Улаанбадрахын зун

Хаа газрын дэлгүүрийн үүдэнд л хамгийн прагматик хэлэлцүүлэг өрнөдөг. Ная хүрч яваа ахмадыг ярих бүрд цаанаас нь “Худлаа яриад байгаарай, гавьяат аа” гэж явуулах эр өөрөө удахгүй 50 хүрэх гэнэ. Тэд өмнө нь багш, сурагч явжээ. Одоо бол таван гар мушгиж, хэн хэнийгээ явуулж суудаг хоёр болж.

“Гавьяат” гэх тодотголтой ахмад бага ангийн багш байжээ. Тэтгэвэртээ гараад “Гавьяат багш” цол хүртсэнээс хойш хүмүүс нэрээр нь дуудахаас илүүтэй “Гавьяат аа” л гэх болж. Суманд юу болж байгааг андахгүй, гаднаас хэн ирснийг гаргаахгүй ганц хүн тэр аж.

Нэг харахад дэлгүүрийн үүдэнд арваад хүн цуглачхав. Ингээд бидний хэлэлцүүлэг үндсэн сэдэв рүүгээ орлоо.

Гавьяат “Эд нар нуугаад байгаа юм. Үйлдвэрлээд эхэлчихсэн, дээж гээд л зөөгөөд байгаа, би мэдэж байна” гэв. Харин “лайв хийдэг” гэх тодотголтой дундаж насны өөр нэгэн эр “Гажиг төл гараад л байгаа шүү дээ, би өөрөө малчин хүн. Мал услах усгүй болж байгаа, тоос шороо гэж найгүй” гэж бухимдана. “Чи Кожеговийнхонтой (Орано Майнинг компанийн геологи хайгуулын ажил гүйцэтгэсэн охин компани) ирсэн юм уу” гэж сэрдсэн маягтай сонжчихоод юунаас ч юм болгоомжилсон байдалтай холдох хүн бас байв.

Приус унаж, түрийг нь хуньсан бакал хөлдөө жийсэн халмаг залуу ирснээр манай хэлэлцүүлгийн оролцогчид тэгсхийгээд бутрав. Гавьяат “Нэгнээ харж, нийлээд ярихаараа бүгд дургүй болчихдог юм" гэж нутгийнхны нийтлэг хандлагыг дүгнэчхээд нуруугаа үүрээд алхаж одлоо.

Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сум. Нийт 85 мянган тонны нөөцтэй ураны орд энд бий. Бийг нь хайж олоод, нөөцийг нь баталгаажуулж, туршилтаар олборлож, хөрөнгө оруулалтын гэрээнд хоёр тал гарын үсэг зурж, 30-аас дээш жилийн хугацаанд уран олборлоно гэж төлөвлөн үйлдвэр барьж, бүтээн байгуулалт эхлүүлсэн нь өнөөдөр сумын дэлгүүрийн үүдэнд өрнөх бичил хэлэлцүүлгийн сэдвээс эхлээд улс, эх орны үнэн, худлын дэнсэн дэх том асуудал болоод байгаа.

Энэ сумын оршин суугчид уран олборлох тухайд бүгд өөр, өөр үзэл бодолтой юм. Учиргүй хоёр гараа өргөөд уухайлан дэмжих хүн цөөн ч “Сум, орон нутаг маань хөгжвөл болж л байна” гэх нэгэн байна. “Угаасаа хортой” гэж юунд ч үл итгэхийг хүсэн муйхарлах хүн ч байв. Гэвч бүгдэд нэг ижил эргэлзээ бас хүлээлт байна, тэр нь уран олборлолт үнэхээр аюулгүй юу? 

Улаанбаатарт энэ талаар маргалддаг хүмүүс олон. Харин Улаанбадрахад амьдарч байгаа хүмүүсийн хувьд энэ зөвхөн маргах сэдэв биш. Уудаг ус, малын бэлчээр гээд өдөр тутмын амьдралынх нь асуудал. Тиймээс дэлгүүрийн үүдэн дэх хэлэлцүүлгийн үеэр дурдагдсан яриаг баримтаар шалгая. 

