Өмнийн говьд томоохон бүтээн байгуулалтын ажлууд үргэлжилсээр байна. "Оюу толгой"-н гүний уурхайгаас анхны хүдрийг олборлож эхлэв. Мөн Дорноговь аймагт монгол, энэтхэг, хятадын инженер техникийн ажилтнууд манай улсын анхны газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг барьж эхэлсэн. Стратегийн онц чухал ач холбогдолтой энэ үйлдвэр хэзээ ашиглалтад орох бол хэмээн монгол хүн бүр хүлээж байна.       

Бид 2027 оноос дотоодод үйлдвэрлэсэн авто болон онгоцны шатахуун хэрэглэж эхэлнэ. Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд барьж буй Газрын тос боловсруулах үйлдвэр 2027 онд ашиглалтад орно. Үйлдвэрийн механик угсралтын ажлууд 2026 онд дуусаж, тохируулга туршилтыг 3-6 сарын турш хийсний дараа үйлдвэрийг ашиглалтад оруулах юм.

Түүхий газрын тосны нөөц, олборлолтоос энэ үйлдвэрийн жилд үйлдвэрлэх шатахууны хэмжээ шууд хамаарна. Иймд одооноос газрын тосны салбарын хайгуулыг эрчимжүүлэх шаардлагатайг Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн захирал Д.Алтанцэцэг онцлов. Тэрээр энэ сарын 20-нд эдийн засгийн сэтгүүлчидтэй уулзан, төслийн явцыг мэдээллээ.     

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн нийт өртөг 2 тэрбум ам.доллар.

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн нийт өртөг 2 тэрбум ам.доллар. Үүний 1.2 тэрбум ам.долларыг БНЭУ-ын Экзим банкны хөнгөлөлттэй зээлээр шийдсэн. Засгийн газар дэд бүтцийн буюу төмөр зам, цахилгаан дамжуулах агаарын сүлжээ, авто зам тавих, түүхий тос дамжуулах хоолойн зардлыг хариуцаж байна. Түүхий тос дамжуулах хоолойг БНХАУ-ын төрийн өмчит “Норинко интернэйшнл корпорац” барьж эхэлсэн. Энэ хоолойн зардал дангаараа 380 сая ам.доллар. Энэ төлбөрийг бид 100 хувь нүүрсээр төлж барагдуулна. Нийт төлбөрийн 90 хувийг нүүрсээр тооцуулах хүсэлтээ гүйцэтгэгч тал тавьсан ч манай талаас 100 хувь нүүрсээр буюу ЭТТ-н нүүрсээр төлөх санал тавьж, тохиролцоонд хүрчээ.     

Анх газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ-г боловсруулж, 1.2 тэрбум ам.долларын өртгийг тооцоолохдоо энэ зардал 20 орчим хувиар өсөж болзошгүйг онцолсон байна. Үйлдвэрийг 2027 онд ашиглалтад оруулахын тулд Энэтхэгийн талаас дахин 423 сая ам.долларын зээл авах шаардлага үүсжээ. Энэ зээлийн хэлэлцээрийг УИХ соёрхон батлах ёстой.              

ГАЗРЫН ТОС БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛДВЭРИЙН ЯВЦ: НИЙТ АЖЛЫН 70 ХУВИЙГ ХИЙСЭН

Газрын тос боловсруулах үйлдвэр нь маш олон байгууламжаас бүрдэнэ. Байгууламж тус бүрийн төвөгшил, инженерчлэлийн ажилд зарцуулах хугацааг харгалзан, бүтээн байгуулалтыг дөрвөн хэсэгт хуваан хэрэгжүүлж байна. Эдгээр нь:

EPC 01: Технологийн бус барилга байгууламж
EPC 02: Атмосферийн болон вакуум нэрлэг, ханасан хий ялгах байгууламж, дагалдах, туслах байгууламжууд
EPC 03: Үйлдвэрийн дулааны цахилгаан станц
EPC 04: Лицензтэй технологийн байгууламжууд

Одоо EPC 01, 02, 03 багц ажлууд, газрын тос дамжуулах хоолойн барилга угсралт үргэлжилж байна. Ерөнхий гүйцэтгэгч болох БНЭУ-ын “Инженерс Индиа” болон БНХАУ-ын компаниуд, тэдний туслан гүйцэтгэгч монголын компаниудын нийт 1000 орчим хүн үйлдвэрийн талбайд ажиллаж байна.

