УИХ-ын 126 гишүүнээс 73 гишүүн буюу 59.5 хувийн ирцтэй байгаа тул УИХ-ын чуулганы есдүгээр сарын 22-ны хуралдаан эхэллээ. 

Өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайдын нэр дэвшүүлсний дагуу УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэнг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар томилох асуудлыг хэлэлцэнэ. Хуралдааны эхэнд Ерөнхий сайд Н.Учрал Хууль зүйн сайдаар томилохоор Г.Тэмүүлэнг дэвшүүлсэн үндэслэлээ танилцууллаа.

Ерөнхий сайд болон томилогдох этгээдээс асуулт асууж байна. 

УИХ-ын гишүүн А.Ариунзаяа: Сүүлийн үед цахим сүлжээнд бусдыг илт гүтгэсэн. Энэ хүн ДОХ-той гээд зарлах, дагавар охиноо хүчиндсэн гээд зарлаж байна. Та хууль зүйн сайд болвол Эрүүгийн хуулийн зүйл заалтад гүтгэх, доромжлохтой холбоотойгоор иргэдийнхээ алдар хүндийн хамгаалах тал дээр нь ямар нэгэн арга хэмжээ авах уу? 

Г.Тэмүүлэн: Эрүүгийн тухай хуулийн 13.14 гүтгэх доромжлохтой асуудлын талаар, Үндсэн хуулийн 19.1 дээр иргэний эрхийг хамгаалах, сэргээх үүргийг төр хүлээдэг. Одоогийн хуульд учир дутагдалтай, зохицуулалтгүй байгаа асуудлыг , тэр дундаа хүний нэр төр, алдар хүндийг хамгаалах эрх зүйн зохицуулалтыг хүндэтгэх үзэх зохицуулах нь зүйтэй гэж харж байгаа. Ямар нэг байдлаар гүтгэх үйлдлийг хуульчлах нь Үндсэн хууль болоод олон улсын гэрээг зөрчихгүй. Улс орнууд гүтгэх, илт худал мэдээлэл. тараах гэмт хэрэг зөрчлийг тус тусад нь бие даасан хуулийн зохицуулалтаар зохицуулж ирсэн байдаг. Хэрэв томилогдвол энэ асуудлыг анхаарч, гишүүдийн саналыг судалж үзнэ. 

УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг: Г.Тэмүүлэнг дэмжиж байгаа. Хууль зүйн салбар иргэдийн хуульт ёсонд итгэх итгэлийг сэргээж, хууль ёсыг хамгаалж сахиулж ажиллах ёстой гэдгийг хэлмээр байна. Би 2023 онд хууль зүйн салбарт ажиллаж байгаа өөр салбар руу шилжсэн байдаг. Тухайн үед 30 гаруй хуулийн төсөл үлдээсэн байдаг. Эндээс 5-6 нь өнгөрсөн жилүүдэд УИХ-д өргөн баригдсан, үлдсэн нь тоосонд дарагдаад хүлээж байна. Та сайд болвол үүнийг анхаарч, улс төрийн манлайлал үзүүлээрэй. Болж өгвөл хууль зүй, бодлого талдаа илүү анхаараарай. Томилогдсон сайдууд дотоод хэргийн талд илүү анхаарч, хэн олон генерал урдаа зогсоох вэ гэдэгт анхаардаг. Таныг УИХ-д гурав сонгогдсон учраас сайдаар санал болголоо гэж харахгүй байна. Эдийн засаг санхүүгийн нүдээр хууль зүйн салбарыг хараарай гэж хэлье.

Хоёр асуулт байна. Хар тамхи гэдэг бестселлер ном гэдэг шиг зарагдаж байна. Та үүн дээр ямар байр суурьтай байдаг вэ?  Хоёрт нь, А.Ариунзаяа гишүүний хэлсэнчлэн гүтгэх, худал мэдээлэл тараахад анхаарч ажиллаарай гэж хэлье.