ЭРГЭЛЗЭЭ: "ҮЙЛДВЭРЛЭЭД ЭХЭЛЧИХСЭН, ДЭЭЖ ГЭЭД НУУЦААР ЗӨӨЖ БАЙГАА"

БАРИМТ: МОНГОЛ УЛСААС НЭГ ГРАММ Ч УРАН, ШАР НУНТАГ ЭКСПОРТОД ГАРААГҮЙ

Зөөвч-Овоо ордоос уран олборлох, боловсруулах үйлдвэрлэлийн туршилтыг “Бадрах Энержи” компани 2021 оны 7 дугаар сараас 2022 оны 12 дугаар сарын хугацаанд жил гаруйн хугацаанд гүйцэтгэсэн. Үйлдвэрлэлийн энэ туршилтаас нийт 10 тонн орчим байгалийн уран бүхий шар нунтгийг гарган авчээ.

Үүнийг уурхайн талбайд байрлах бага оврын цехэд боловсруулж, экспортлоход бэлэн болгож савласан. Энэ бүтээгдэхүүнийг одоо ч “Бадрах Энержи” компанийн Зөөвч-Овоо дахь үйлдвэрлэлийн туршилтын бүтээгдэхүүний агуулахад хадгалж байна. Өөрөөр хэлбэл, одоогоор Монгол Улсаас нэг грамм, килограмм, тонн уран, шар нунтаг экспортод гараагүй гэсэн үг.

Бүтээгдэхүүн хэмжээндээ байгаа, аюулгүй хадгалж буй эсэхэд Монголоос Цөмийн энергийн комисс, гаднаас Олон улсын атомын энергийн агентлаг (IAEA) байнга хяналт тавьж байна. 

Монгол Улсад одоогоор газар дороос гарган авсан 10 тонн шар нунтаг бий. Шар нунтгийг цаашид хатааж, илүүдэл чийг болон хольцыг салгаснаар 80 орчим хувийн уран агуулсан ураны исэл (U₃O₈) гарган авна. Ураны ислийг цаашид цөмийн түлш болгон ашиглахын тулд тусгай үйлдвэрт хэд, хэдэн шат дамжлагаар боловсруулна. Өөрөөр хэлбэл, Монголд ураныг цөмийн түлш болтол нь баяжуулахгүй. Байгалийн ураныг ураны исэл (U₃O₈) хэлбэрээр олон улсын зах зээлд нийлүүлнэ гэсэн үг.

Хууль эрхзүйн орчин бүрдэж, үйлдвэрлэл албан ёсоор эхэлснээр ураны исэл (U₃O₈)-ийг олон улсын дүрэм, шаардлагын дагуу тээвэрлэж эхэлнэ. Ингэхдээ мөн л Олон улсын атомын энергийн агентлагийн зөвлөмж, хяналтын дор илгээгч, тээвэрлэгч, хүлээн авагчийг баталгаажуулснаар олон улсын тээврийн стандартыг баримтлан авто зам эсвэл төмөр замаар экспортолно.

Ингэж Монгол Улсын Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын нутаг дахь Зөөвч-Овоо ордоос олборлосон уран цөмийн түлш болох замдаа гарна. Харин Монгол Улс цөмийн түлшний түүхий эд болох ураныг олборлогч улс болно. 

Олон нийтийн санаа зовдог өөр нэг асуудал бол хаягдлыг нь хэрхэх вэ? Олон улсын эрх зүйн зохицуулалтаар уран олборлогч улс нь цөмийн түлштэй холбоотой ямар нэгэн үүрэг хариуцлага хүлээдэггүй. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсаас ураныг экспортод гаргана, эргээд ямар нэг хариуцлага хүлээхгүй гэсэн үг. Цөмийн түлш нь цахилгаан үйлдвэрлэгч компанийн өмч тул компани хаягдлын асуудлыг бүрэн хариуцна.

ЭРГЭЛЗЭЭ: “ГАЖИГ ТӨЛ ГАРААД БАЙГАА”

БАРИМТ: ЛАБОРАТОРИЙН ШИНЖИЛГЭЭГЭЭР МАЛЫН ГАЖ ХӨГЖЛИЙГ "УРАНААС ҮҮДЭЛТЭЙ" ГЭЖ НОТОЛСОН ТОХИОЛДОЛ БҮРТГЭГДЭЭГҮЙ

Малын өвчлөл зөвхөн Улаанбадрахад биш, улс даяар бүртгэгддэг. Монголын мал эмнэлгүүдийн дундын хоршоо, Мал эмнэлгийн эм судлалын хүрээлэн болон "Хил хязгааргүй малын эмч нар ба агрономчид" ТББ-аас Дорноговь аймгийн малын эрүүл мэндийн судалгааг Зөөвч-Овоо ордоос уран олборлох, боловсруулах үйлдвэрлэлтийн туршилт үргэлжилсэн 2 жилийн хугацаанд (2021-2022) хийжээ.

