сонсголын зорилго нь ард түмнийг мэлэх эрхээр хангах юм. Сонсгол үр дүнд хүрэх ёстой. ТЭЗҮ-гүй ажиллана гэдэг нь юу гэсэн үг вэ? Та бүхний олборлож буй эрдэс бол нийт ард түмний баялаг.                

Төрийн байгууллага эс үйлдэхүй хийгээд ТЭЗҮ батлаагүй юм уу? Энэ асуултад хариулна уу.

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яамны Уул уурхайн бодлогын газрын дарга М.Мэндбаяр: Хамгийн сүүлд 2023 онд ТЭЗҮ ирүүлсэн, шинжээчийн баг есөн сар ажилласан. Гэвч шинжээчийн баг ОТ-той ойлголцож чадаагүй. Ойлгомжгүй, батлах боломжгүй тооцоонууд оруулж ирсэн тул  Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөл ТЭЗҮ-г батлаагүй, буцаасан. өнөөдрийг хүртэл шинэчлээгүй байна. "Онтрэ"-гийн тооцоог ОТ-нхоос салга гэсэн ч салгаагүй байсан.         

УИХ-ын гишүүн Э.Болормаа: ТЭЗҮ-гүй байтал яагаад ОТ-н үйл ажиллагааг зогсоогоогүй вэ? "Онтрэ"-гийн талбайгаас олборлох гэж байхад яагаад зөвшөөрсөн бэ?


"Онтрэ ресурс" компанийн гүйцэтгэх захирал Стивэн Скотт: Манайх 10 ажилтантай, олборлолт явуулах  хүчин чадал бидэнд байхгүй. Мөн манай тусгай зөвшөөрөлтэй талбай нь Хойд Хюго ордтой нийлмэл тул нэгдсэн байдлаар олборлолт явуулах нь зөв гэж бид үзсэн. Тусад нь олборлоно гэвэл эдийн засгийн үр ашиггүй. 

С.Мөнхсүх захирал, ОТ: ТЭЗҮ батлуулахын тулд бид чадах бүхнээ хийсэн. "Онтрэ"-гийн асуудлыг нэг тийш нь болгох гэх мэт шаардлага тавьсан. Үүнийг ОТ дангаараа шийдэх боломжгүй юм. Миний ажилласан улсуудад ТЭЗҮ-гүйгээр ажилладаг уу  гэж асуулаа. Төслийн байгаль, нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөлд тухайн улсын Засгийн газар, иргэд ихээхэн анхаардаг. ТЭЗҮ-д тэр хэмжээгээр анхаардаггүй ч ТЭЗҮ нь бүх тал адилхан мэдээлэлтэй болох давуу талтай. Иймд ТЭЗҮ чухал. 

АМГТГ-ын Хайгуул ашиглалтын газрын дарга С.Ган-Очир: 2020 он хүртэл 2015 оны ТЭЗҮ хүчин төгөлдөр байв. 2020 онд ТЭЗҮ-гээ ирүүлсэн. Гэвч шаардлага хангаагүй.ТЭЗҮ-д уулын ажлын төлөвлөгөө багтдаг. Энэ том төслийг ТЭЗҮ-гүй гээд зогсоох эрх бидэнд байхгүй.                

УИХ-ын гишүүн Ө.Шижир: ОТ-оос 2037 оноос эхлэн ногдол ашиг хүртэнэ. Энэ хугацаа олон удаа хойшилсон. Гэтэл гурван жилийн дараагаас ОТ-н зардал ихээхэн өсөх нь. ОТ-н санхүүгийн тайлан одоог хүртэл нууц байна. Та бүхэн дуртай үедээ сонсголд ирдэг байж болохгүй. С.Мөнхсүх захирал нууцын хуулийг буруу тайлбарлалаа.  

Рио Тинто яагаад манайд 11 хувийн зээл өгсөн атлаа Онтрэ-д 6 хувийн хүүтэй зээл өгөв?  ОТ-н ТУЗ 9 гишүүнтэй. Тэдний 6-г нь Рио Тинто томилдог. С.Мөнхсүх захирал та ТУЗ-д гурав дахь жилдээ сууж байна. Менежментийн төлбөр 6 хувь буюу өндөр байна.  Одоо бид нийт 12 тэрбум ам.долларын зээлтэй болсон. Рио уул уурхайн биш санхүүгийн бизнес эрхлээд байна уу?     

С.Мөнхсүх захирал: "Онтрэ"-тэй хийсэн хэлцэл 2004 оноос эхлэлтэй. Тухайн үед Рио, би байгаагүй. ОТ "Онтрэ"-тэй хэлэлцээ  хийгээд сайжруулсан хувилбараа ТУЗ-д танилцуулсан, шийдвэр хүлээж байна. Pentwater компани "Туркойз хилл ресурс"-ын томоохон хувьцаа эзэмшигчдийн нэг байв. Гүний уурхайн зардал хээтсэн мэдээллийг хожуу мэдээлсэн гэдэг үндэслэлээр шүүхэд хандаад, талууд эвлэрч, шүүхийн маргаан эцэс болсон. ОТ-н ТУЗ-д санал зөрөх, нэгдэх үе ч бий. ОТ-н төлөө шийдвэр гаргадаг, Рио гишүүний олноороо хүч түрдэггүй, аль болох ойлголцох гэж хичээдэг.                    