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: П.Сайнзориг гишүүнтэй санал нэг байна. Мэргэжлийн боловсон хүчний хувьд хамтран ажиллана гэж итгэж байна. Энэ салбарт хавдар болсон асуудал олон байгаа тэдний нэг нь хар тамхи. Бид бүхэн 2025 оны намар хар тамхитай холбоотой асудулыг хэд хэдэн удаагийн хурлаар тогтоол гаргаж, чиглэлүүдийг Засгий газарт өгсөн байдаг. Томилогдож очвол гаргасан тогтоолынхоо хэрэгжилтийг хянах боломж бүрдэнэ гэж харж байна. Энэ тогтоолд хууль тогтоомжийг тодорхой болгож, төрөөс баримтлах стратегийг боловсронгуй болгохыг тусгасан байсан. Хар тамхитай хатуу тэмцэнэ гэж бодож байгаа. хар тамхитай холбоотой гэмт хэргийн гаралт 2000 гаран зөрчил гарсан байна. 90 хувь нь 35 хүртэлх насны залуучууд. 55 хувь нь 13-25 насны залуучууд хүүхдүүд байна. Энэ маш харамсалтай тоон үзүүлэлт, 76 хүн амь насаа алдсан байна. Нөгөө талаас хар тамхинд донтсон иргэдийг гэмт хэрэг гэж харахаас хохирогч, эмнэлгийн тусламж хэрэгтэй гэдэг талаас нь хамгаалж туслах асуудлыг, урьдчилан сэргийлэх ажлыг төлөвлөж хийх ёстой гэдэг байр суурь дээр хатуу ажиллана. 

УИХ-ын гишүүн М.Нарантуяа: Г.Тэмүүлэн гишүүнийг Хууль зүйн сайдаар томилогдохыг дэмжиж байна. Амжилт хүсье. Хоёр асуулт байна. Нэгдүгээрт, Монгол Улсын иргэд шүүх засаглалд итгэх итгэл маш өндөр хувиар буурсан. Энэ нь шүүх засаглалын зарим асуудлыг нүдээ аньж, Ерөнхийлөгч уучилж өнгөрөөдөг үйл явдлаас улбаатай. Өнгөрсөн хугацанад сонин зүйлүүд болоод өнгөрлөө. Яагаад вэ гэхээр хууль хүчний байгууллагуудын удирдлагуудад асуудал байна. Шинэчлэл хийх болсон байна. Хууль хүчний байгууллагын дарга удирдлагууд улс төрчдийн гар хөл болж байна. Тухайлбал таны өмнөх  С.Амарсайхан сайдыг огцруулахад гар бие оролцсон хүмүүсийг дахиж албан тушаалд томилохгүй байхыг анхаарах хэрэгтэй. Хамгийн гол нь энэ нь эргээд нийгмийн амьдралд, шүүх засаглалд итгэх итгэлд сөргөөр нөлөөлж байна. С.Амарсайхан сайд сошиал дахь троллуудай тэмцэх ажлыг эрчимтэй хэрэгжүүлж байсан. Та энэ ажлыг үргэлжлүүлэх үү? 

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Иргэдтэй уулзаад явж байхад олон асуудал хэлж байна. Хууль зүйн салбарыг бэхжүүлэх, хүн бүрд эрх тэгш хэрэгжүүлэхийг хатуу шаардаж байгаа. Нөгөө талдаа хууль захирагддаг байх хэрэгтэй. Бас төр нь иргэдээ хамгаалж чаддаг цогц институт бүрдүүлэх хэрэгтэй. Шүүх бол тусдаа асуудал. УИХ-аар өнөөдөр ороод ажлаа аваад явбал хууль дээдлэх ёсыг бэхжүүлэхэд бодлогын түвшинд анхаарч ажиллана. Шүүхэд итгэх итгэлийг сэргээх хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох шаардлагатай байна. Шүүхийг бэхжүүлж хараат бус ажиллах боломжийг нь бүрдүүлж байж шударгаар ажиллах хариуцлагыг нэхнэ. Засгийн газар тэр дундаа бодлогын яамны хувьд хамтарч ажиллана. Хууль сахиулах байгууллагуудын хараат бус байдал харьцангуй хүнд нөхцөлтэй байгаа.

УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргал: Гэмт хэрэг зөрчлийн тоо өсөж байгаа талаар өндөр тоонууд дурдлаа. Эдийн засагч хүний хувьд гэмт хэргийн гаралтад нөлөөлж байгаа нийгэм эдийн засгийн хүчин зүйлүүдийг юу гэж харж байгаа вэ? Эдийн засагч хүний хувьд урьдчилан сэргийлэх бодлого байгаа юу? Хоёрдугаарт төслийн хэмнэлтийн цаана жирийн иргэдийн амьдралд дордож байдаг. Нөгөө талдаа хүний эрхийн хамгаалалтыг бэхжүүлэх шийдвэрийн өмнө тулж очно. Төсвийн хэмнэлт гээд бүх ийм шийдвэрт Хууль зүйн сайдын хувьд андах уу, эдийн засагчийн нүдээр харах уу? Гэр бүлийн шүүх шинээр байгуулагдаад Гэр бүлийн тухай хууль шинээр батлагдсан. Үүнтэй холбоотой хүүхдийн тэтгэмжийн мөнгийг олгохтой холбоотой журмыг батлах ажил таныг хүлээж байгаа, маш яаралтай шийдэж өгөөрэй. 

