ХУРЦ ӨНЦӨГ: Эрдэнэт үйлдвэрийн цагаан тоосонд 4500 ХҮҮХЭД ХОРДОЖ байна

“Хурц өнцөг” энэ удаад Эрдэнэт үйлдвэрийн цагаан тоостой холбоотой асуудлыг хөндөж байна. “Цагаан тоосны хор хөнөөлөөс ирээдүйгээ аврах хөдөлгөөн”-ий Удирдах зөвлөлийн гишүүн Баасансүрэн, хуульч Амарбат,  Лхагвабаяр нартай ярилцлаа. БОАЖЯ, ЭМЯ-ыг Захиргааны шүүхэд хариуцагчаар татсан энэ хэрэг стратегийн өмгөөллийн хувьд анх удаа амжилттай болсон тохиолдол хэмээн яригдаж буй юм.

ЯРИЛЦЛАГЫГ БҮРЭН ЭХЭЭР НЬ СОНСОХ:

ЦАГААН ТООС ИРГЭДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДЭД НӨЛӨӨЛЖ БАЙГАА ҮНЭЛГЭЭГ ХИЙЛГЭХИЙН ТУЛД
БОАЖЯ, ЭМЯ-ЫГ ШҮҮХЭД ӨГСӨН

-Та бүхэн Эрдэнэт үйлдвэрийн цагаан тоосны асуудлаар Нийслэлийн захиргааны хэргийн шүүхэд хандаж, Байгаль орчны яам болон Эрүүл мэндийн яамыг хариуцагчаар татсан байна. Энэ хэргийнхээ талаарх мэдээллийг өгөхгүй юу?
Хуульч Ү.Амарбат:
-Эрдэнэт үйлдвэр зэс баяжуулах ажиллагаандаа хөвүүлэн баяжуулах технологийг ашигладаг. Энэ технологи нь хүдэртэй шорооноос зэсийг ялгаж авахын тулд их хэмжээний химийн бодистой усаар хөвүүлэн баяжуулдаг. Баяжуулсны дараа химийн элемент, шороотой ус нь их хэмжээтэй үлддэг тул түүнийг нуур болгодог. Энэ нь энгийн хэллэгээр хиймэл нуур, мэргэжлийн хэллэгээр хаягдлын аж ахуй. Энэ хаягдлын аж ахуй нь том хэмжээтэйгээс гадна хүн ам суурьшсан суурингууд түүнийг тойроод байдаг. Суурингуудын салхины дээр нь хаягдлын аж ахуй байршдаг учир салхи гарах үед шохойтой цагаан нунтаг, шороо нь агаарт дэгдэж, хүн амын эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг. 

Энэ бол тодорхой шийдэлгүйгээр олон жил яригдаж байгаа асуудал. 2019 оны дөрөвдүгээр сард Цагаан тоосноос ирээдүйгээ аврах хөдөлгөөнийхөн Эрдэнэт үйлдвэрт маш тодорхой шаардлага тавьсан байдаг. Шаардлага нь, 

1. Эрдэнэт үйлдвэрээс гаргасан статистикаар 12 мянган хүн цагаан тоосонд өртдөг. Энэ хүмүүсийг жил бүр эрүүл мэндийн үзлэгт хамруул
2. Бүсэд байгаа хүмүүст нөхөн олговор олгох
3. Технологио өөрчилж, сайжруул

Энэ гурван шаардлагыг тухайн оныхоо дөрөвдүгээр сард тавиад, тавдугаар сард Эрдэнэт үйлдвэрээс “Энэ цагаан шорооноос хэн, яаж, хэрхэн хордож байгаагаа тогтоосон юм алга” гэдэг хариу авсан. Ингээд Захиргааны хэргийн шүүхэд хандах болсон. Цагаан тоосноос болж уушги нь шохойжилттой хүүхэд төрсөн, зүрхний төрөлхийн өвчтэй хүүхдүүд олон, хүмүүсийн үс нь халцарч, бууралтдаг, амьсгалын замын өвчлөл улсын дунджаас өндөр гэх зэргээр хүмүүсийн ам дамжсан яриа их байдаг.  

