Х.Гарамханд: Дэлхийд үнэлэгдэхүйц орд олж, илрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулснаараа бахархдаг

Хүүе ээ, арав болчхож, алив ээ, унтацгаая, маргааш ажилтай”. “Найз нь уухгүй ээ, маргааш ажилтай”. “Эртхэн харьж амарлаа, маргааш ажилтай”...Эдгээр гойд зүйлгүй үгсийн цаана хийх ажлын хариуцлага, хэтийн зорилго хамт яваа.

Цасан шуурга, усан бороотой өдрүүдийн алинд ч “ажилтай” хэмээн яарах. Унтчихмаар, уйлмаар, урагшлахгүй байгаа мэт санагдсан ч “ажилдаа явахгүй бол болохгүй” гээд өндийх...Ийм л эв эгэлхэн өдрүүдийн ард хүний амьдрал үргэлжилж, ав адилхан 15, 30-нийг үдэж, угтан ажлаа хийж цалингаа аваад алхаж явна, бид.

Ерөөс хүн ажилтай байх л сайхан. Анзаардаггүй ч ажилдаа явлаа гэдэг зорилготой гэрээс гарч, ажлаа тараад ирлээ гэх “гавьяа”-тайгаар гэртээ орох мэдрэмжээр л хүн дүүрэн амьдардаг.

GoGo.mn сайт “МАРГААШ АЖИЛТАЙ” булангаараа энэ удаад “Бадрах Энержи” компанийн Гидрогеологийн менежер, Монгол Улсын мэргэшсэн инженер, Монгол Улсын Зөвлөх гидрогеологич Х.Гарамхандыг танилцуулж байна.

Монголын хөрсөн дор ямар эрдэнэс нуугдаж байгааг гаднаас нь хараад хэн ч мэдэхгүй.

"Эрдэнэт овоо" орчмын хувирч өөрчлөгдсөн боржин, ногоолингийн өнгөр зэрэг зэсийн хүдрийн шинж тэмдэг олон геологичийн хорхойг хүргэсэн. Тэд судал хайж, дээж авсаар уул бүхэлдээ хоосон чулуулаг биш, зэс молибдений хүдрээс бүтсэн баялаг орд байна гэдгийг тогтоов. Ингэж бид “Эрдэнэт үйлдвэр”-тэй болсон.

Монгол, Зөвлөлтийн геологичид говь нутагт судалгаа хийж явахдаа илрүүлсэн геологийн гажил (аномаль)-ыг зэсийн орд байж болзошгүй гэж анхлан таамагласан...Үүнээс хойш 120 орчим цооног өрөмдсөн ч дорвитой нөөц илэрсэнгүй.“Сүүлийн удаа өрөмдлөг хийе” гэсэн шийдвэрийн ард алт, зэс, молибдений асар том орд болох нь илэрхий болжээ. Ийнхүү бид “Оюу толгой”-той болсон. 

Франц, Монголын хамтарсан хайгуулын баг Дорноговийн Зүүнбаянгийн сав газрын тунамал чулуулгийг нарийвчлан судалж, геофизикийн болон геохимийн мэдээлэлд тулгуурлан хэд хэдэн туршилтын өрөмдлөг хийв. Өрөмдлөгийн цооногуудын нэгээс ураны эрдэсжилт илэрлээ. Дараа, дараагийн оновчтой таамаглалд үндэслэсэн өрөмдлөгүүдээр баялаг нөөцтэй ураны хүдэржилтийг тогтоов. Бид ийнхүү Зөөвч Овоо-той болсон.

Геологичид ордыг ийн нээн илрүүлжээ. Харин гидрогеологичид газар доорх усыг хэрхэн олдог бол?