Менежментийн төлбөрт нийт Рио-д 1.2 тэрбум ам.доллар орчим төлсөн гэж би санаж байна. Лавлах хэрэгтэй. Рио Тинтогийн ТУЗ-ийн хурлын тэмдэглэлийг би та бүхэнд өгөх эрхтэй эсэхээ мэдэхгүй байна. Асуугаад эргээд хариулъя. 

УИХ-ын гишүүн С.Зулпхар: Энэ төслийг эрх тэгш хэрэгжүүлээгүй учраас өнөөдөр иргэд бухимдаж байна. Рио Тинто групп бусад төслүүдээ ТЭЗҮ-гүй эхлүүлсэн тохиолдол байдаг уу? 

Шинжээч: 2010 онд бүлэг ордыг ашиглах ТЭЗҮ-г баталсан. 2015 онд ТЭЗҮ-г тодотгосон. Хуулиараа бол ТЭЗҮ-г баталсны дараа Хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулах ёстой байв. 2010 онд гаднын компани ТЭЗҮ боловсруулж, Могол руу орчуулсан. ОТ баян ордоо түрүүлж ашиглаад, ядуу хүдрээ дараа нь ашиглах гэж байн. Ийм жишиг бусад улсуудад гарч байсан. 

М.Мөнхсүх: Бусад улсад ТЭЗҮ манай улсад байдаг шиг утгаар хэрэгждэггүй. Бусад улсуудад уу уурхайн төслийн байгаль, нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг хангасан, эсэхэд илүүтэй анхаардаг. 
   

Сонсголд УИХ-ын долоон гишүүн оролцов. 

Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлийн гишүүн асан: ОТ шиг ийм том уурхайд ТЭЗҮ-гүй ажиллах боломжгүй, ийм байж болохгүй. 

ОТ-н ерөнхий менежер Т.Отгонбаяр: Бид сорчлон олборлоогүй, хайгуул үргэлжилнэ. 

УИХ-ын гишүүн Б.Бат-Эрдэнэ: ОТ олон мянган хүнийг ажлын байраар хангаж, нийгэм эдийн засагт тодорхой хувь нэмэр оруулдаг. Үүнийг мартаж болохгүй. Шинжээчдийн дүгнэлттэй ОТ санал нийлэхгүй байна уу? АМГТГ ТЭЗҮ чухал биш, тайлан чухал гэж хэлсэнд би маш их гайхлаа. Ган-Очир дарга та ямар хуулийн  аль заалтад үндэслэн ингэж хэлэв? Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам эсрэг хариулт өглөө шүү дээ. Одоо ТЭЗҮ-гүй атлаа үйл ажиллагаа эрхэлж буй, уул уурхайн өөр төсөл бий юу? 

Шинжээчдийн дүгнэлтийг төрийн байгууллагууд хүлээн зөвшөөрч байна уу? ОТ-н зардал хэтэрснийг төрийн байгууллагууд мөн л хянаж  чадалгүй өнөөдрийг хүрчээ. Хайгуулын тусгай зөвшөөрлөө сунгуулах хүсэлт нь шаардлага хангаагүй байжээ. Үүн дээр хариулна уу?     

АМГТГ-ын Хайгуулын газрын дарга, Ган-Очир: ОТ ганцаараа ТЭЗҮ-гүй атлаа ажил нь явдаг гэж би хэлэхгүй, амьдрал учраас ТЭЗҮ-гүй атлаа үйл ажиллагаа нь үргэлжилж буй ААН-үүд бий. Тайлан мэдээлэл авах нь бидэнд ач холбогдолтой байдаг. Уулын ажил зогсож болохгүй тул бид тайлан, ТЭЗҮ-г хүлээн авдаг.   

Шон Хинтон: Би Монголд анх оюутан байхдаа Ховд аймагт ирсэн. Монгол хэл бага сага сурсан. ОТ-н ТУЗ-ийн даргын ажлыг нэг жилийн өмнө авсан. Миний монгол хэл сайн биш тул үүнээс хойш англиар ярья. Рио  Тинто группийн зээлийн хүүг оновчтой тогтоосон, эсэхийг надаас асуулаа. 

ТУЗ хуулийн дагуу шийдвэр гаргадаг, гишүүн бүр мэдээллийг бүрэн авсан, эсэхэд анхаардаг. Бүтээн байгуулалт олон жил үргэлжилж, одоо л бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэх гэж байна. Зээлийн хүүгийн түвшинг би ажлаа авахаас өмнө Засгийн газартай хэлэлцээг эхлүүлсэн. ОТ Монголд нийт 20 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулсан.                 

Нийт төслийн 63 хувийг хөрөнгө оруулагч тал, үлдсэнийг Монголын Засгийн газар хүртэнэ гэж Сангийн яам хариулав.

Сонсголын эхний хэсэг дуусав. Одоо Жавхлант, Шивээ толгойн ордтой холбоотой нотлох баримтыг хэлэлцэнэ. 41 гэрчийг дуудсан ч 9 гэрчтэй холбогдож чадаагүй, гурван гэрч оролцох боломжгүйгээ мэдэгджээ.