Тэгэхээр эдгээр яриаг баталгаатай эх үүсвэрээр тогтоох шаардлагатай болж байгаа юм. Үүнийг Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээний тухай хуулиар Байгаль орчин Аялал жуулчлалын яам “Хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээ” хийж, Эрүүл мэндийн тухай хуулиар Эрүүл мэндийн яам “Эрүүл мэндийн нөлөөллийн үнэлгээ” хийж тогтоох ёстой. Энэ үнэлгээгээр хор хөнөөл нь ямар түвшинд байгаа талаарх мэдээлэл гарна гэж найдаж байгаа. Энэ үнэлгээнүүдийг хийлгэх гэхээр шүүх дээр Эрдэнэт үйлдвэр “БОЯ хийнэ” гээд, БОЯ болохоор “Эрдэнэт үйлдвэр хийнэ” гэдэг хариу өгдөг. Энэ хариуг хүлээн зөвшөөрөөгүй учир эхлээд БОЯ-ыг, дараа нь ЭМЯ-ыг шүүхэд өгсөн. 

-Иргэдийн эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж байна гэдгээ яаж мэдсэн юм бэ? 
"Цагаан тоосны хор хөнөөлөөс ирээдүйгээ аврах хөдөлгөөн”-ий Удирдах зөвлөлийн гишүүн Д.Баасансүрэн:

-Эрдэнэт хот 100 гаруй мянган хүн амтай. Голомтын бүсэд нь Говил, Жаргалант, Вокзал гэсэн гурван багийн 12 мянган иргэн энэ хор хөнөөлд илүү их өртөж байгаа. Бид бол хувь хүмүүс, иргэд. Хэн ямар өвчнөөр өвчлөөд, яагаад байгааг сайн мэддэггүй байсан. Гэтэл хүүхдүүд маань өвдөөд эхэлсэн. Цагаан тоосноос болоод харшлаад, сэрвэгнэж ханиалгана. Бороо орсны дараа хоолой нь бооно, гэрээсээ гарч чадахгүй, тэр шөнөдөө хамар нь битүүрээд унтахгүй. Тэгээд энэ ямар учиртай юм бэ гээд гайхаад хүмүүстэй ярилцаад үзтэл бүгдээрээ нийтлэг тийм өвчтэй байсан. Хавар болохоор хоолой нь загатнаад, хоолой руугаа гараад хийгээд маажмаар болдог гэнэ. Гэхдээ салхины хаана байрлаж байгаагаас шалтгаалж зовуурь нь өөр өөр. Вокзалынхан том, жижиггүй бронхиттой. Говилынхон бүгд харшилтай, биеэр нь юм туурдаг. Улаантолгойнхон “Манай цэргийн насны залуучууд зүрхний өвчний улмаас цэрэгт тэнцэхээ больсон” гэж ярьдаг. Энэ бүх газрын хүмүүс нийтлэгээрээ үс нь их бууралтдаг. Бид энгийн хүмүүс учир судалгаа шинжилгээ хийх боломж байхгүй. Гэхдээ эрдэмтэн судлаачидтай уулзахаар цагаан тоосны талаар судалгаа шинжилгээ хийсэн олон жилийн ажил байдаг юм байна лээ. Бид Эрдэнэт үйлдвэрийнхэнтэй уулзаад “Та нар цагаан тоосон дахь химийн хүнд элементүүдээ хэлж өгөөч ээ. Нэгэнт бид хордож байгаа бол ядаж бага хордохын тулд ийм хүнс хэрэглэ гэдэг суртал ухуулгыг иргэдэд хийж өгөөч, зарим маань мэдэхгүй байна. Өөрсдөө хордоод үр хүүхдүүд нь хүртэл элдэв асуудалтай төрж байгаа хүмүүс илхэн байхад яагаад бидэнд мэдээллээ ил тод хэлэхгүй байгаа юм бэ” гэж хэлж л хариу нэхэж, маргаан үүссэн.

