Төсвийн архаг алдагдал, банкны салбарын төвлөрөл, инфляцын дарамт, иргэдийн дотоодын бага хуримтлал гээд Бразилд зээлийн хүү өндөр байхад нөлөөлж буй эдийн засгийн бүтцийн бүхий л сөрөг шинж тэмдгүүд өнөөдөр Монгол Улсад яг ижилхэн тулгарч байна. 

Манай улстай адил зээлийн өндөр хүүний архаг асуудалтай тулгарч, түүнийгээ шийдэж чадаагүй  хамгийн тод жишээ бол Бразил юм. Тэнд яагаад зээлийн хүү буудаггүй гашуун түүхийг үзье.

Жилийн 30-40%-ийн хүүтэй бизнесийн зээл авна гэвэл Та яах вэ? Тэгвэл энэ бол Бразилын иргэдийн өдөр тутмын амьдралд тохиолддог ердийн үзэгдэл юм. 

Тус улс маш том "Бүтцийн урхинд" орчихоод байгаа бөгөөд зохицуулагч байгууллагууд нь яагаад үүнтэй хангалттай сайн тэмцэж чаддаггүйн цаад шалтгаанууд дараах байдлаар өрнөдөг.

1. Гиперинфляцын "Гэмтлийн дараах стресс" (PTSD)
Бразилчууд 1980-1990-ээд оны үед юмны үнэ өдрөөр биш, цагаар өсдөг гиперинфляц гэх аймшигт хямралыг туулсан. Тэр үеэс хойш Бразилын Төв банк үнийн өсөлтөөс үхтлээ айдаг болсон. Тиймээс тэд инфляцыг дарах, үндэсний валютаа хамгаалахын тулд бодлогын хүүгээ зориуд өндөр түвшинд барьдаг болсон юм. Төв банкны хувьд зээлийг хямд болгохоос илүүтэй үнийн тогтвортой байдал нь нэгдүгээр зорилт юм.

2. Засгийн газар өөрөө өндөр хүүгийн гол "хэрэглэгч" 
Энд хамгийн том ашиг сонирхлын зөрчил оршдог. Бразилын засгийн газар нийгмийн халамж, тэтгэвэр, нүсэр том бүтэцдээ маш их мөнгө үрдэг, өөрөөр хэлбэл, маш үрэлгэн.

Чөтгөрийн тойрог: Орлогоосоо давсан зардлаа нөхөхийн тулд Засгийн газар нь дотоодын банкуудаасаа байнга өндөр хүүтэй мөнгө зээлдаг (бонд гаргадаг).

Банкуудын хялбар ашиг: Банкууд эрсдэлтэй, жижиг бизнесүүд эсвэл иргэдэд зээл өгч толгойгоо өвтгөж байснаас, засгийн газарт мөнгөө зээлүүлээд ямар ч эрсдэлгүй, зүгээр сууж байгаад өндөр хүү хүртэх нь хамаагүй ашигтай. Засгийн газар өөрөө өрөндөө баригдсан тул зах зээлийн суурь хүүг буулгаж чаддаггүй.

3. Таван "Акул" ба улс төрийн лобби 
Бразилын санхүүгийн системийн 80 орчим хувийг ердөө 5-хан том банк атгадаг. Энэхүү олигополи (цөөнхийн давуу эрх) орчинд банкуудад хоорондоо өрсөлдөж, хүүгээ буулгах ямар ч шаардлага байхгүй.

Гаднын банкууд эсвэл шинэ финтекүүд орох гэхээр хууль эрх зүйн маш өндөр босго, хүнд суртал угтдаг. Эдгээр том банкууд улс төрчдийн сонгуулийн кампанит ажил, намуудыг санхүүжүүлдэг асар том лобби бүлэг учраас зохицуулагч байгууллагууд тэдний монополийг задлах шийдвэртэй алхам хийж зүрхэлдэггүй.

4. "Хуримтлалгүй" ард түмэн, мөнгөний хомсдол
Банк иргэдэд зээл олгохын тулд өөрт нь хадгаламж хэлбэрээр цугласан мөнгө байх ёстой. Гэвч Бразилын иргэдийн дотоодын хуримтлал үүсгэх соёл, боломж маш бага. Санхүүгийн зах зээлийн хуулиар нийлүүлэлт бага бол үнэ өсдөг. Банкуудад зээлжүүлэх бэлэн мөнгөний нөөц бага байх тусам мөнгөний үнэ цэнэ буюу зээлийн хүү улам өндөр тогтдог.