Судалгаанд Дорноговь аймгийн Улаанбадрах, Хөвсгөл болон Айраг сумын 57 малчин айлын 32571 толгой хонь, ямаанд эмнэл зүйн үзлэг хийсэн байна. Судалгааны дүгнэлтэд “Дээрх 3 сумын шинжилгээнд хамруулсан хонь, ямаа тэжээл боловсруулах замын эмгэг, тэжээлийн дутагдал болон бодисын солилцооны хямралын өвчинд нэрвэгдсэн болжээ. Нүүрс ус, цардуулыг задлагч фермент болох амилаза (AMY) 98% буюу бараг бүх малд буурсан байгаа нь нойр булчирхайн эмгэг үүсэж тэжээл боловсруулах замын өвчлөлийн суурь болж байна.

Улаанбадрах сумын малын дээжид фосфор багассан, Хөвсгөл сумын малын дээжид цайр буурсан, Айраг сумын малын дээжинд кальц буурсан байгаа нь зарим өвчин, эмгэгийн шалтгаан болж байгаа нь нотлогдож байна. Фосфор нь ясны элемент бөгөөд кальцийг дэмжинэ. Фосфорын хэмжээ хэмжээ буурахад мал, амьтны тэжээлийн тэнцэл алдагдаж, бамбай булчирхайн эмгэг болно” гэжээ.

Мөн судалгааны баг Улаанбадрах суманд 2023 оны 3 дугаар сард биечлэн ажиллаж, “Бадрах Энержи” ХХК-ийн ураныг газар дор уусган олборлох аргаар (ГДУО) үйлдвэрлэл явуулах орчинд байгаа дөрвөн малчин айлаар орж, малын өвчлөл байгаа эсэх,  ямар төрлийн мал ямар өвчнөөр өвчилж буй зэрэг мэдээллийг цуглуулжээ.

Судалгааны ажлын тайланд “Биднийг ажиллах хугацаанд энэ 4 айлд ургийн гаж хөгжилтэй, эсвэл ямар нэгэн шалтгаан үл мэдэгдэх байдлаар өвчилсөн болон хорогдсон мал, төл мал байсангүй. Малчид ч өөрсдөө энэ эмгэгийн талаар тохиолдол байхгүй гэдгийг ярьж байлаа.

Туршилтын үйлдвэрээс 20-30 км радиус бүхий газарт тэмээ, үхэр, адуу, хонь, ямаа зэрэг 5 хошуу мал, зээр, хар сүүлт, хулан зэрэг зэрлэг амьтад бэлчээрлэж, тэдэнд өвчин, эмгэгийн тохиолдол байхгүй нь ажиглагдав. Малчдын яриа, тэдний амьдралын хэв маягаас үзэхэд ураны хайгуул болон олборлолтын сөрөг нөлөө мал аж ахуйн үйлдвэрлэлд байхгүй нь мэдрэгдсэн болно.

Гагцхүү зарим ТББ-ын баримт, нотолгоогүй мэдээллээс болж, малчид болон компани хооронд үүсдэг болох нь илт байлаа" гэж дурджээ.

Ураны Дулаан-Уул ордыг 2002 онд, Зөөвч-Овоог 2010 онд нээсэн. Үүнээс хойших 20 жилийн хугацаанд малын гаж хөгжил болон зүй бус үхлийг “Уранаас болжээ” гэж Монгол улсад итгэмжлэгдсэн лабораториудаар баталгаажуулсан нэг ч тохиолдол одоогоор үгүй аж. Өөрөөр хэлбэл, мал өвчилдөг, хорогддог. Харин шалтгааныг нь уран гэж дүгнэсэн лабораторийн шинжилгээ, дүгнэлт байхгүй гэсэн үг. 

Тухайлбал, Улаанбадрах сумын Засаг дарга энэ хавар зүй бус хөгжилтэй гэж хэлэхээр хоёр төл бүртгэгдсэн. Шинжилгээнд явуулсан. Уранаас болсон гэдэг дүгнэлт гараагүй. Юунаас болсныг нь тогтоогоогүй гэв.

Тэгвэл ураны нөлөөгөөр хоёр толгойтой, зургаан хөлтэй зэрэг зүй бус төл гарах боломжтой юу?. Ер нь уран гэж юу вэ? 