-Яагаад Эрдэнэт үйлдвэр биш БОЯ, ЭМЯ-ыг хариуцагчаар татсан юм бэ?
Р.Лхагвабаяр:
-Монгол Улсад Захиргааны хэргийн шүүх нь зөвхөн төрийн захиргааны байгууллага буюу тухайн шүүхийн харьяалалд орох хуульд тусгагдсан байгууллагатай нь холбоотой маргаан үүсгэж болдог. Эрдэнэт үйлдвэр нь энэ шинжийг агуулахгүй байгаа юм. Хэдийгээр энэ маргаанд Эрдэнэт үйлдвэр ороогүй ч, маргааны улмаас эрх ашиг нь хөндөгдөж болох этгээд буюу гуравдагч этгээд гэдэг статустай оролцоод явж байгаа.

-Шүүх та бүхэнд ямар хариу өгсөн талаар ярихгүй юу?
Ү.Амарбат:
-Хуримтлагдах нөлөөллийн үнэлгээг хариуцаж байгаа БОЯ, эрүүл мэндийн үнэлгээг хийх ЭМЯ хоёр үнэлгээгээ хийж дуусгаад танилцуулах шийдэлд хүрээд дууссан. ЭМЯ “Бид энэ үнэлгээг хийх үүрэгтэй гэдгээ ойлгож байна. Гэхдээ одоо ковидын нөхцөл байдалтай холбоотойгоор хугацаа хэрэгтэй байна” гэсэн тул эвлэрлээр дууссан. БОАЖЯ-ны хувьд “Бид энэ үнэлгээг хийхгүй, Эрдэнэт үйлдвэр хийнэ” гэдэг байр суурьтай. Гэхдээ биднийг шүүхэд хандсанаас хойш үнэлгээ хийх ажил эрс хурдацтай явж эхэлсэн. Шүүх хурлаас долоо хоногийн өмнө үнэлгээний компани талуудыг оролцуулсан хэлэлцүүлэг ч хийсэн. Тиймээс шүүхээс үнэлгээг хийж байгаа юм байна, ажлаа дуусгах ёстой гэж шийдвэрлэсэн.

-Эрдэнэт үйлдвэрээс иргэдийг эрүүл мэндийн шинжилгээнд хамруулдаг уу? 
Д.Баасанхүү:
-Ер нь шинжилгээ авч байсан юм байна лээ. Хүмүүс ч бас шинжилгээнд орж байсан талаараа хэлдэг. Тэгээд ямар хариу гарсан, танд юу гэж хэлсэн гэхээр мэдэхгүй гэдэг. Зарим хүн уушгиных нь гуурснууд руу тоосонцор нэвтэрснээс шохойжилт үүссэн гэж оношлогдсон. Бид яагаад одоо тэмцээд байна гэхээр магадгүй таван жилийн дараа уушги, зүрхний өвчин тусчихаад юун тэмцэх манатай болчихсон байх вий гэж айдаг. Тэгвэл өнөө маргаашийн хоол, эм тарианыхаа мөнгөнд л санаа зовно уу гэхээс тэмцэх хүчгүй болно. Тийм болохоор танагтай байгаа дээрээ хүүхдүүдийнхээ төлөө тэмцэх ёстой юм байна гэж бодож, хүмүүсийг бүрдүүлж хөдөлгөөнөө эхлүүлсэн. Ингээд хөдөлгөөн өрнөөд эхлэхээр Эрдэнэтээс эмнэлэгийн шинжилгээнд жилд 100 орчим хүн хамруулдаг байсан тоогоо нэмж 2019 онд 500 хүнийг үзлэгт хамруулсан. Зөвхөн Говил багаас гэхэд зуу хүрэхгүй хүн үзүүлэхэд 4 нь хорт хавдартай гарсан. Гэхдээ энэ шинжилгээ авч байгаа нь ч бидэнд таатай санагддаггүй. Зүгээр л ажил хийж байгаа дүр үзүүлж байгаа санагддаг. Хүмүүсийн эрүүл мэндийг хамгаалах гэж байгаа бол яагаад Эрдэнэт хотын 100 мянган иргэнийхээ 500 хүнийг л шинжилгээнд хамруулж байгаа юм бэ. Энэ дээрээ тэгээд ямар ч судалгаа хийдэггүй. 