“ОРД ОЛОХОД ЦАГ ХУГАЦАА ШААРДАНА, 10-20 ЖИЛ ЗАРЦУУЛАХ Ч ТОХИОЛДОЛ БАЙНА”

-Ээж маань геологич мэргэжилтэй. Аав, ээж хоёр хамтдаа олон улсын геологийн экспидезид ажилладаг байлаа. Тиймээс би багаасаа л хээрийн анги даган явж, өссөн дөө. Геологийн зураглалын ангийнхан хөдөө голын эрэгт гэрээ барьчихна. Тэндээ бүх ажилчид гэр бүлээрээ очиж зусна. Ажилчдын хүүхдүүдтэй гол дээр өдөржин тоглож өнждөг байлаа.

Өссөн орчин ирээдүйн мэргэжлээ сонгоход нөлөөлсөн байх гэж боддог юм. Байгалийн шинжлэх ухааны салбар тун сонирхолтой санагддаг байлаа. ШУТИС-ийн гидрогеологи, геоэкологи, инженер-геологийн хос хөтөлбөртэй ангид элсэн суралцаж төгссөн. Бакалаврын зэргээ геоэкологич мэргэжлээр, дараа нь магистраа гидрогеологоор хамгаалсан. Харин одоо ШУТИС-даа гидрогеологич мэргэжлээр доктор хамгаалахаар сурч байгаа.

Гидрогеологич мэргэжлээрээ үндсэндээ 18 дахь жилдээ ажиллаж байна. “Бадрах Энержи” компанид 2008 оноос хойш ажиллаж байгаа. Анх ажилд орох үед хайгуул Дулаан-Уул ордод төвлөрч байлаа. Харин 2010 оноос Зөөвч-Овоо руу төвлөрүүлсэн. Энэ ордыг нөөцтэй юм байна гэдгийг мэдсэн даруйд хайгуулын ажлыг эрчимжүүлж тун завгүй байсан даа. Бид богино хугацаанд шаардлагатай ажлуудаа дуусгаад геологийн нөөцөө тогтоосон.

Ер нь ураны болон бусад ашигт малтмалын нөөцийг олж тогтооход геологи-хайгуулын ажил хамгийн чухал. Нэмээд өрөмдлөг геофизик, гидрогеологийн судалгааны ажил хавсарч хийдэг. Геологочид хаана өрөмдөхийг төлөвлөж, керн (чулуулгийн дээж)-ий дээжээ аван, каротаж (чулуулгийн физик шинж чанарыг хэмжих арга)-ийн хэмжилт хийдэг. Геологийн ажлын үр дүнд тулгуурлан гидрогеологийн цооног өрөмдөж тоноглон, тухайн уст давхаргын шинж чанарыг тодорхойлох туршилт, судалгааны ажлыг гүйцэтгэдэг. 

Гидрогеологич хүний гол ажил газар доорх усыг судлах, газрын гүнд чулуулгийн нүх сүв, ан завсарт агуулагдаж байгаа усыг хайж олох. Тэгээд  нөөц, чанарыг нь судлан тогтоож хэр хэмжээгээр авч хэрэглэж болох вэ гэдгийг тооцож ашиглалтад бэлдэнэ. Гидрогеологийн шинжлэх ухаанд газрын доорх усны хуримтлагдах нөхцөлөөс нь хамаарч маш нарийн аргачлалаар нөөцийн тооцоолол хийдэг. 

Монгол орны газар нутаг том. Тиймээс ч газрын доорх усны ашиглалтын нөөцийг бүрэн тогтоож амжаагүй байна. Сүүлийн 40 жилд хийсэн судалгаанд үндэслэвэл манай орны усны нөөцийг 609,5 км³ гэсэн тоо баримт бий. Үүний 12 км³ нь газрын доорх ус. Өөрөөр хэлбэл нийт усны нөөцийн хоёр орчим хувийг газрын доорх ус эзэлнэ. Мөн нийт ус ашиглалтын 90 орчим хувь нь газрын доорх ус. 