Уран байгальд түгээмэл байдаг металл. Бусад металлаас ялгаатай нь цацраг идэвхт элемент. Уран дэлхийн эрчим хүчний чухал эх үүсвэр тул хүн төрөлхтөнд маш хэрэгтэй элемент юм. 

Дэлхийн хүн амын тоо өсөн нэмэгдэж, тэр хэрээр 2050 он гэхэд дэлхийд өнөөдрийнхөөс хоёр дахин их цахилгаан эрчим хүч шаардлагатай болно гэсэн тооцоолол гарчээ. 100 грамм байгалийн уранаас 1 тонн газрын тос, 1.5 тонн нүүрсээр үйлдвэрлэх хэмжээний эрчим хүчийг гарган авах боломжтой. Иймд дэлхий дээрх цөмийн эрчим хүчний станцын тоо өссөөр, ураны эрэлт хэрэгцээ жилийн 60 мянган тоннд хүрээд байна (Эх сурвалж: Олон улсын цөмийн энергийн агентлаг).

Уран цацраг идэвхт бодис. Гэхдээ цацраг зөвхөн уранд байдаггүй. Дэлхий үүссэн цагаас хойш байгальд цацраг байсаар ирсэн. Өөрөөр хэлбэл цацраг байгальд их, бага хэмжээгээр үргэлж байдаг. Цацраг аюултай юу гэвэл тийм. Гэхдээ, гол асуудал нь цацрагийн хэмжээ хэд байна вэ гэдэг чухал.

Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сум, “Бадрах Энержи” компанийн Зөөвч-Овоо дахь үйлдвэрлэлийн туршилтын талбай орчмын цацрагийн фон утга 0.12-0.22 микрозиверт/цаг (μSv/h) орчим байдаг аж. Цацрагийн фон утга гэдэг нь тухайн орчинд байгалиасаа буюу ердийн нөхцөлд байнга байдаг цацрагийн суурь түвшин юм. 

Зөөвч-Овоо ордыг түшиглэн байгуулсан туршилтын үйлдвэр дотор савлаж бэлтгэсэн шар нунтаг байна. Цацраг хэмжих багажийг энэ саванд тулгаж хэмжихэд фон утга 6.8 микрозиверт/цаг (μSv/h) заав. Зайг холдуулахад 0.55 микрозиверт/цаг (μSv/h), тав алхмын цаанаа очиход үндсэн фон утга руугаа (0.12-0.22 микрозиверт/цаг (μSv/h) буурч байлаа. Тиймээс цацрагийн талаар ярихдаа хэдэн микрозиверт вэ, зөвшөөрөгдөх хэмжээнээс давсан уу гэвэл илүү шинжлэх ухаанч ойлголт болох нь.

ЭРГЭЛЗЭЭ: “УС ШИРГЭСЭН, ТООС ШОРООНД ДАРАГДАХ БОЛСОН"

БАРИМТ: ШУА "ГАЗАР НУТГИЙН ХӨРС, ЭКОСИСТЕМ БОХИРДОЛД ӨРТӨӨГҮЙ" ГЭЖ ДҮГНЭСЭН

Улаанбадрах сумын төвөөс 30 гаруй километр зайд Зөөвч-Овоо ордын хажууханд “Цагаан эрэг” нэртэй гүний худаг байна. Товчлуур дарахад л онгоц дүүрэх бөгөөд малчид ховоо татахгүйгээр гар амар малаа услах аж. Худгийг хариуцдаг эзэн нь энэ нутгийн залуу малчин. Тэр тун саяхан Улсын аварга малчин болжээ. Сарман, алаг тарлан голдуу үхрүүд тааваар ус уугаад, тугалаа дагуулан бэлчинэ. Говьд гүүгээ бараг л барихгүй, тугал ихэнхдээ ихлээр явах нь элбэг юм.

Малчин залуугаас худгийн ундарга, усны түвшний тухай сонирхвол хүүхэд байхад ийм л байсан, хэвээрээ л байгаа гэв. Гэвч уран олборлож буйгаас болж ус хомсдох болсон гэх бодолтой хүнтэй дэлгүүрийн үүдэнд уулзсан билээ.