ЯРИЛЦЛАГЫГ БҮРЭН ЭХЭЭР НЬ ҮЗЭХ:

ЭРДЭНЭТ ҮЙЛДВЭР ЦАГААН ТООСТОЙ ХОЛБООТОЙ
БҮХ МЭДЭЭЛЛЭЭ НУУЦАЛЧИХСАН

-Эрдэнэт шиг томоохон үйлдвэр нөлөөллийн үнэлгээг хийчихсэн байх ёстой биш үү? Яагаад одоо энэ асуудлыг ярьж байна вэ?
Ү.Амарбат:
-Хиймэл нуурын орчим нь 2000-д оны эхнээс цагаан тоос үүсгэж эхэлсэн. Гэвч асуудал үүсээд эхлэхтэй зэрэгцээд Эрдэнэт үйлдвэр хурдтайгаар ажиллаж чадаагүй учир өнөөдрийг хүртэл хуримтлагдсан асуудал үүссэн. 

-Эрдэнэт үйлдвэрээс 2014 онд гаргасан Ерөнхий үнэлгээний хуудас-т Зэрлэг амьтдын оршихуйд сөргөөр нөлөөлнө, иргэдийн нийгмийн байдалд сөрөг нөлөөлнө гэдгийг дурьдчихсан байна. Энэ мэт судалгааг хөндлөнгийн байгууллага хийсэн тохиолдол хэр их байдаг бол?
-Таны хэлсэн үнэлгээ бол Эрдэнэт үйлдвэр дээр хийгдсэн байгаль орчны хамгийн том үнэлгээ юм. Энэ үнэлгээн дотор шууд дурьдаагүй ч хэд хэдэн асуудлыг тодорхой бичсэн байдаг. Жишээ нь, энэ үйлдвэр хүн, амьтан, байгаль орчны эко системд хортойгоор нөлөөлнө гэдэг нь ойлгомжтой байдаг. Тэгээд эдгээр сөрөг нөлөөллийг бууруулж явах шаардлагатайг дурьдсан, үйл явц ямар байгааг тодорхойлох хянан магадлагаа явагдах ёстой. Гэтэл тэрийг хийгээгүй. Мөн 40 орчим нөхцөлд 2014 оноос хойш ус, агаар, хөрс гээд бүгдээс нь дээжүүд авсан талаар дурьдсан. Тэр дээжний судалгаан дээрээс урт хугацааны динамик өөрчлөлт нь харагдах ёстой. Харамсалтай нь энэ мэдээллээ Эрдэнэт үйлдвэр нууцалдаг. Шүүх дээр ч цагаан тоостой холбоотой мэдээллийг нууцад хамруулсан гэдгээ илэрхийлсэн. Цагаан тоостой холбоотой асуудал хортой юу, үгүй юу гэдгийг хүмүүсийн ярианаас өөрөөр нотолж чадахгүй байгаа шалтгаан нь энэ. Өөрөөр хэлбэл, нотлох ёстой субъект нь мэдээллээ нууцалчихсан. Нээлттэй эх сурвалжийн тухайд хэд хэдэн судалгааны ажлыг англи хэл дээр олж авсан. Эдгээр судалгаанд Эрдэнэт үйлдвэрийн бүсэд хүнд металын бохирдол улсын дунджаас хэд дахин өндөр буюу хром, хүнцэл, хар тугалга зэрэг элементүүд үйлдвэрийн хаягдлаас илэрсэн гэдгийг тогтоосон. Харамсалтай нь эдгээр судалгаануудыг шүүхэд нотлох баримтаар ашиглаж болдоггүй. Тийм болохоор хоёр яаманд үнэлгээ хийхийг шаардаж, нотлох баримтын шаардлага хангахуйц үнэлгээг хайгаад байгаа хэрэг. Мөн эдгээр судалгааг Эрдэнэт үйлдвэрийнхэн ч хүлээн зөвшөөрдөггүй. Гэхдээ Эрдэнэт үйлдвэрийн талаас асуудлыг харвал тэд цагаан тоосыг бууруулах тал дээр ихээхэн мөнгө зарцуулж байгаа. Мөн улсын эдийн засгийг үүрч яваа энэ том үйлдвэр цагаан тоосноос болоод зогсчихож болохгүй. Тиймээс өөрсдийгөө ихээр хамгаалдаг, “Цагаан тоос буурч байгаа, та нар цагаан тоосноос болж эрүүл мэнд чинь хохирч байгаа гэдгийгээ тогтоо” гэдэг. Энэ хүмүүс “Хорт хавдар туссан” гэхээр “угаасаа л манай улсад хорт хавдрын өвчлөл их байгаа”, “Харшилтай болсон” гэхээр “угаасаа л харшил элбэг” гэх мэтээр хариулдаг. Тийм болохоор бид судалгаануудад илүү нухацтай, бодитой хандаж, тогтоосны дараа л үйлдвэр буулт хийх нөхцөл үүсэх юм. 

