Малчны тухай хуулийн талаар Дорноговь, Өмнөговь, Архангай аймгийн малчид юу хэлэв?

Бүх малчин боловсролгүй биш шүү дээ. Бид отроор явахаар маш том газруудыг хашаалаад авчихсан байдаг. Аймгуудын хөдөө аж ахуйн мэргэжилтнүүд, газрын дарга нар маш том газартай. Тэднийг шалгаач ээ. Бид тэр хашааг нь тойроод л хөвөнтэй дээлтэйгээ явдаг. Өвөлжөөгүй маш олон малчин бий.  

Малчнаар 10-аас доошгүй жил тасралтгүй ажилласан малчны нэг хүүхдийг мал аж ахуй, тэжээл, бэлчээр судлалын чиглэлийн мэргэжлээр төрийн өмчийн дээд боловсролын сургалтын байгууллагад үнэ төлбөргүй суралцуулна гэж хуульд бичсэн. Гэвч ХААИС-ийн тодорхой ангид л малчны хүүхэд сурах боломжтой. Хүссэн мэргэжлээрээ, хүссэн сургуульдаа сурах хүсэлтэй байна гэв.

Өмнөговь аймгаас ирсэн малчин "Манай аймагт хариуцлагагүй уул уурхай их байгаад анхаарна уу" гэв. Мөн уур амьсгалын өөрчлөлт дэлхий дахинд өрнөж байгаа ч тэнгэр шинждэг малчид их цөөрсөн. Малчны тухай хуульд малчдад олон үүрэг хүлээлгэсэн, хүний эрхийг хангалттай сайн тусгаагүй гэв.           

Энэ хуулийг 2024.06.05-ний өдөр буюу хоёр жилийн өмнө баталжээ. Хууль тогтоомжийн тухай хуульд зааснаар аливаа хуулийг баталснаас хойш 5 жилийн дараа хэрэгжилтийг нь үнэлдэг. Энэ хуулийг яагаад хоёр жилийн дараа үнэлж, эргэж харж байгааг УИХ-ын гишүүн Б.Уянга асуув. 

Энэ хуулийг өргөн барьсан гишүүдийн нэг нь УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэн: Хуулийг дагаж 11 журмыг батлах ёстой ч батлаагүй, хуулийн хэрэгжилт сул байна. Мал аж ахуйн салбарын бүтээмжийг ярих шаардлагатай. Энэ хуульд анх удаа малчны бүтээмжийг оруулсан ч бүтээмжийг хэрхэн хэмжих вэ гэдгийг Засгийн газар тодорхой болгох ёстой юм.

Ингэснээр малчны хөдөлмөрийг хэрхэн үнэлэх нь тодорхой болно. Хүн амын бодлого алдагдсан тул залуу малчид цөөрсөн.   

Сум бүрд малчны хөгжлийн сан байгуулахаар хуульд тусгажээ. Энэ сангийн эх үүсвэр нь уул уурхайн баялгаас бүрдэнэ гэж заасан ч одоо л энэ сангийн журмыг ХХААХҮЯ боловсруулж байгаа аж. 

Малчны хүүхдийн боловсролын талаар Боловсролын яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга Т.Ням-Очир танилцуулав. Тэрээр, "Гэрийн сургалтын журмыг боловсруулж байна. Малчин хүсвэл хүүхдээ гэрээр сургаж болно. УИХ-ын гишүүн Р.Сэддорж гишүүний өргөн барьсан хуулийн төслийг бид дэмжиж санал өгсөн.

Жишээ нь таван астай хүүхэд сургуулийн өмнөх боловсрол буюу цэцэрлэгт заавал хамрагдсан байх ёстой. Ингэснээр сургуульд сурах бэлтгэлээ хангадаг. Малчны хүүхдүүд бүгд цэцэрлэгт хамрагдахгүй байна. МСҮТ, политехникийн коллежуудад малчин хөтөлбөр нэвтрүүлж, энэ хавар 70 малчин төгслөө.

Нийт 200 орчим малчин суралцаж байна. Мөн насан туршийн боловсролын төвүүдэд түшиглэн сургалт явуулна. МСҮТ багшаа бэлдэж, бэлтгэлээ бүрэн хангасан бол яамнаас зөвшөөрлөө аваад малчны сургалт эхлүүлэх бүрэн боломжтой Өнгөрсөн жил зүүн аймгуудад сургалт явуулсан. Энэ жил баруун аймгуудад үргэлжлүүлнэ. Гэрийн сургалт нь зөвхөн хүүхэд рүү чиглээгүй. Бүх хүнийг хамруулна. Хэдийгээр энэ хуульд хязгаарласан боловч малчдын хүүхэд зээл авч, их дээд сургуульд сурч болно" гэв.             