5. Төв банкны "гар мухар" байдал
Төв банк нь банкуудыг дампуурахаас сэргийлж, иргэдийн хадгаламжийг хамгаалахын тулд маш хатуу шаардлага тавьдаг. Банкууд татсан хадгаламжийнхаа үлэмж хэсгийг Төв банканд "Заавал байлгах нөөц" хэлбэрээр үнэгүй байршуулж, царцаах ёстой. Банкууд энэхүү царцсан, ямар ч ашиг олдоггүй мөнгөнийхөө алдагдлыг нөхөхийн тулд үлдсэн зээлжүүлж болох мөнгөнийхөө хүүг улам өсгөдөг. Өөрөөр хэлбэл, зээлийн хүүндээ шингээдэг. Түүнчлэн Бразилын төв банк албан ёсоор хараат бус байдлаа дөнгөж 2021 оноос л олж авсан. 

6. Хуулийн сунжрал ба эрсдэлийн шимтгэл 
Бразилд зээлээ хугацаанд нь төлөхгүй байх, эсвэл зээлээ бүрмөсөн төлөхгүй байх тохиолдол маш өндөр. Хэрэв зээлдэгч мөнгөө төлөхгүй бол, банк барьцаа хөрөнгийг (орон сууц, машин, гэх мэт) хураан авч, хохирлоо барагдуулах хуулийн ажилдунджаар 4-5 жил сунжирдаг, маш их хүнд суртал, зардалтай. Тиймээс банкууд энэ эрсдэлээ урьдчилан тооцож, найдвартай зээлдэгчдэд ч өндөр хүү тулгаж өөрсдийгөө хамгаалдаг.

7. Төрийн өмчит банкуудын гажуудал, татварын дарамт
Бразилын санхүүгийн салбарыг зохицуулагч байгууллагууд "эрүүлжүүлж" чаддаггүйн бас нэг учиг нь Засгийн газар өөрөө өвөрмөц эзэмшлийн аварга банкуудаар дамжуулан улс төрийн зорилтот бүлгүүддээ хүчээр маш хямд, татаастай зээл олгодог. 
Үүнээс үүдэн чөлөөт зах зээл дээрх хувийн банкууд эрсдэлээ нөхөхийн тулд ердийн иргэдэд очих хүүг улам өсгөдөг. Дээрээс нь Засгийн газар төсвийн цоорхойг нөхөхийн тулд санхүүгийн гүйлгээ бүрээс өндөр татвар (IOF) авдаг нь зээлийн хүү дээр нэмэлт зардал болдог.

Хүчээр буулгавал юу болох вэ? (Гашуун сургамж)
Бразилын түүхэд (2011-2012 онд) Ерөнхийлөгч Дилма Русеф Төв банкаа улс төрийн аргаар шахаж байгаад зээлийн хүүг хүчээр буулгаж байсан удаатай. Бүгд баярлав. Гэвч эдийн засгийн суурь нөхцөл, зардлаа засаагүй атлаа хүчээр буулгасны уршгаар юу болсон бэ?

Инфляц хяналтаас гарч, хөрөнгө оруулагчид айгаад мөнгөө аваад зугтсан. Үр дагаварт нь, Бразил түүхэндээ байгаагүй хамгийн гүнзгий эдийн засгийн уналт, хямралд нэрвэгдсэн. Үүнээс хойш ямар ч улс төрч хүүг захиргааны аргаар хүчээр буулгах зориг зүрхгүй болсон.

Монгол Улсад анхаарах сургамж
Инфляцын түүхэн айдас, төр өөрөө банкуудын гол зээлдэгч болж хувирсан төсвийн сахилга батгүй байдал, цөөн хэдэн банк зах зээлийг атгасан тогтолцоо, иргэд хуримтлалгүй, хомсдолтой байдал зэрэг шинжүүд Монголд ч мөн адил нүүрлэсэн.
 
Хүүг захиргааны тушаалаар, хууль гарган хүчээр буулгах гэж оролдох нь ямар аюултайг Бразилын түүх тод харуулна. Хэрэв зээлийн хүүг бодитоор буулгахыг хүсэж байвал:

- Инфляцыг бууруулж, хүлээлтийг тогтворжуулах, түүнд шаардлагатай дэд бүтэц, логистикийн сүлжээг хөгжүүлэх,
- Төсвийн үрэлгэн зардлыг танах,
- Төсвийн алдагдлаа зээл, бондоор нөхдөг байдлыг зогсоох,
- Банкны салбарт цөөн  банк давамгайлахыг хязгаарлаж, бодит өрсөлдөөнийг дэмжих,
- Муу зээлдэгчийг "шийтгэх", муу зээлээс үүдэлтэй зардлыг сайн зээлдэгчид үүрүүлэхгүй байх чиглэлд эрх зүйг шинэчлэх,
- Иргэдийн урт хугацааны, дотоодын хуримтлалыг дэмжих зэрэг шинэчлэлүүд шаардлагатай.
Бразилын унасан урхинд мөн адил удаан байхгүйн тулд эдийн засгийнхаа суурь тогтолцоог эрүүлжүүлэх нь Монгол Улсад хамгийн чухал сургамж юм.

Эх сурвалж: Google Gemini