Байгаль орчны нөлөөллийг бол бүр орхисон. Байгаль орчин дээр зөвхөн нэг л жишээ хэлье. Үйлдвэрийн олборлолтоос гарсан усыг нь шүүж, саарал ус болгож цэвэршүүлээд Хангалын гол руу цутгадаг. Гэтэл тэр голоос Орхон аймгийн Жаргалант сум буюу Эрдэнэтийг хүнс ногоогоор хангадаг хэсэг ундаалдаг. Гэтэл хиймэл нуурыг тойроод хөрсөнд ямар нэвчилт явж байгаа зэргийг огт судлаагүй. 

-Цагаан тоос нь нүдэнд харагддаг эд юм уу, харагдахгүй нарийн шороо юм уу?
Д.Баасансүрэн:
-Салхины чигээсээ болж дэгддэг. Гарт баригдаж, нүдэнд үзэгдэж, аманд амтагдана. Үзэгдэх орчин 50-200 метрт хязгаарлагдаж, хүн гэрээсээ гараад 100 метр алхахад гутал нь гурилын шуудайнд хөлөө дүрээд авсан мэт цав цагаан болно.

Мэдээж амаа ангайгаад гүйгээд байхгүй ч шуургатай үед гадуур явахад аманд давсархаг, шорвог амтагдана. Шуургатай үед ер нь болж өгвөл гэрээсээ гарахгүй байхыг хичээдэг, ихэнх айл вакум цонхтой ч нэмэргүй. Шуурганы дараа цонхны тавцан цагаан болчихно. Гараараа арчаад наранд харахад гялтганасан цагаан өнгөтэй. Хүмүүс Эрдэнэтэд амьдардаггүй болохоор цагаан тоосыг мэдэхгүй, биднийг уул уурхайг шантаажилсан хүмүүс гэж ойлгодог. Тэр хүмүүсийг буруутгахгүй, яагаад гэвэл өөрсдөө энэ орчинд амьдарч үзээгүй, цагаан тоосыг үнэрлэж, амталж, идэж үзээгүй болохоор мэдэхгүй шүү дээ. 

-Цагаан тоос жилийн 4 улиралдаа ингэж босдог юм уу, зөвхөн их салхи шуургатайд ингэж босох уу?
-Хавар, намартаа илүү их. Зундаа арай гайгүй. Гэхдээ хүмүүс зун бороо орохоор “Борооны үнэр сайхан байна” гэдэг дээ. Гэтэл энд бороо орсны дараа хүүхдүүдийн хоолой боодог болохоор гэрээсээ гарч чадахгүй. Цагаан тоос босохоор уулаа даваад л хөмөрч байгаа юм шиг ороод ирнэ. Бид анх Цагаан тоосноос ирээдүйгээ аврах хөдөлгөөнийг байгуулахдаа “Хэрвээ цагаан тоос сөргөөр нөлөөлж байна гэж үзэж байгаа бол ирж гарын үсгээ зур” гэж иргэдэд мэдээлсэн. Гэтэл иргэд өөрсдөө маш олноороо ирж зурсан. 