EPC 01 багц ажил
Энэхүү багц ажлын ерөнхий гүйцэтгэгч БНЭУ-ын “Kalpataru Projects International Limited” компани 2021 оны нэгдүгээр сард барилга угсралтаа эхлүүлсэн. Тус ажлын хүрээнд иргэний 9 барилга, усны шугам хоолой, ЦДАШ, дэд станц, нөөцийн агуулах бүхий ус хангамжийн систем, үйлдвэрийн талбайд цахилгаан, холбооны кабел болон технологийн шугам хоолой нэвтрэх 440 сувагчлал, 35 км ус зайлуулах систем, 17.5 км авто зам зэрэг талбайн дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтууд хийгдэж байна.

Эдгээр ажлын гүйцэтгэл 93 хувьд хүрч, ирэх онд дуусгана. Зөвхөн энэ багцын ажлуудыг хэвлэхэд нийт 16 мянган хуудас болсон гэхээр газрын тос боловсруулах үйлдвэр нь ямар олон шат дамжлагатай, хэдэн хүний хүч хөдөлмөр шингэсэн нь харагдана.  

EPC 02 ба EPC 03 багц ажлууд
EPC 02 багц ажлаар атмосфер ба вакуум нэрлэгийн байгууламж, хий ялгах зэрэг үйлдвэрийн үндсэн технологийн байгууламжуудыг барина. Мөн дагалдах, туслах, хангамжийн бүх төрлийн байгууламжууд, түүний дотор 42 агуулах сав резервуар, бүтээгдэхүүн ачих буулгах вагон, авто эстакад зэрэг байгууламжууд баригдана. Эдгээр байгууламжуудын ажлын зургийг Испанийн “Intecsa” компани гүйцэтгэж байна. Зөвхөн энэ багцын ажлуудыг гүйцэтгэхэд 12 мянган тонн ган ашиглах тооцоо гарчээ.

EPC 03 багцын хүрээнд үйлдвэрийг цахилгаан, дулаан, уураар хангах 35 МВт хүчин чадалтай, шингэн түлшээр ажиллах дулааны цахилгаан станц барина. Станц барих ажилд дэлхийн аж үйлдвэр, технологийн салбарын тэргүүлэгч, ХБНГУ-ын компаниуд оролцож байна. Уурын зуухыг “ThyssenKrupp”, турбин генераторыг “Siemens” үйлдвэрлэж байна. Зуухны ажлын нарийвчилсан зургийг Италийн “STF Termotechnica” компани гүйцэтгэж байна.

Дээрх хоёр багц ажлын ерөнхий гүйцэтгэгчээр БНЭУ-ын "Megha Engineering and Infrastructure Limited" компани шалгарч, 2022.10.28-ны өдөр гэрээ байгуулж, инженер-геотехник, суурь судалгааны ажлаа дуусган өнгөрсөн дөрөвдүгээр сард барилга угсралтаа эхлүүлжээ.

Одоо ерөнхий гүйцэтгэгч компаниас ирүүлсэн барилга угсралт, тоног төхөөрөмжүүдийн техникийн бичиг баримт, зураг төслийг хянах ажлаас гадна резервуар, агуулах сав паркуудын суурь, үйлдвэрийн дулааны цахилгаан станцын дэд станц болон удирдлага хяналтын байр, шугам хоолойн эстакадын барилга угсралтыг хийж байна.

EPC 04 багц ажил

EPC 04 багцад хамаарах гүн боловсруулалтын патенттай технологийн байгууламжуудын лиценз эзэмшигчээр шалгарсан дараах компаниудтай 2022 оны 1-4-р сард гэрээ байгуулсан юм.

• Устөрөгчийн үйлдвэр (HGU) - Италийн Kinetics Technology
• Хүхэр ялгах байгууламж (SRU) - Францын Axens    
• Бензин боловсруулах байгууламж (MS Block) - АНУ-ын UOP Honeywell
• Гидрокрекинг (HCU) - АНУ-ын UOP Honeywell
• Дизелийн гидроцэвэрлэгээ (DHDT), АНУ-ын UOP Honeywell
• Шингэрүүлсэн шатдаг хий ялгах байгууламжууд (LPGU)-АНУ-ын UOP Honeywell    
• Висбрекинг (VBU)- Нидерландын Shell

Дээрх компаниуд өөр өөрийн патенттай, технологийн байгууламжуудын зураг төслийг 2022 оны арванхоёрдугаар сард боловсруулж дуусжээ.