Малчдын ахуйн хэрэглээний ундны усны гүн дунджаар 15 метр байдаг бол говийн бүсийн ундны усны худгийн дундаж гүн 15-30 метрт хэлбэлздэг. Үүнийг ураны агууламж бүхий гүний усны үе давхаргатай харьцуулахад ихээхэн ялгаатай юм. Тодруулбал, уран агуулсан гүний устай элсэн давхарга 150 метрийн гүнд байршдаг тул ундны усны дээд давхаргаас тусдаа оршдог. 

Ураныг гарган авахын тулд 170 метрийн гүнд цооногууд суурилуулжээ. Эхлээд ураны дээд үед байрлах элсэн чулуулгийн завсарт бий болсон усыг соруулж авна. Энэ усаар хүн, мал ундаалах боломжгүй,  учир нь хар тугалга (Pb), селен (Se), торий (Th) гэх мэтчилэн маш олон элементтэй, эрдэсжилт өндөртэй. Усыг соруулж аваад газрын дор 2.2 метрийн гүнд суурилуулсан хоолойгоор үйлдвэрт дамжуулж хүхрийн хүчил нэмнэ. Зорилго нь, ураныг уусган авах.

Нэг литр усанд 10 грамм хүчил буюу бага хэмжээний хүчилжүүлсэн уусмал нэмнэ. Ингээд усыг буцаагаад газрын гүн рүү шахна. Өөрөөр хэлбэл, гүнээс соруулсан усаа буцаан ашиглах байдлаар ус битүү тойргоор тасралтгүй эргэлддэг гэсэн үг. Цагт 6 метр куб ус соруулж байвал цагт 6 метр куб ус буцаан шахдаг энэ аргыг газар дор уусган олборлох технологи гэж нэрлэж байна.

Тиймээс гүний ус шавхагдах эрсдэл бага аж. Зөөвч-Овоо уурхай жилд ойролцоогоор 550 мянган метр куб ус хэрэглэнэ. Нэг тонн уран олборлоход 220 метр куб ус хэрэглэхээр тооцоолжээ.

Засгийн газраас Шинжлэх ухааны академид Зөөвч-Овоо ордын ГДУО үйлдвэрлэлийн туршилтын хугацаанд болон туршилтын дараа байгаль орчин, малын эрүүл мэндэд нөлөө үзүүлж байгаа эсэхийг тодорхойлох үүрэг өгчээ. Эрдэмтдийн баг 2021 оны 7 дугаар сард бүрэн хэмжээний судалгаа хийж, дээж авч, шинжлээд газар нутгийн хөрс болон экосистем бохирдолд өртөөгүй гэж дүгнэсэн байна. ШУА-ийн судлаачдын баг үүнээс хойш дахин 2023, 2024 болон 2025 онд төслийн талбайд ажиллаж газар дор уусган олборлох арга нь иргэдийн эрүүл мэнд, байгаль орчинд аюулгүй болохыг баталгаажуулсан байна.

Газар дор уусган олборлох аргаар олборлолт явуулахад хүнд даацын автомашин, механизм ажиллуулах шаардлагагүй, зөвхөн цооног л суурилуулах тул тоос, шороо босохгүй. Харин үйлдвэрлэлийн туршилтаас энэ нутгийн ургамал болох заг мод болон ургамлын аймагт хамгийн их нөлөө үзүүлэхээр байсныг тогтоосон. Иймд “Бадрах Энержи” компани дүйцүүлэн хамгаалах ажлыг эхлүүлж үйлдвэрлэлийн туршилтын нөлөөллийн талбай болох 5 га газарт мод тарьжээ.

БАТЛАГДААГҮЙ МЭДЭЭЛЭЛ, ТӨӨРӨГДҮҮЛСЭН ОЙЛГОЛТЫН ГОРЫГ НУТГИЙН ИРГЭД Л АМЬЖИРГААГААРАА АМСАЖ БАЙНА

“Гавьяат”-ын “Нэгнээ харж, нийлээд ярихаараа бүгд дургүй болчихдог юм" гэсэн үг энэ сумынхны ураны талаарх хандлага, ойлголтыг илэрхийлэх хамгийн оновчтой тодорхойлолт мөн бололтой.

Улаанбадрахын иргэд “Нутаг орныхоо төлөө тэмцсэнгүй” гэх сошиал дайралтад их өртдөг гэнэ. Ер нь уран олборлолтыг дэмжсэн ч буруутдаг, эсэргүүцсэн ч мөн л буруутчихдаг аж. Тиймээс ихэнх иргэн дундын байр суурьтай бололтой юм.