Ингэж гарын үсгээ зурахдаа “Таны эрүүл мэндэд нөлөөлж байгаа нөлөөлөл” гээд асуухад бүгдээрээ “Хамар ам, нармай нь загатнадаг, уушгинд нь шохойжилт зэрэг асуудал үүссэн” гэж хэлж, бөглөж байсан. Эндээс бид салхины аль чигт байрлаж байгаагаасаа шалтгаалаад багуудын иргэдийн өвчлөл өөр өөр байгааг мэдсэн. Зөвхөн цагаан тоосоор биш хөрс, ус нь бохирдсон учир хоол хүнс нь ч бас бохирдсон. Ингэхээр хүн бүх талаараа бохирдож байгаа гэсэн үг.

-Цагаан тоосны нөлөөлөлд 12 мянган хүн өртөж байгаагийн хэд нь хүүхэд вэ?

-4500 орчим хүүхэд байгаа.

ШИНЖИЛГЭЭ ХИЙЛГЭСЭН БҮХ ХҮҮХДИЙН ЦУСАНД
ХАР ТУГАЛГА ИЛЭРСЭН

-Та бүхэн нөхөн олговор авах талаар дурьджээ. Уул уурхайн бүсэд амьдарч байгаа иргэд тодорхой хэмжээнд нөхөн олговор авдаг болов уу? 
-Нөхөн олговор өгч байсан түүх байхгүй. Уул уурхай ажиллаж байгаа нөхцөлд хөрс, хүний эрүүл мэндийг, байгаль орчныг бохирдуулж байгаа бол хариуцлага үүрэх ёстой гэсэн шаардлагыг бид тавьж байгаа. Энд хүмүүс амьдарч, хүүхдүүд өсөж байна. Хүнд металд хордоод байгаагаа хүн тэр даруйдаа мэдэхгүй, яваандаа ихээр мэдэрдэг юм байна лээ. Энийг Эрдэнэт үйлдвэрийнхэн мэдэхгүй байна гэж байхгүй. Тэд хүүхдүүд, томчууд яаж хордож, яаж өвчилж байгааг, ирээдүйд яаж өвчлөхийг мэдэж л байгаа. Тэгчихээд мэдээллээ олон нийтэд ил өгөхгүй, мэдээлэхгүй байна. Бид аргаа бараад “Бид хордож байгаа бол ядаж ямар хүнсний бүтээгдэхүүн хэрэглэж, хордлогоо бууруулах вэ гэдгийг хэлээч” гээд ч хэлдэггүй. Хүүхдүүдийн хувьд маш харамсалтай. Манай энд докторын зэрэг хамгаалах гээд нэг эмч ирж, Говил багийн 100 гаруй хүүхдийн цусан дахь хар тугалганы хэмжээг тодорхойлоход хамгийн бага нь 3 мкг/дл байсан бол хамгийн их нь 30 мкг/дл гарсан байдаг /Сурв: ДЭМБ-ын хүлцэх дээд хэмжээ: 5мкг/дл/. Ерөөсөө цусанд нь хар тугалгагүй хүүхэд гараагүй. Хар тугалганы хэмжээ нь 30мкг/дл байгаа хүүхдийн ааваас ямаршуу байгааг асуухад “Толгой нь өвдөөд байдаг, үзүүлэхээр онош нь тогтоогддоггүй” гэж хэлсэн. Аав нь насаараа Говил багт амьдарсан. Тэгэхээр хүнд металын хордлого нь бидний биед шингэчихээд, хүн харахад эрүүл байгаа юм шиг байгаа хэрнээ бие махбодиороо хордоод, үр хүүхдүүддээ удамшуулдаг юм байна. Төрсөн хүүхдүүдийн дунд олон асуудал бий. Хүмүүсийг айдаст автуулахгүйн тулд би цааш ярьмааргүй байна.