Энэ багцыг гүйцэтгэх компанийг сонгон шалгаруулах ажил дуусаж, ажлыг эхлүүлэх нөхцөл бүрдсэн байна. Дээрх долоон байгууламжийн нэн түрүүнд эхлэх шаардлагатай гурван байгууламжийг (гидрокрекинг, устөрөгчийн үйлдвэр, хүхэр ялгах) 1.2 тэрбум ам.долларын зээлийн дүнд багтаан барина. Энэ багцын нийт ажлууд 24 мянган хуудастай.

Эдгээр дөрвөн багц ажил зэрэг үргэлжилж байгааг Д.Алтанцэцэг захирал тайлбарлав. Эхний багцыг дуусгаад дараагийн ажлыг эхэлж болохгүй, энэ нь цаг алдахад хүргэх эрсдэлтэй гэв. Мөн тэрээр "Багц тус бүрийн гүйцэтгэгч компанийг сонгон шалгаруулах олон улсын тендер зарлах, тендерээ үнэлэх, шалгарсан компанитай үнэ нөхцөлүүдээ тохирч, гэрээ байгуулах гэх мэт бэлтгэл ажлууд ерөнхийдөө дууссан. Эдгээр нь хамгийн их цаг зарцуулсан ажлууд байв. Бид нийт ажлынхаа 70 хувийг гүйцэтгэсэн" гэсэн юм.   

    
  МОНГОЛД АНХ УДАА ГАЗРЫН ТОСЫГ ХОЛ ЗАМД ТЭЭВЭРЛЭХ МАГИСТРАЛЬ ШУГАМ ХООЛОЙ
БАРЬЖ БАЙНА

Манай улсын зүүн бүсийн газрын тос нь царцамхай, мөн өвлийн цаг агаарыг харгалзан түүхий тосоо төмөр замаар тээвэрлэхгүй, дамжуулах хоолойгоор боловсруулах үйлдвэр рүү хүргэхээр шийдсэн юм. Үйлдвэрийг түүхий эдээр хангах 530 км газрын тос дамжуулах хоолой нь Дорнод аймгийн Матад сум дахь газрын тосны 19-р талбайгаас Алтанширээ сум дахь үйлдвэрийн талбай хүртэл баригдана. Дамжуулах хоолой 2.8-3 метрийн гүнд байрлана.

Хоолой барих ажлын ерөнхий гүйцэтгэгчээр шалгарсан БНХАУ-ын төрийн өмчит “Norinco International Cooperation” компани 2022 оны сүүлээс ажлаа эхлүүлжээ. Өнгөрсөн хугацаанд тус компани ажлын нарийвчилсан зураг, түүхий тосны шинжилгээ, суурь судалгаанууд, зургаан байршилд кемпийн барилга угсралт, технологийн зам зэрэг дэд бүтцийн ажлаа дуусгажээ. Ингээд дамжуулах хоолойн барилга угсралтыг өнгөрсөн зургаадугаар сард эхэлсэн байна. Нарийвчилсан зургийг Канадын “Worley Parsons” компани хийж, туслан гүйцэтгэгчээр “Синопек” ажиллаж байна.

Ташрамд хэлэхэд дамжуулах хоолойг барьж угсрахад олон тооны гагнуурчин ажиллах шаардлага тулгарсан ч монгол гагнуурчид шаардлага хангаагүй тул урд хөршөөс гагнуурчид авчран ажиллуулж байна.  

Дээрх ажлууд нь бүгд өндөр төвөгшилтэй, нарийн мэргэжил мэдлэг, туршлага шаардсан өргөн цар хүрээтэй ажлууд юм. Монгол, Энэтхэг хоёр улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны билэг тэмдэг болсон өндөр технологийн, хүнд аж үйлдвэрийн, цогц бүтээн байгуулалтад Энэтхэг, Хятад, Итали, Франц, Герман, АНУ, Нидерланд, Испани, Канадын олон инженер оролцон ажиллаж байна.

“Газрын тосны үйлдвэрийн хотхон”-ы бүтээн байгуулалт

Хотхоны I ээлж болох таван объектын барилга угсралт явц есдүгээр сарын байдлаар 79 хувьтай байжээ. Ашиглалтад орсон эхний 40 айлын сууцанд БНЭУ, БНХАУ-ын компаниуд болон төсөл хэрэгжүүлэгч компанийн ажиллагсад байрлажээ.