УИХ-ын гишүүн П.Батчимэг: Хуулийн хэрэгжилт ердөө 20 орчим хувьтай байнх гэхээр маш харамсалтай байна. 11 журмыг одоог хүртэл батлаагүйг би гайхаж, ойлгохгүй байна. Хөдөө явахаар малчид нийгмийн даатгалаа нөхөж төлөх, нас барсан тохиолдолд 48 сарын нөхөн олговор авах тухай их асуудаг.    

УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаясгaлан: Малчны хүүхдүүд малын эмч, агрономич, усны инженер гэх мэт хөдөө аж ахуйн салбарт шаардлагатай өөр мэргэжлээр үнэ төлбөргүй сурч болох уу? Мөн хувийн сургуульд сурч болох уу? Малчдыг ипотекийн зээлд яагаад хамруулахгүй байна вэ? Энэ заалт өнөөг хүртэл хэрэгжсэнгүй. 

Малчны тухай хуульд мал аж ахуй, тэжээл, бэлчээрийн чиглэлээр л малчны хүүхдэд тэтгэлэг авч болно гэж заажээ. 56 сая төгрөгийн тэтгэлгийг оюутнуудад олгосон гэж Боловсролын яамнаас хариулав.          

ХААИС-ийн сургалт эрхэлсэн проректор: Хуульд хоёр хөтөлбөрийг л заасан тул бид энэ чиглэлээр тэтгэлэг олгож байна. 

Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны газрын Нийгмийн даатгал, хуримтлалын сангийн бодлогын газрын дарга В.Рэнцэнханд: 38 мянган малчин нэг удаад нийгмийн даатгалын шимтгэлээ нөхөн төлүүлбэл олон тэрбум төгрөг шаардлагатай. Гэвч улсын төсөвт энэ эх үүсвэрийг тусгаагүй тул бид Засгийн газрын гишүүдээс санал авахаар албан бичиг илгээсэн. Малчид тэтгэвэрт гарахдаа давуу эрх эдэлдэг.    

УИХ-ын гишүүн Г.Тэмүүлэн: Нийт малчдын 40 хувь нь 400 тэрбум төгрөгийг зэлтэй гэсэн судалгааг 2024 онд гаргасан. Малчид зээл авахад их хүнд. Иймд Малчны хөгжлийн сан байгуулж, амьжиргааг нь дэмжих шаардлагатай. Нийт малчдын 6-7 хувь нь мянгат малчид байна. Арилжааны банкууд жилийн 20-20 хувийн хүүтэй зээл өгдөг. Учир нь тэд мал аж ахуйг эрсдэлтэй гэж үздэг. Шинэ хоршоо хөдөлгөөн 2023-2024 оны зуднаар үүргээ гүйцэтгэсэн. 

УИХ-ын гишүүн М.Мандухай: Залуу малчдын залгамж халааг бэлдэх нь сумын засаг дарга нарын үрэг. Энэ чиглэлд юу хийсэн бэ? Би сая Сүхбаатар аймгийн 9 сумаар явахад малчид ноосны урамшуулал аваагүй байна. Энэ талаар мэдээлэл авъя.

Орон нутгийн төлөөлөл: Сумын засаг дарга нарт төсөв байдаггүй. Ямар сургалт яаж хийхээ мэдэхгүй байна гэж хэлсэн. Би энэ сонсголд ирэхээсээ өмнө амтран ажилладаг хэд хэдэн сумын Засаг даргаас тодруулсан. Ноосны урамшууллыг сүүлийн гурван жилд аваагүй. "Цагаан алт" хөтөлбөрийн талаар сайн мэдэхгүй байна.  

ХХААХҮЯ-ийн Бодлого төлөвлөлтийн газрын дарга Ц.Болорчулуун: Манай яамны татаасын буюу хөтөлбөрийн санхүүжилтийн  8 хувийг мал аж ахуйн салбарт зарцуулсан. Нийт татаасын 60-аас дээш хувийг хүнсний үйлдвэрүүдэд олгосон.