Монголын эрчим хүчний систем БНХАУ-ын сүлжээтэй холбогдох шинэ гарцтай боллоо

Цахилгаан хязгаарлана, тог тасална. Ийм гарчигтай мэдээнд бид бүр дасал болчихжээ. 1990-ээд оны эхээр улс даяар эрчим хүчний дутагдалд орж, олон цагаар тоггүй өнждөг байв. Энэ байдал 30 жилийн дараа ч хэвээр. Ялгаа нь гэвэл цахилгаан түгээх компаниуд хязгаарлалтын хуваариа сараар нь урьдчилж гарган, цахим хуудсаараа мэдээлэхийн сацуу иргэдэд гар утасных нь дугаараар хэзээ, хэдэн цагийн турш цахилгаангүй болохыг нь мэдэгдэн, уучлал хүсдэг болжээ. 

Бид эрчим хүчний хэрэглээгээ хангаж чадахгүй, хоёр хөршөөсөө худалдан авсаар байна. Эрчим хүчний сайд Б.Найдалаа “2025 онд бид нийт цахилгааныхаа 22 хувийг импортолсон. Шулуухан хэлэхэд ичмээр. Эрчим хүчний салбараа яаж хөгжүүлж, бусдаас царай алдахгүй болох вэ гэдэгт саналаа нэгтгэн, яаралтай ажиллах ёстой” гэсэн юм. 

Бид 2026 оны эхний дөрвөн сард 968 сая кВт.цаг эрчим хүчийг 83 сая ам. доллароор импортолжээ. Импортын хэмжээ өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад дөрвөн хувиар буурсан ч үнийн дүн 17 хувиар өссөн байна. Энэ хэрээр гадагшаа урсдаг төлбөр өссөн гэсэн үг. 

Ганц Монголд ч биш дэлхий даяар эрчим хүчний хэрэглээ байнга нэмэгдсээр. Хүн амын өсөлт, хотжилт, цахим хэрэглээ, ухаалаг хэрэгслүүд үүнд нөлөөлөв. Энэ чиг хандлагыг урьдаас таамаглан, эрчим хүчний өсөлтөд бэлэн байхын тулд эх үүсвэрээ нэмэгдүүлэх ёстой байв. 

Гэвч эрчим хүчний салбар олон онцлогтой. Их хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаарддаг, дулааны, цахилгаан станцын бүтээн байгуулалт хугацаа шаарддаг, инженерийн барилга байгууламж барихад манай үндэсний компаниуд дангаараа барих мэдлэг, туршлага хомс гээд тоочвол их.       

Улсаараа олон жил тогоо таслуулж, хөдөө хүчдэл муутай цахилгаан хэрэглэж байгаа тул эрчим хүчний салбарт эрхбиш анхаарч эхлэв. Хувийн хэвшлийн санаачилгаар Бөөрөлжүүтийн 300 МВт-ын цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулж, Сэлэнгэ аймагт 70 МВт-ын хүчин чадалтай ДЦС-ыг “Райд Монголиа” ХХК барьж бaйна. МАКС, МАК группууд цахилгаан станц барих ажлаа эхлүүлэв.  

Мөн энэ сарын 3-нд өмнийн говиос бас нэг сайхан мэдээ дуулгасан нь “Зэс-Оюу” 220 кВ-ын ил хуваарилах байгууламж ашиглалтад орлоо. Энэ байгууламж эрчим хүчний системийн найдвартай ажиллагаа, өсөн нэмэгдэж буй цахилгаан эрчим хүчний хэрэгцээг хангахад дэмжлэг үзүүлнэ. 

“Оюу толгой” компани БНХАУ-ын Өвөр Монголын Эрчим хүчний группээс цахилгаан импортолдог. Тус компани жил бүр 160 сая ам. долларыг эрчим хүч худалдан авахад  төлж байна. “Оюу толгой” компанийн уурхайгаас холгүй орших, ил хуваарилах байгууламжийн нээлтэд Эрчим хүчний сайд Б.Найдалаа оролцов.

Тэрээр, “Монгол-Хятадын” эрчим хүчний системийг түүхэд анх удаа холболоо. Найдвартай эрчим хүчтэй болохын тулд олон сувгаар тэжээгддэг байх ёстой. Ил байгууламжийг санхүүжүүлсэн “Оюу толгой” компанид талархал илэрхийлье. Энэ байгууламжийг барьсан инженерүүд, техникийн ажилтнуудад баярлалаа. Энэ бол байдаг л нэг байгууламж биш. Манай улсын эрчим хүчний салбарт өмнөд хөрш рүү том цонх нээгдлээ” гэсэн юм.

“Цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ” компанийн инженерүүд өндөр төвөгшилтэй энэ байгууламжийг барьсан юм. Тус компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Нямсамбуу “Бид 2024 онд энэ байгууламжийг барих тендерт шалгарсан. Манай 400 орчим хүн ажиллалаа. Техникийн болон улсын комисс ажиллаж, хүлээн авсан. Хүчдэл залгасан тул урд хөршөөс манайд эрчим хүч нийлүүлэхэд бэлэн болсон. Энэ дэд станц руу БНХАУ-аас шугам орж ирсэн. Дотоодод эдгээр шугамаар дамжуулан 50-80 МВт эрчим хүчийг говийн бүсийн эрчим хүчний сүлжээнд авна” гэж ярив. 

ДОТООДЫН ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ ШИНЭ ЭХ ҮҮСВЭР БАРИХЫГ Л ХҮЛЭЭЖ БАЙНА

“Зэс-Оюу” 220 кВ-ын ил хуваарилах байгууламж ашиглалтад орсноор өвлийн оргил ачааллын үед Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орноос 80 МВт хүртэлх цахилгааныг нэмэлтээр импортлон Өмнөд бүсийн зарим хэрэглэгчийг хангах техникийн боломж бүрджээ. Ингэснээр Төвийн бүсийн эрчим хүчний системд ирэх ачаалал буурах юм.

“Оюу толгой” компанийн гүйцэтгэх захирал С.Мөнхсүх “Бид эрчим хүчний хангамжийн асуудлаар Засгийн газар, холбогдох төрийн байгууллагуудтай олон жилийн турш хамтран ажиллаж ирсэн. “Зэс-Оюу” ил хуваарилах байгууламж бол энэ хамтын ажиллагааны нэг үр дүн.

Эрчим хүчний систем эх үүсвэрийн олон хувилбартай, уян хатан, найдвартай ажиллах нь чухал. Энэ байгууламжийн үр өгөөж зөвхөн Оюу толгойгоор хязгаарлагдахгүй, улсын эрчим хүчний системд ч ач холбогдолтой. Оюу толгой эрчим хүчний хэрэгцээгээ дотоодын эх үүсвэрээс хангах зорилготой.

2022 онд Монгол Улсын эрчим хүчний нэгдсэн сүлжээнээс уурхайн хэрэгцээг хангах урт хугацааны гэрээ байгуулсан. Саалиа бэлдэхээр саваа бэлд гэдэг. Дотоодын шинэ эх үүсвэрүүд ашиглалтад ороход тэдгээрээс цахилгаан авахад шаардлагатай дэд бүтцийг энэ байгууламжаар бүрдүүллээ.

Уурхайн тасралтгүй үйл ажиллагаа, ажилтнуудын аюулгүй байдлыг хангахад найдвартай цахилгаан хангамж зайлшгүй шаардлагатай. Тиймээс эрчим хүчээ нэг бус эх үүсвэрээс найдвартай авах боломжтой байх нь бидний хувьд чухал” хэмээн тайлбарлав.  

ЭРЧИМ ХҮЧНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫГ ХЭРХЭН ХЭМЖДЭГ ВЭ? 

Аливаа улс эрчим хүчний аюулгүй байдлаа бүрэн хангасны дараа л бусад улсын улс төр, эдийн засгийн нөлөөнд орохгүй. Туурга тусгаар улс гэж өөрсдийгөө хэлэхийн тулд эрчим хүчний аюулгүй, найдвартай системийг бүрдүүлсэн байх учиртай. Эрчим хүчний аюулгүй байдлыг үнэлэхдээ тухайн улсын хүртээмж, импортын хамаарал, үнийн тогтвортой байдал, дэд бүтцийн найдвартай байдлыг харгалздаг. 

Эрчим хүчний хүртээмжийн тухайд нийслэл, Төв аймагт одоо ч цахилгаан хязгаарласан хэвээр. Ирэх өвлийн оргил цагаар буюу 18.00-22.00 цагийн хооронд хязгаарлалт хийхээс өөр аргагүй гэдгийг Эрчим хүчний яам эртнээс анхааруулсан. Импортын тухайд бид хоёр хөршөөсөө нийт эрчим хүчнийхээ 1/5-ийг худалдан авч буй талаар дээр дурдсан. Үнийн тогтвортой байдлын тухайд цахилгааны үнийг сүүлийн жилүүдэд алгуур нэмсэн ч энэ салбарын алдагдлыг хаах боломжгүй байна. 

Эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хэмждэг хамгийн сүүлийн үзүүлэлт нь дэд бүтцийн найдвартай байдал. ОХУ-аас нийлүүлдэг эрчим хүч өнгөрсөн сард түр тасрахад баруун бүсийн 16 сум цахилгаангүй болсон. Мөн Архангай аймгийн гурван суманд эрчим хүч 72 цаг тасарсан юм. 1989 онд суурилуулсан модон шонгууд дээр аянга бууж, гэмтжээ.

Энэ мэт гэнэтийн осол гэмтэл гарах нь түгээмэл. Учир нь эрчим хүчний салбартаа томоохон хөрөнгө оруулаагүй тул дийлэнх тоног төхөөрөмжүүд нь хуучирсан. Нөөц тоноглолгүй ажилласаар байна. Эрчим хүчний аюулгүй байдлыг бүрдүүлдэг дөрвөн шалгуурын алийг нь ч Монгол Улс хангаагүй байна.      

ИЛ ХУВААРИЛАХ БАЙГУУЛАМЖИЙН ҮР НӨЛӨӨ  

Эрчим хүчний аюулгүй байдал эмзэг байдалтай байна. Энэ нөхцөлд ил хуваарилах  байгууламжийг ашигласнаар 80 МВт хүртэлх цахилгааныг ӨМӨЗО-оос нэмэлтээр импортлон, Өмнөд бүсийн зарим хэрэглэгчийг хангана. Ингэснээр Төвийн бүсийн эрчим хүчний системд ирэх ачаалал буурч, цахилгааны хязгаарлалт багасаж, нэгдсэн сүлжээ найдвартай, тогтвортой ажиллахад чухал нөлөөтэй.

“Оюу толгой” компани энэ дэд бүтцэд 18 сая ам.долларын хөрөнгө оруулжээ. Энэ нь өнөөдрийн ханшаар 68 их наяд төгрөгтэй тэнцэнэ. Харьцангуй өндөр өртгөөр барьсан нь хамгийн сүүлийн үеийн техник технологийн шийдлүүдийг ашигласантай холбоотой.

Өнөөдрийг хүртэл манай улсын эрчим хүчний систем зөвхөн ОХУ-ынхтай холбоотой байсан бол ийнхүү урд хөрштэй ч шууд холбогдож, хоёр дахь сонголттой болов. Нэг биш, хоёр орц-гарцтай болсон тул системийн найдвартай ажиллагаа дээшилнэ гэж салбарынхан дүгнэж байна.
 
“Оюу толгой” компани эрчим хүчний хангамжийнхаа дараагийн нэмэлт эх үүсвэрээ бий болгох тал дээр ч ажилласан байна. Тус компани нь хувийн хэвшилтэй хамтран ажилласны үр дүнд  Өмнөговь аймгийн Цогтцэций суманд 150 МВт-ын салхин цахилгаан станц барихаар болсон.

Олон улсын байгууллагууд, Netzero, Invison гэх мэт байгууллагууд энэ төсөлд хамтран ажиллаж байна. Энэ ажлын үр дүнд  тус компанийн нийт эрчим хүчний 1/3-ийг салхин цахилгаан станцаас нийлүүлэхээр төлөвлөжээ.