Хотхоны II ээлжийн орон сууцны барилга угсралтын явцад үүссэн зарим хүндрэлтэй асуудлыг шийдвэрлэхээр ЗГХЭГ-ын даргын 2023.06.29 өдрийн 70-р тушаалаар Ажлын хэсэг байгуулагдсан. Учир нь Батлан хамгаалах яамны 339-р анги зарим байрыг барихаар гэрээ байгуулсан ч ажил нь удааширчээ. Нийт 27 тэрбум төгрөгөөр II ээлжийн байруудыг барина. 

Үйлдвэрээ барьж эхэлсэн ч түүхий эд нь баталгаагүй хэвээр   

“Монгол газрын тос боловсруулах үйлдвэр”-т Давст 31 талбайг шилжүүлэн өгсөн. Өмнө нь энэ талбайд БНХАУ-ын “Петрочайна Дачин тамсаг” компани олборлолт явуулж байжээ. Гэсэн ч дахин хайгуул хийсэн байна. Энэ судалгааны үр дүн ирэх онд тодорхой болно. Хэрэв эрэл хайгуулаар газрын тосны нөөцийг шинэчлэн тогтоовол үйлдвэр жилд 1.5 сая тонн түүхий тос боловсруулах хүчин чадалдаа баталгаатай хүрэх юм.

“Петрочайна Дачин тамсаг” компани УУХҮЯ-ны Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлд анх өгсөн төлөвлөгөөндөө жилд 1.8 сая тонн түүхий тос олборлоно гэжээ. Энэ дагуу үйлдвэрийн хүчин чадлыг жилд 1.5 сая байхаар тооцоолж, үйлдвэрээ барьж эхэлсэн. Гэвч “Петрочайна Дачин тамсаг” төлөвлөсөн ёсоор түүхий тос олборлохгүй байна. Тус компани анх 2800 цооног өрөмдөхөөр төлөвлөсөн ч 1700 удаа өрөм тавьжээ.

Манай улсын зүүн бүсээс олборлож буй тос нь нягт ихтэй буюу хөнгөн, хамгийн бага хүхэртэй гэх мэт давуу талтай аж. Хүхэр бага байснаар түүхий тосыг боловсруулахад төвөгшил бага, сайн чанарын дизель гарган авах боломжтой.

Орон нутгийн иргэдийн эсэргүүцэл гэх мэт шалтгааны улмаас тус компани цаашид хөрөнгө оруулалтаа нэмж, эрэл хайгуул хийх төлөвлөгөөгүй байна. Иймд Давст 31 талбайд хайгуул хийлгэхээр олон улсын компаниудын дунд сонгон шалгаруулалт зарласан ч санал ирээгүй аж.

Мөн гүйцэтгэгч Энэтхэгийн компанид төлбөрийг нь бүтэн жилийн дараа өгсөн гээд газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг барих явцад манай талаас шалтгаалсан алдаанууд ч гарчээ. Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг “Эрдэнэс Монгол”-ын дээвэр дор нэгтгэн, УУХҮЯ удирдах болсон. Бүтцийн энэ өөрчлөлтийн улмаас гүйцэтгэгч компаниудын төлбөрийг хоцроосон байна. Энэтхэгийн компаниудтай төлбөрийг хоцроовол долоо хоногийн 0.028 хувиар алданги тооцох нөхцөлөөр гэрээ байгуулсан тул эхнээсээ алданги нэхсэн албан бичгээ илгээжээ.                  

Төгсгөлд нь онцлоход манай улсын зүүн бүсээс олборлож буй тос нь нягт ихтэй буюу хөнгөн, хамгийн бага хүхэртэй гэх мэт давуу талтай аж. Хүхэр бага байснаар түүхий тосыг боловсруулахад төвөгшил бага, сайн чанарын дизель гарган авах боломжтой юм.

Нийт 150 га газарт инженерүүд, техникийн ажилчид хаягдал багатай, орчин үеийн, шилдэг технологитой үйлдвэр барихаар ажиллаж байна. Манай улсаас 35 компани энэ төсөлд туслан гүйцэтгэгчээр ажилладаг. Ирэх онд төслийн талбайд гаднын 2800 мэргэжилтэн ажиллах тооцоо гарчээ.