-Та бүхэн цаашдаа яах төлөвлөгөөтэй байна?
-Стратегийн өмгөөллийг бид анх эхлүүлэхдээ хуульчид тухайн асуудалтай шийдлийг хайх гэхээсээ илүүтэй хөдөлгөөний идэвхтнүүд, нутгийн иргэдийн хүсэл зориг юу байгаа юм бэ гэдгийг тодруулах нь эхний ажил байсан. 2020 оны дөрөвдүгээр сард цагаан тоосны босдог бүсэд хамраад байгаа гурван суурин байгаа. Суурин тус бүрт очиж иргэдийн дунд хэлэлцүүлэг зохион байгуулсан. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргаад байгаа дөрвөн хүний гурав нь суурингуудаа төлөөлсөн, дөрөв дэх нь хөдөлгөөнийх нь ерөнхий зохицуулагч. Хэлэлцүүлгийн дүнд гурван асуудлын төлөө явах шийдэлд хүрсэн. Эцсийн зорилго нь цагаан тоосыг байхгүй болгооч гэж байгаа юм. Байхгүй болгохын тулд нэгдүгээрт, бүсэд нь байгаа иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэх буюу цагаан тоос босдог газар хүн амьдруулахгүй байх гэдэг нэг хувилбар. 

Хоёрдугаарт, Эрдэнэт үйлдвэр хаягдлын аж ахуйнхаа технологийг өөрчилж цагаан тоос босгодоггүй болгох. Эрдэнэт үйлдвэрийн зүгээс аль алинд нь “Үгүй” гэдэг хариултыг хэлсэн. Нүүлгэн шилжүүлэхэд зардал асар өндөр болох тул боломжгүй. Технологио өөрчилнө гэдэг чинь Эрдэнэт үйлдвэрийг зогс гэж хэлж байгаатай адил тул боломжгүй гэдэг хариуг хэлсэн. Иргэдийн эцсийн хүсэл бол эрүүл, аюлугүй орчинд амьдрах эрхээ хамгаалуулъя л гэж байгаа хэрэг. 

За тэгвэл дараах хоёр асуудлыг шийдэж өгөөч гэж хүсэж байгаа юм.

1. 12 мянган хүнийг жил бүр эрүүл мэндийн цогц үзлэгт хамруулж, биед нь явагдаж байгаа өөрчлөлтүүдийг бүртгэлжүүлж, холбогдох эрүүл мэндийн үйлчилгээг нь үзүүлээч гэж байгаа юм. Яагаад гэвэл энэ хүмүүс өөрөөс шалтгаалахгүйгээр өвдсөн өвчнөө эмчлүүлэхийн тулд эдийн засгийн хохирол амсаж байна гэж байгаа юм. Гэтэл бас хүлээж аваагүй. “Өмнө нь 50-ыг үздэг байсан, энэ жил 500-г үзэж байна” гэсэн. Гэхдээ энэ бол 2019 оны үйл явдал. 2020 онд үзээгүй, 2021 онд үзлэг явуулах эсэх нь тодорхойгүй байна.
2. Цагаан тоосыг шийдэх хүртлээ иргэдэд нөхөн олговор өг. Хоёр янзаар нөхөн олговрыг тогтооё. Цагаан тоос боссоноос эхлээд өнөөдрийг хүртэлх 20 орчим жилд хүмүүс хохирсон тул нэг хүнд дунджаар 3 сая төгрөг олгооч ээ. Энэ нөхөн олговрыг олгосноосоо хойш цагаан тоосыг шийдэх хүртлээ Эрдэнэт үйлдвэрийн хор тайлах төсөв, стандартаараа сүү таргийг нь олго оо гэсэн. Эрүүл, аюулгүй орчинд амьдруулдаггүй юм гэхэд ядаж ингэж ханд гэсэн шаардлага тавьсан. Биелтлээ нэлээд удах бололтой.