Монгол орны нийт газар нутгийн 15 гаруй хувьд гидрогеологийн зураглалын ажил, судалгаа хийжээ. Үлдсэн 85 орчим хувьд нь буюу ихэнх газарт судалгааны ажил хийгээгүй байгаа тул Монгол орны нийт газрын доорх усны нөөц албан ёсоор тодорхойлогдоогүй гэсэн үг. Усны хайгуул, судалгааны ажлуудыг гидрогеологийн зураглалын ажилд үндэслэн нарийвчлан төлөвлөдөг.

Ашигт малтмалын ордыг олоход цаг хугацаа их шаардана, 10-20 жил зарцуулах ч тохиолдол байдаг. Бүх насаараа ажиллаад ч орд олж чадахгүй тохиолдол  бий. Эсрэгээрээ олон орд олсон мэргэжилтнүүд ч бий. Тийм болохоор миний хувьд мэргэжлээрээ ажиллах хугацаандаа дэлхийд үнэлэгдэхүйц нөөцтэй Зөөвч-Овоо ордыг олж илрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулснаараа бахархдаг даа.

"ЭЭЖ МААНЬ АЖЛААСАА ГАРАХЫГ САНАЛ БОЛГОСОН УДААТАЙ"

-Би компанийнхаа гидрогеологийн багийг ахлан ажиллаж байна. Манай баг одоогоор 13 хүнтэй. Миний үндсэн үүрэг багийнхаа ажлыг төлөвлөх, бусад багуудтай уялдаа холбоотой ажиллах, өрөмдлөгийн процессыг хянах, гидрогеологийн цооног тоноглол, шавхалт туршилт зэрэг хээрийн ажлыг төлөвлөх, өгөгдөл мэдээллийн сангаа бүрдүүлэх, газрын доорх усны мониторинг, мэдээ тайлан бэлдэх зэрэг тогтмол ажилтай. 

Ажил өглөө 07:30 цагт Геологийн албаны хурлаар эхэлж, тухайн өдрөө хийх ажлаа ярилцана. Ингээд өдөр тутмын ажлаа зохион байгуулж, багийнхандаа заавар зөвлөгөөгөө өгнө. Залуус маань өдөр, шөнийн ээлжээр ажилладаг.

Зөөвч-Овоо ордоос уран олборлох үйлдвэрлэлийн туршилтыг 2021 оны 7 дугаар сараас 2022 оны 12 дугаар сарын хооронд гүйцэтгэсэн. Одоогоор олборлолт хийгээгүй, үйлдвэр, зам барих зэрэг бүтээн байгуулалтын ажил үргэлжилж байгаа. Манай баг одоогоор олборлолтод бэлтгэж сорох болон шахах гэсэн технологийн цооногуудыг тоноглож байна.

Үйлдвэр баригдсанаар газар доор уусган олборлох аргаар үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлнэ. Дэлхийд олборлож буй нийт ураны 60 орчим хувийг энэ технологиор гарган авч байгаа. Тухайлбал уран олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэгч Казахстан, Хятад зэрэг оронд энэ аргыг ашиглаж байна. Газар дор уусган олборлох аргыг ашиглаж болох геологи-гидрогеологийн нөхцөл гэж байдаг. Манай төслийн талбайд энэ нөхцөл бүрэн бүрдсэн гэдгийг өнгөрсөн хайгуул судалгааны үед геологи-гидрогеологийн судалгаагаар тодорхойлчихсон.

Мөн энэ арга нь уурхайлан малтдаггүй, овоолго, карьер нүх үүсгэдэггүй, уурхайн хүнд даацын автомашин механизм ашиглахгүй тул тоос шороо босохгүй зэрэг олон давуу талтай технологи тул байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөө бага гэж үздэг. 

Олборлолт явуулах уст давхарга нь ундны усанд ашиглах  боломжгүй, эрдэсжилт өндөртэйгөөс гадна, ураны агуулга ундны усны нормоос хэтэрсэн үзүүлэлттэй байдаг. Газар доор уусган олборлох аргаар тухайн уст үе, давхаргын усыг соруулаад 2.2 метрийн гүнд суурилуулсан хоолойгоор үйлдвэрт дамжуулж нэг хувийн хүчилжүүлсэн уусмал нэмнэ.Усанд яагаад хүчил нэмээд байна вэ гэхээр тухайн уст давхаргын pH-ийг бууруулж, ураныг уусмалын хэлбэрт шилжүүлэхэд тохиромжтой хүчиллэг, исэлдүүлэгч орчин бүрдүүлэх зорилготой.

Ингээд буцаан шахах цооногуудаар дамжуулан уст үе рүү шахдаг. Өөрөөр хэлбэл, гүнээс соруулсан усаа буцаан ашиглах байдлаар битүү эргэлтээр тасралтгүй эргэлдүүлэх энэ аргыг газар доор уусган олборлох технологи гэж нэрлэдэг. Ингэж уст үе давхаргын усыг битүү эргэлтээр ашиглах нь бусад алт, зэс, нүүрс зэрэг ашигт малтмалын ордын олборлолттой харьцуулахад усанд хэмнэлттэй. 

Дулаан Уул, Зөөвч-Овоо ордын газрын доорх усны нөөцийг 2015 онд 33.4 л/сек-ээр тогтоож, баталгаажуулсан. Одоогоор бүтээн байгуулалтын ажил эхэлж, усны хэрэглээ 2-3 дахин өссөн ч батлагдсан нөөцийн хэмжээнээс хэтрүүлэлгүй ашиглаж байна. 

Цаашид ирээдүйн ажлын байр 1600 гаруй болж өсөж, үндсэн үйлдвэр ашиглалтад орох, технологийн цооногийн өрөмдлөгийн ажил нэмэгдэхтэй холбоотойгоор энэ жилээс усны нөөцөө шинэчлэн баталгаажуулахаар хууль журмын дагуу ажиллаж байгаа. 

Ер нь ашигт малтмалын орд газрын олборлолт, үйлдвэрлэл нь усны хомсдол үүсэх, бохирдуулах зэргээр байгаль орчинд сөрөг нөлөөтэй гэх шүүмжлэл дагуулдаг. Бид ч Зөөвч-Овоо ордыг илрүүлсний дараахан эсэргүүцэлтэй тулдаг байлаа. Тухайн үед ээж маань намайг  ажлаасаа гарсан нь дээргүй юу гэсэн удаатай. “Бадрах-Энержи” компани ойлголтын зөрүүг арилгахаар олон жил тасралтгүй ажиллаж байгаа. Орон нутгийнхны ойлголт одоо харьцангуй сайжирсан.

“ГИДРОГЕОЛОГОГИЧИЙН МЭРГЭЖИЛ ХЭЗЭЭ Ч ХУУЧРАХГҮЙ”

Гидрогеоогич хүн ихэнхдээ хөдөө, хээрээр ажиллана. Байнга хөдөө ажиллах амар биш л дээ. Гэхдээ би суурин ажлыг ч олон жил хийж үзсэн. Хаая томилолтоор явж хээрийн ажил хийх нь сайхан санагддаг байлаа. Анх компанидаа ажилд ороод 35/21 ээлжээр ажилладаг байсан, одоо бол 14/14 ээлжтэй.

Говьд 14 хоног ажиллана, хотод 14 хоног амарна. Надад энэ ээлжийн хуваарь их таатай санагддаг, 14 хоног амрахын давуу талууд бий. Амралтаараа гэр бүл, үр хүүхэдтэйгээ л хамт цагийг өнгөрүүлдэг дээ. Хүүхдүүд маань дунд, бага ангийн сурагчид. Миний эзгүйд аав нь тэднийгээ маш сайн асран хамгаалдаг тул арагш санаа зовох нь бага. Манай нөхөр геологич мэргэжилтэй тул миний ажлын онцлогийг маш сайн ойлгодог.

Ер нь гидрогеологич гэлтгүй геологийн салбарын ажлыг мэргэжилдээ хайртай, дуртай хүн л хийнэ. Бид чинь аливаа ордыг олж илрүүлээд түүндээ л сэтгэл хангалуун амьдардаг хүмүүс. Халуунд халж, хүйтэнд хөрж олон бэрхшээлийг даван туулаад л зүтгээд байна.

Геологийн шинжлэх ухаан нүдэнд харагдахгүй юмыг судалдаг тул логик их шаарддаг. Тиймээс бид алив юмыг том зургаар нь харах гээд байх талтай. Манай орны хувьд асуудалтай зүйлс их байгаа ч  урт хугацаанд тогтвортой ажиллаж, төлөвлөгөөтэй амьдрахад болмоор л санагддаг. Утаа, түгжрэлийг би түр зуурынх л гэж боддог доо. Миний хувьд эх орондоо дэлхийн технологи, аргачлалыг нэвтрүүлэн ажиллаж амьдарч байгаадаа сэтгэл хангалуун байдаг.

Манай салбарын практикт ажиллаж байгаа хүмүүст мэргэшсэн инженер, зөвлөх инженерийн сургалт явуулж зэрэг олгодог юм. Би 2015 онд Монгол Улсын мэргэшсэн инженер, 2023 онд Монгол Улсын зөвлөх гидрогеологич зэрэгтэй болсон. Ийм зэрэг, цолтой хүмүүсийг газрын доорх усны хайгуул, судалгааны ажилд хөндлөнгийн шинжээчээр томилдог.

Тухайлбал, Байгаль орчин, аялал жуулчлалын яам, Усны газар ЗГХА-аас өөр, өөр төсөлд шинжээчээр томилж ажиллуулдаг юм. Би хамгийн сүүлд Дорноговь аймгийн Мандах сумын нутагт байрлах Цагаан суваргын зэс-молибдены үйлдвэрийн технологийн усан хангамжийг шийдвэрлэх зорилготой газрын доорх усны эрэл-хайгуул, нөөц тогтоох  “Нарангийн хоолой-2” төслийн тайлангийн шинжээчээр ажилласан.

Геологийн салбарын тэр тусмаа гидрогеологичийн мэргэжлийг сонгон суралцах залуус ховор байна. Жилд 2-3-хан оюутнууд төгсдөг байсан бол сүүлийн жилүүдэд энэ тоо нэмэгдэж байгаа нь сайн хэрэг. Газрын доорх ус гэхээр зөвхөн хайгуулын ажил биш л дээ. Гидрогеологич мэргэжил эзэмшлээ гэхэд ус ашиглахгүй үйлдвэр, ус уухгүй хүн амьтан гэж байхгүй учраас усан хангамж, усны эрүүл ахуй, байгаль орчин, эрүүл мэнд гээд маш олон салбар руу хөрвөж ажиллах боломжтой. Гидрогеологичийн мэргэжлийн давуу тал энэ.

Хэрэв гидрогеологич болохыг хүсэж буй сурагч, оюутан дүү нар байвал математик, физик, хими гэсэн байгалийн суурь шинжлэх ухааны хичээлийг түлхүү судлах хэрэгтэй гэж зөвлөмөөр байна.

Ус бол хүн төрөлхтний хамгийн чухал нөөц учраас түүнийг судалж, хамгаалдаг гидрогеологичийн мэргэжил хэзээ ч хуучрахгүй, хэрэгцээ шаардлага нь жил ирэх тусам өсөн нэмэгдэж байна. Тиймээс ирээдүйн усны нөөцийг хамгаалж, зөв зохистой ашиглахад хувь нэмрээ оруулахыг хүсэж байвал гидрогеологич гэдэг үнэ цэнтэй мэргэжлийг сонгоорой.