Уран олборлолт аюулгүй юу гэсэн асуултад өнөөдөр эрдэмтэд, төрийн байгууллагууд "тийм" гэж хариулж байна. Харин нөгөө талд “тэмцэгчид” гэж өөрсдийгөө нэрлэсэн төрийн бус байгууллагаар дийлэнхдээ овоглосон хүмүүс “хортой” гэнэ. Яг урантай хөрсөн дээгүүр алхаж, амьдарч байгаа хүмүүс бол эргэлзээгээ тайлж, үнэн юу вэ гэдгийг л мэдэхийг хүсэж байна. Зарим хүн "мал хордсон" гэж итгэнэ. Зарим нь "нотлогдоогүй зүйлээр олон жил айлгаж байна" гэдэг. Энэ талцлын дунд үлдсэн хүмүүс нь юунд итгэхээ мэдэхгүй сууна.

Олон нийтийн дунд нэгэнт үүссэн төөрөгдүүлсэн ойлголт, хэт нэг талыг барьсан манипуляцын горыг бодит байдал дээр энэ нутгийн иргэд л амьдралаараа, амьжиргаагаараа амсаж байна. Улаанбадрахын малчид мал, махаа худалдах гэхээр "урантай газрынх” гэх хардлагатай тулгардаг тухай ярив. Зарим наймаачин үүнийг үнэ буулгах шалтаг болгон ашиглах ч болжээ.

Нөгөө талд нь уран олборлолт эхэлбэл сум хөгжиж, ажлын байр нэмэгдэнэ гэж найддаг хүмүүс ч бий. Гэвч мөн л тэднийг “гаднынхны гар хөл” гэж элдэвлэх хүмүүс энэ сумаас биш энд, тэндээс гараад ирдэг аж.

Улаанбадрах сум 1,500 гаруй хүн амтай. Төрийн байгууллагадаа хэд нь, хэсэг нь дэлгүүр хоршоо ажиллуулах зэргээр хувиараа, "Бадрах Энержи" ХХК зэрэг компанид зарим нь, дийлэнх нь буюу сум нийтдээ дөрвөн багтайгаас гурав нь малчин өрхтэй. "Суманд органикаар эсэргүүцдэг хүмүүс бий. Тэдэнтэй уулзаад ярилцахад ойлголцолд хүрч чаддаг. Харин хотоос ч юм уу ирсэн гэх хүмүүст үйл ажиллагаагаа нээлттэй танилцуулсан ч үзэл бодол нь өөрчлөгддөггүй, зөв ойлголт авахыг хүсдэггүй" гэж “Бадрах Энержи” компанийн ажилтан учирлав.

Улаанбадрах суманд очвол юу, юугүй л муужраад унах мэт “урантай” гэх ойлголт Улаанбаатар хотод, тэр дундаа сошиалд их. Сумын төвийн амьдрал гойд зүйлгүй энгийн л юм. Сургууль, дотуур байр. Эмнэлэг, соёлын төв. Засаг даргын тамгын газар. Цэцэрлэг. цагдаагийн байр. Банк, холбоо...Байх ёстой ийм хэдэн байшинтай байдаг л нэг буйдхан сумын төв.

Нэгэн жигд намхан цагаан байшингууд, нэгдсэн журмаар ургуулсан юм уу гэмээр байшин бүрийн урд модтой. Нийтээрээ дундаа ашигладаг нүхэн жорлонгууд. Нэг зочид буудалтай, тэр нь ЗДТГ-ын мэдлийнх. Хоёр караокетой, хаа нэгтэйгээс ирсэн хүндэт зочдыг тэнд хүлээж авч, тэр үдэш өсгөгчийн дуугаралт сум даяар хаддаг аж.

Харин хөдөөдөө бол үхэр, тэмээ, адуу, хонь, ямаа...тааваар идээшлэх таван хошуу мал. “Хангайнх шиг л хар ногоон зун болж байна. Бороо сайн орсон” гэж баярлан ярих “Прабокс” машин унасан ахмад малчин. Үсээ хаяж амжаагүй үнэг, сүргээсээ тасарсан хулан, уран олборлох цооног дундуур дураар сүлжих гүрвэл. Ээрэм говийн хүн ардад бол ижил, дасал болсон энэ зэрлэг амьтад нутгаа эрхгүй чимэх аж.

Суманд амьдрал ийм л байдаг, Улаанбадрахын ч адилхан юм. Энд эргэлзээ байна. Итгэл бас айдас байна. Хүлээлт ч байна.