Ер нь энэ төрлийн ажлыг хийхээр “Энэ хүмүүс үйлдвэрийг шантаажилж байна, улсын хэмжээний том үйлдвэрийн эсрэг юм ярьдаг эсэргүүнүүд, аль эсвэл хийх юмгүй, ажилгүй” гэдэг ийм гурван төрлийн шошгыг хүмүүст наадаг юм байна. Цаашдаа бид хүмүүсийг цагаан тоосонд дасан зохицож амьдрах боломжийг олгох, эрүүл мэндийн зөвлөгөө, сурталчилгаа хийх чиглэлийн хөтөлбөр хэрэгжүүлэх гээд явж байна.

Цагаан тоос нүдэнд харагдаж, гарт баригдаж, аманд амтагдаж байхад Эрдэнэт үйлдвэр “Энэ А гэдэг хүний өвчин цагаан тоос хоёрын хооронд байгаа шууд хамаарлыг гаргаж ирэхгүй бол бид цагаан тоосноос болж хохирсон гэж тооцохгүй” гээд байгаа юм. Тэгэхээр энэ хүмүүс нүдэн дээр ил байгаа хохирлоо дахиж нотлох шаардлагатай тулгарчихаад байгаа гэсэн үг.
Ингээд хоёр шүүх хурлын ажиллагаа явагдсан талаар дээр дурьдсан. Одоо бол мэдээллийн ил тод байдлын тухай асуудал үүсэж байна. Хүний эрхийн зөрчил байгаа дээр нэмээд Эрдэнэт үйлдвэр цагаан тоостой холбоотой мэдээлэлд нэлээд эмзэг ханддаг. Мэдээлэл гадагш задраахыг хүсдэггүй учир бидний хүссэн мэдээллийг гаргаж өгөхгүй байгаа. Тиймээс мэдээллүүдээ гаргуулахын тулд шүүхдэх шаардлага үүсчихээд байна. Мөн байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээг Эрдэнэт үйлдвэрт хийх шаардлагатай байгаа юм. Энэ дашрамд хэлэхэд 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд Эрдэнэт үйлдвэрийн байгаль орчны нарийвчилсан үнэлгээний хугацаа дуусчихсан. Тэгээд шинэ үнэлгээ гаргаж тавиач ээ, тэр дагуу хянан магадлагаа хийлгэе гэхээр “Манай шинэ үнэлгээ хийгдээгүй байна” гээд байгаа юм. Уг нь хуулиараа бол энэ үнэлгээгүйгээр компани ажиллах боломжгүй. Үндэсний хэмжээний том үйлдвэр учир бас ийм онцлог гардаг юм байна.

-Та бүхэн нүүгээд явчихаж болохгүй байгаа юм уу?
Д.Баасанхүү:
-Бидний хүсэж байгаа зүйл бол цагаан тоосгүй эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах. Бид эндээс нүүх гээд өнөөдрийг хүртэл босгосон үл хөдлөхөө зарах гэхээр цагаан тоостой, зах хязгаарт байдаг гээд үнэлэмж байхгүй болсон. Ингэхээр нүүгээд явж чаддаггүй. Нэгэнт бид нөхөж барахгүйгээр эрүүл мэндээрээ хохирчихсон нь ойлгомжтой. Бидэнд нөхөн олговор олгох зэрэг нь хэцүү байгаа бол дэлхийн дэвшилттэй технологио ашиглаж, цагаан тоосоо байхгүй болгоосой. Эрдэнэтийн дарга нар “Тийм технологи дэлхийд бүртгэгдээгүй” гээд байгаа юм. Гэтэл хувийн компанийн хэд хэдэн хүн уулзаад “Энийг ингэж болох технологи бий” гэж бидэнд хэлсэн. Тэгээд энийгээ үйлдвэрийнхэнд танилцуулаад тав, арван жил яваад тоохгүй болохоор гадаадын хөрөнгө оруулагчид нь залхаад хаяад явсан байдаг юм билээ. Тэгэхээр цагаан тоосыг байхгүй болгох боломж байгаа, гагцхүү хийхийг хүсэхгүй байна гэж бодож байна. 

-Ярилцлага өгсөн та бүхэнд баярлалаа.