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Төрийн бодлогын эцсийн шалгуур нь хүний эрхийг хэр хамгаалж байгаагаараа хэмжигдэх ёстой. Үндсэн хуулийн суурь зарчмыг хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллана. Хүний эрх чөлөөг хязгаарласан төсвийн хэмнэлт гэж байх ёсгүй. Ийм харамсалтай зүйлүүд болж байсан. 2025 оны төсвийн төслийг батлахад Х.Баасанжаргал гишшүнтэй хамтарч ажиллаж байсан. Хэмнэх ёсгүй зардлаа танаж, хэмнэх ёстой зүйлсээ үлдээдэг зүйлс бий. Хүртээмжтэй эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох суудал бий. Авилгал, ядуурал гэдэг зүйл бол ах дүү гурав шиг хамт явдаг энэ асуудлыг онцгойлж үзэх шаардлага байгаа. Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх нь Хууль зүй, дотоод хэргийн яамны асуудал мөн. 

УИХ-ын гишүүн М.Пүрэвдорж: Өнөөдрийн чуулганаар 2026 оны төвсийн тодотголыг хэлэлцэх ёстой байсан. Үүгээр төрийн албан хаагчдын цалин, ахмадын тэтгэвэр гол асуудал орж ирж байгаа. Төсөв болгон дээр, төсвийн тодотгол болгон дээр ахмадуудын тэтгэврийг нэмэх ёстой гэдэг байр суурь дээр би зогсдог. Гэвч МАН дотроо хуваагдаад төсвийн тодотголыг гацааж байна. Ахмадын тэтгэвэр нэмснээр хоёр улирлын дараа 0.1 хувиар инфляци үүсдэг гэж судалгаа байгаа. Гэтэл зарим хүмүүс барааны үнэ нэмэгдэнэ гэж худал ярьж байна.

Тийм учраас өнөөдрийн хэлэлцэх ёстой гурван хуулийг хэлэлцүүлж өгнө үү гэж саналаа өгч байна. МАН хоёр хуваагдаад сайд томилно гэхээр хуралдаа орж ирдэг байж болохгүй. Өнөөдрийн хурлаа үргэлжлүүлээд асуудлаа хэлэлцээд явъя гэж бодож байна. 

Хоёрдугаарт, Г.Тэмүүлэнг сайдаар томилохыг дэмжиж байна. 

УИХ-ын гишүүн Ө.Шижир: Есдүгээр сарын 15-нд чуулган нээлтээ хийчхээд анхны хурал нь энэ болж байна. Шалтгаан нь МАН-ын хуваагдал. Хүн томилох болохоороо хурлаа хийх гээд ирцээ бүрдүүлээд ороод ирдэг. Төсөв хэлэлцэх болохоор хоёр тийшээ хараад суучихдаг. Яг үнэндээ та бүхэн монголын ард түмний амьдралыг сайжруулъя гэж голын хоёр талд гарчхаад чулуу шидээгүй. Эрх мэдлээ булаацалдаж ингэж байгаа шүү дээ. Өнгөрсөн жил төсөв хэлэлцэхэд яг ингэсэн. Хэнд илүү мөнгө хуваарилах вэ гээд л гацсан. 

Хоёрдугаарт, Хууль зүйн салбар хоёр жилийн дотор тав дахь сайдаа хүлээж авч байна. Сайд нь тогтворгүй болохоор салбар нь бужигнадаг. Таны өмнөх сайдууд дандаа гэмт хэрэг ярьдаг байсан. Олон ангит эрүүгийн киноны анги ярьж байгаа юм шиг байдаг байсан. Үүнээсээ болоод иргэдийг хувааж талцуулдаг. Та бас гэмт хэрэг ярьдаг сайд болох уу?

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Аливаа мөрдөн шалгах үйл ажиллагаа болоод шүүх үйл ажиллагааны процесс бие даасан байх ёстой. Би сайд болбол хэрэг ярихгүй. Ярих эрх ч байхгүй. Яривал Үндсэн хууль зөрчсөн болно. Улс төрчид, албан тушаалтнууд хэрэг наймаалцаж болохгүй. Ямар нэг улс төрийн албан тушаалтан хууль бус нөлөөлөл байх ёсгүй. Хэн нэгний хүсэл сонирхлоос илүү хууль засаглах ёстой. Таны хэлснээр хэн нэгнээ гутаан доромжилдог нотлох баримтаар шийдэгдэхээс өмнө улс төрийн хэрэгцээгээр шийдэгддэг байж болохгүй. Хууль хүчний байгууллага, хууль сахиулах байгууллагууд үнэн зөвөөр баримт нотолгоонд суурилж ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд онцгой анхаарах ёстой. Үндсэн хуулиас давсан эрх ашиг гэж байхгүй. Би Үндсэн хуулийн дагуу л ажиллана гэдгээ хариуцлагатайгаар хэлье. 

УИХ-ын гишүүн Ө.Шижир: Хэдхэн хоногийн өмнө генерал мөрдөстэй хүн баахан хурандаа тойруулж суулгачхаад улс төрийн мэдэгдэл хийсэн. Энэ бол хууль зүйн салбар хөл толгойгоо алдсан байгааг харуулж байна. Та үүн дээр ямар арга хэмжээ авах вэ, заавал хариуцлага тооцох ёстой биз дээ. 

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Хууль сахиулах байгууллагууд улс төржих ёсгүй, хуулийн хүрээнд ажиллах ёстой. Өмнөх бүх албан тушаалтнуудыг ажлаас нь чөлөөлсөн гэсэн мэдээлэл байна. Харамсалтай зүйл нь тэд анхнаасаа асуудлаа албан ёсоор гомдол гаргаад явах ёстой байсан. Тэгж байж хууль журмын дагуу холбогдох газар нь шалгаж, нотлох байсан. 

УИХ-ын гишүүн Г.Очирбат: Хэрэг наймаалцдаг, нэгнээ сошиалаар гөвдөг, гэр бүлээр нь доромжилдог байдлыг та хэзээ зогсоох вэ? МАН-тай холбоотой мөнгө идсэн, албан тушаал наймаалцаж, тохироогоор дарга тавьдаг гэх мэт асуудлаа хуулийн салбарынхан яаж цэгцлэх вэ? 

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Тантай санал нэг байна. Хууль дээдлэх ёсыг сахиулахад анхаарч ажиллана. 

УИХ-ын гишүүн Г.Очирбат: Монголын ард түмэн тэр дундаа хангайн бүсийнхэн танд итгэж байгаа. УИХ-ын залуу гишүүд танд найдаж байгаа. Анх Н.Учрал гишүүнийг ерөнхий сайд болоход Сангийн сайд болоосой гэж хүсэж байсан. Энэ удаа шударга ёсны сайд болж байна. Шударга ёсыг биелүүлж, хууль дүрмийн дагуу ажиллуулаарай. Хамгийн гол нь доор байгаа албан тушаалтнууд, хууль хүчний байгууллагуудыг нээлтэй байлгаж, тогтмол мэдээлэл хийлгэдэг байгаарай. 

УИХ-ын гишүүн М.Ганхүлэг: Шинэ сайд нэр дэвшүүлж байгаа Ерөнхий сайд Н.Учралаас асууя. Засгийн газрын үйл ажиллагаа тогтвортой байгаасай гэж дэмжиж байгаа. Гэвч хоёр жилийн хугацаанд Хууль зүйн сайдын асуудал тав дахь удаагаа орж ирж байна. Гэнэт гэнэт шийдвэр орж ирж төөрүүлж байна. Өмнөх С.Амарсайхан сайдыг яагаад огцруулж байгаа вэ? Зүгээр байж байгаад утсаар санал бодлоо илэрхийлээд шууд огцруулчхаж байгаа юм уу, кабинетийн сайдуудаа ажиллуулахад ямар зарчим барьж байна вэ? 

Ерөнхий сайд Н.Учрал: С.Амарсайхан сайдыг чөлөөлөхдөө үндэслэлээ хэлсэн. Төрийн тусгай чиг үүрэг гүйцэтгэдэг, улс орны дотоод аюулгүй байдлыг хариуцдаг салбар хэвийн үйл ажиллагаагаа явуулах боломжгүй болсон. Хууль зүй дотоод хэргийн салбарын тусгай чиг үүргийн байгууллагууд нийгэмд янз бүрийн мэдээлэл гаргасан. С.Амарсайхан өөрөө ч мэдэгдэл хийж дотооддоо үүссэн асуудлыг нээлттэй хэлсэн байна лээ. Энэ том салбар бол сайд болоод агентлагийн дарга нартайгаа үл ойлголцсон ийм байдлаар ажил үргэлжлэх боломжгүй. Тийм учраас нэр нь дурдагдаад байгаа харьяа байгууллагын тухайн алба хаагч, дунд шатны удирдлагуудыг хамтад нь чөлөөлөх нь зүйтэй. Салбарт системийн хувьд шинэчлэл хийх цаг ирсэн байна гэдэг утгаар асуудалд хандсан. Хэн нэгнийг буруутгаад байгаа юм байхгүй. Хууль зүй дотоод хэргийн салбар хэвийн тогтвортой үргэлжлэх ёстой. 

УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа: Сүүлийн үед олон хэцүү хэрэг дуулдаж байна. Өмнөх сайд С.Амарсайханыг гэр бүлтэй нь холбоотойгоор гүтгэсэн. Хажуугаар нь айлд юм уу, албан тасалгаанд суучихсан хэрэг наймаалцаж байгаа бичлэг нүдээрээ харлаа. Шүүхийн шийдвэрт сайд нөлөөлсөн тухай мэдээллээ. Сайд нь цагдаагийн байгууллага хар тамхины картель болчихсон юм шиг мэдээлэл хийлээ. Бүр хорих ангиудыг бараг төрийн эсрэг гэмт хэрэгт уриалах гэж байсан тухай ярьсан. Хууль зүйн салбар ийм хэмжээнд хүрчихсэн юм уу, ерөнхий сайд аа? Г.Тэмүүлэн та энэ аймаар орооцолдсон юман дундаас намынхныхаа ашиг сонирхлоос ангид ажиллаж чадах уу? 

Ерөнхий сайд Н.Учрал: Төрийн ажил хэвийн үргэлжилж байгаа. Ард иргэдээ бодсон ажлаа хийж л байгаа. Ард иргэд шударга ёсыг нэхэж байна, шаардаж байна. Олон нийтэд дэлгэгдсэн кино шиг олон хэргээ нэг талд нь гаргаж шийд гэж хүсэж байна. Тийм учраас хууль зүйн сайд ашиг сонирхлоос ангид, хуулийнхаа салбарт эзэн болж, хариуцлагатай байж, иргэдийн авилгатай тэмцэх, шударга ёсны хүсэмжлэлд бодит хариу өгөх ёстой. Тийм учраас Г.Тэмүүлэн гишүүнийг Хууль зүйн сайдад сонгосон. Г.Тэмүүлэн Аюулгүй байдал гадаад бодлогын байнгын хорооны даргаар ажиллаж байгаа, мэдээлэл ойр байсан. Хоёрдугаарт маш сайн чанар байгаа нь янз бүрийн гар хөл танил тал байхгүй. Хурандаа ч танихгүй, хулгайч ч танихгүй. Тийм учраас сонгосон. 

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Залуу хүний хувьд ёс зүй зарчмыг эрхэмлэж ирсэн. Хувь хүний үнэт зүйл байна.  Та бүхэн мэдэх байх ажил албан тушаалд амбицалж явсангүй. Ашиг хонжоо хайж хүнтэй наймаалцаж явсангүй. Улс орны эрх ашгаас илүү давсан хувийн эрх ашиг надад байхгүй. Бид Шударга ёс эрх тэгш байдлыг Үндсэн хуульдаа тунхаглаж өгсөн. Нийгмийн үнэт зүйл болсон энэ зүйлсийг хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллаж чадна гэж хэлэх байна. 

УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаа: Ерөнхий сайдын хэлснээр хурандаа, хулгайч таньдаг эсэх нь энд хамаагүй байх аа. Энэ бол танай нам 12 жил засаглаж, эрх мэдэл төвлөрсний хар гай. Та бүхэн шударга ёсны яамыг МАН-ын авилга, албан тушаалын хэрэгт орооцолдсон хүмүүсийг аврах зэвсэг болгох уу, алах зэвсэг болгох уу? 

Хууль зүйн сайдад горилогч Г.Тэмүүлэн: Эрүүл бус тогтолцоог өөгшүүлж болохгүй, үндэс язгууртай нь таслах бодлогыг баримтлах ёстой. Хэн нэгэнтэй хэрэг ярьж наймаалцахгүй гэдгээ хариуцлагатайгаар хэлье. Би 20 жилийн өмнө төрийн албан хаагч болж тангаргаа өргөж байсан. Монгол төрийн үнэлэмж ингэтэл унасан үед өөрчлөлт хий, шийдэмгий алхам хий гэж намайг томилсон гэж харж байна. 

Бичлэг үзэх: