Дэлхийн жишгээр жижгэвтэр улсад хамаарах Унгар ид “савлаж” байна. Тэр хаашаа савна, дэлхийн геополитикийн “тэнхлэг” тийшээ савчих гээд байх шиг санагдана. Өчүүхэн миний л бодол шүү. Хэдхэн хоногийн дараа, 4-р сарын 12-нд болох парламентынх нь ээлжит сонгууль маш өрсөлдөөнтэй, ширүүн ч юм болж магадгүй сонсогдож байна.   

Нэг талаас 1998-2004, дараа нь 2010 оноос одоо хүртэл нийт 20 жил Унгарын Ерөнхий Сайдаар ажиллаж байгаа, улс төрийн асар их туршлагатай “Өвгөн бүргэд” Орбан, нөгөө талаас улс төрд бол “Залуу шонхор” Мажар (Magyar) нар рингэн дээр ид “зодолдож” байна.  

Унгарчууд өөрсдийгөө Мажар улс буюу “Magyarorszag” гэж нэрлэдэг, бичдэг. Маркан дээрээ ихэвчлэн “Magyar Posta” гэж бичнэ. Тэгэхээр энэ залуу, манайхаар бол “Монгол” гэдэг нэртэй залуу байх нь.  

“Монгол, Мажар” гэснээс бидний хоёр үндэстэн чинь өнө эртний Хүннү гүрний үеэс хүйн холбоотой. Хожим нь энэ улстай дэлхийн II дайны дараа коммунист дэглэмтэй, социалист хамтын нөхөрлөлийн гишүүд болж, “ахан дүүс”-ийн харилцаагаар холбогдсон. Унгарчууд бидэнд тусалж байсан. Манай мал аж ахуйг элдэв халдварт өвчнөөс сэргийлдэг, монголын хими-биологийн стратегийн нэн чухал үүрэгтэй Биокомбинатыг бидэнд барьж бэлэглэсэн. Одоо ч ажиллаж, үр өгөөжөө өгсөөр байна. Өөр ч үйлдвэрүүд бий. 

Бас нэг гол салбар бол монгол марк юм. Унгар улс нь олон улсын жишгээр жижгэвтэр боловч дэлхийн маркийн ертөнцөд бол “том” тоглогч-улс юм. Би энэ салбарт ажиллаж байсан болохоор мэднэ.  

Олон орны маркийг хэвлэдэг асар их туршлагатай. Тэдний хэвлэсэн маркууд маш гоёмсог, өнгөлөг, цаас болон цавууны чанар сайн, үнэт цаасны нууцлал өндөр түвшнийх.  
 
Марк зурдаг нарийн мэргэшсэн чадварлаг зураачдын том багтай. 1958-1983 оныг дуустал 25 жилийн урт хугацаанд манай улсын маш гоёмсог 240 орчим нэр төрлийн 1000-гаад номинал маркийг тэд бүтээж, олон арван саяар хэвлэн, дэлхийгээр тарааж, хөгжиж буй Монгол улсын нүүр царайг дэлхийд сурталчилж, чухам энэ үед “Монгол бол гоё сайхан марктай улс” гэдэг имиж, нэр хүндтэй болсон билээ.  
 
Оюутан цагт унгарчуудтай ч цуг сурч байсан. Зураач Цэнд-Аюуш бид хоёр Вероника гэдэг урлаг судлалаар сурч байсан унгар охин, Иштван гэдэг бас нэг залуутай нэг ангид байсансан. Тэд эртний түүхт монголчуудтай хүйн холбоотойгоо мэддэг.  
 
Бид түүгээрээ их дотносдогсон. Унгар хэлэнд монгол үг цөөнгүй. Бид  Вероника. Иштван хоёрт монгол маркаа бэлэглэдэг, тэд энэ маркууд танай Унгарт хэвлэгдсэн гэхээр маш их баярладагсан. 

Манай хоёр улс коммунист дэглэм нуран унаснаар хэсэг зуур харилцаа нь сулраад эргээд  түүнийгээ сэргээсэн. Ерөнхийлөгч нарын болон бусад өндөр төвшинд харилцан айлчлах болсон, цаашид ч бас зөндөө олон болно л доо.  
 
Өнгөрсөн жил дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн түүхт ойгоо бид тэмдэглэцгээсэн. Үүндээ зориулж харилцан марк гаргасан. Одоо манай хоёр орон сайхан харилцаатай. Европ дахь Монгол судлалын гол төв Будапештэд байдаг. Унгар нөхөд маань одоо ч биднийгээ дэмждэг хэвээрээ. Тэнд манай олон мянган монгол хүн амьдарч суралцаж байна. Унгар улс нь Европ тивийн төвд оршдог, 10 орчим сая хүн амтай, 93030 км хавтгай дөрвөлжин нутаг дэвсгэртэй (Хөвсгөл аймгийн хирийн), манайх шиг далайд гарцгүй орон.  

Гэсэн хэдий ч яагаад ч юм Унгарын тухай мэдээлэл манайд нэлээн хомс юм шиг надад санагддаг..  

Эргээд тэдний сонгууль руу нь хандъя. 

Сонгуульд гол өрсөлдөгч “Өвгөн бүргэд” Орбан бол Оросын талыг баримтлагч Фидеш (Fidesz) намын тэргүүн. Путины амин найз-Европ дахь түүний сүүлчийн гладиатор нь. “Гар хөл” нь ч гэмээр юм уу. Түүнийг “Орос Орбан” гэж зарим шооч хүмүүс нэрлэдэг гэнэ. Манай “Ояа” гэдэгтэй мөн ч төстэй байгаа биз? Нэрсийг нь солиод унш даа.   

Харин нөгөө гол өрсөлдөгч, улс орныхоо нэртэй “Залуу шонхор” Мажар хэмээх улс төрч бол Европын талыг баримтлагч. Сөрөг хүчний Тиша (Tisza) намын удирдагч. Зарим урьдчилан таамагласан, албан ёсны бус мэдээгээр Мажар бүр дээшээ цойлж 62 хувь руу үсэрч байгаа гэнэ.  
 
Петр Мажар яагаад ийм хурдан алдартай болсон гол “хөзөр” нь гэвэл, тэрбээр өмнө нь Fidesz-ийн гишүүн байхдаа “Орос” Орбаны талынхны авлига, хээл хахуулийн систем хэрхэн ажилладгийг сайтар мэддэг болсон явдал юм байна. Түүнтэй холбоотой бизнесийн зарим хүмүүс (найз нөхөд, холбоотнууд), томоохон төслүүдийг хамж маш хурдан баяжиж байгаа гэнэ.  

Жишээ нь Орбаны хүргэн Tiborcz хотуудын гудамжны гэрэл шинэчлэх тендерүүдийг, Орбантай ойр холбоо бүхий бизнес эрхлэгч Lőrinc Mészáros нь Будапешт–Белградын төмөр замын төслийг тус тус хуйвалдаанаар авсан гэх асуудлууд сонгуулийн өмнө улам хурцдаж байна.  
 
Гэвч эдгээрийг эрх баригчид улс төрөөс бүрэн хараат прокурор, шүүх зэрэг хуулийн байгууллагуудтай хуйвалдан хэргийг хаадаг буюу царцаадаг. Орбаны Гадаад хэргийн сайд Peter Szijjarto Европын Холбооны нууц мэдээллийг Орост дамжуулсан нь одоо ид дуулиан тарьж байна.  

Орбан болон түүний засаглалын үед үйлдсэн, олон жилийн турш үргэлжилсэн авилгын хэргүүдийг Мажар ээлж дараалан сөхөж, түүний сайдууд, хамтран зүтгэгчдийг Авилгатай тэмцэх газрын үүдэнд “хэвлэлээр уячхаад” сонгуульд орлоо.

Гэвч Орбан болон түүний нам (Fidesz) авлигын хэргийг үгүйсгэж, маргаж байна. Нэг үгээр энэ талаараа бид адил зовлон туулж яваа болж таарлаа. Оросын “дүү” болон хоёр тивд тунаж үлдсэн болохоор арга ч үгүй биз дээ. Олон улсын Transparency International зэрэг байгууллагууд Унгарыг Европын Холбооны хамгийн их авлигад идэгдсэн орнуудын нэг гэж үздэг тул Унгарт олгох 30 хэдэн тэрбум еврог тус Холбоо царцаасан. 

Ийнхүү “Залуу шонхор” топ “хөзрүүдээ” цувруулан дэлгэж байгаа нь сонгогчдыг хуйлруулж байгаа бололтой. Мажарын “Унгарт өөрчлөлт шинэчлэл, цэвэр засаглал хэрэгтэй” гэдэг уриаг Европын талыг баримтлагчид, хотынхон, залуучууд, бизнесийнхэн, Орбаны урт хугацааны засаглалд бухимдагсад, өмнө нь Fidesz-ийн сонгогч байсан зарим хүмүүс хүртэл дэмжиж түүний талд орж байгаа гэнэ.  
 
Үүний шууд нөлөөгөөр урд нь дотроо хагаралтай байсан сөрөг хүчнүүд мөн нэгдэж байна.   

Ийнхүү өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд Мажарын нам ихэвчлэн түрүүлж байсан хэдий ч засаг төр гэдэг бол мөнгөтэй, зэвсэгтэй, өөрийгөө хамгаалсан өөр олон хүчийг бодитойгоор атгадаг аргатай болохоор, түүгээрээ дамжуулан хэвлэл мэдээллийн салбарт тэнцвэр үүсгэн (зарим хэвлэлийнхнийг худалдаж авсан бололтой) хүчтэй хэвээр байгаа юм байна.  
 
Мөн бот сүлжээ, хиймэл оюун ашигласан хуурамч контентуудаар сөрөг хүчнийг дотор нь хагаралдуулж муухай харагдуулах, сонгогчдыг төөрөгдүүлэх, эрх баригчдын идсэн уусныг илчилсэн сэтгүүлчдийг “тагнуул” гэх мэт хэргээр яллах оролдлогуудын цаана өнөөх л оросууд байгаа гэлцэнэ. Орос ч ийм юманд гаргуун л даа.  

Энэ аргад нь мэдээлэл муутай хөдөөгийнхөн, боловсрол тааруу хүмүүс, ахмад настнууд их автдаг юм байна. Унгарын сонгуулийн систем нь том намд ашигтай, мажоритар талдаа хэлбийсэн,  пропорционал бүхий холимог систем. Чухам энэ системийн ачаар оросын гар хөл Орбаны Fidesz нам нийт сонгогчдын 45–50% санал авсан ч парламентын олонх болчихдог “ид шидтэй” ажээ. Бас л манайхтай адил хэл ам их гардаг гэж байгаа.  

Орбаны уриа нь “Улс орны тогтвортой, аюулгүй байдал” гэх: Унгар бол Оросын эрчим хүчний гүн гүнзгий хараат орон юм. Бас л манайх шиг? Орбаны талынхан “Орос “крантаа хаах” юм бол эдийн засаг гүнзгий хямарч, инфляцыг хөөрөгдөн, амьжиргааны өртөг өсөж, улс оронд тогтворгүй байдал үүсч, аюулгүй байдал алдагдана хэмээн ард түмнээ “айлгах” тактик баримталж байна хэмээн Мажарын талынхан тэднийг шүүмжилдэг.  

Энэ бол “Орос” Орбаны сүүлийн 16 жилийн хамгийн хүнд сонгууль юм. Сонгогчдын нэлээд хэсэг нь хараахан шийдээгүй, сүүлийн долоо хоногт хэн давамгайлсан нь сонгуульд ялах магадлалтай гэж мэдээлж байна. Нэг үгээр энэ сонгуульд “Европ ялах уу, Орос ялах уу?” гэдгийг шийдэх цаг ирлээ. 

Одоо энэ сонгуульд “Орос” Орбан тун бага хувиар буюу бүр 49:51-ээр ялагдаж магадгүй гэсэн тоо ч харагдана. Энэ нь тэдний хувьд түгшүүртэй мэдээ юм. Янз бүрийн таамаг их байгаа ч үүнийг бодитой гэцгээж байна. Гэтэл хамгийн сүүлд 03/29-ний өглөө ирж байгаа мэдээгээр Tisza нам 58%, Fidesz 35%-ийн санал авч магадгүй байна гэнэ. Бүхэл бүтэн 23%-ийн зөрөөг богинохон хугацаанд нөхөж гүйцэх боломж бараг байхгүй гэж үзэцгээж байна.    

Путин нь Ираны талд маш нууцаар Америкийн эмзэг газруудыг зааж өгч, пуужиндуулж итгэлийг нь эвдсэнд Трамп маш их хилэгнэжээ. Нэг үгээр тэр өмнө нь Оросыг дэмжиж байсан итгэл үнэмшил нь уначихлаа.  
 
Путинд өширхсөн Трамп урдын найз “Орос” Орбаныгаа одоо дэмжихгүй л болов уу. Энэ үеэр харин ч нөгөө загнуулаад байсан Зеленьский нь түүнд тусалж, Ираны дронуудын эсрэг хаалт босгож өгч байна. Украин Америкт тусалсан нь Мажарынханд эергээр тусах магадлал ихтэй. Ер нь тус ч байна даа. 

Хэрэв “Европ” талынхан ялаад энэ улс Европ руу эргэвэл жижигхэн Унгар дэлхийн геополитикт “том тоглогч” болон тодрох нигуртай.  Ингэснээр Европын төдийгүй дэлхийн геополитикийн тэнцвэр өөрчлөгдөнө. Тухайлбал Украины ялалт баталгаажна. Тэд “орос” Орбаны (Унгарын биш шүү) зогсоосон 90 тэрбум долларын санхүүжилтээ Европын Холбооноос авна.  
 
Өөр ч тусламжууд орж ирнэ.  

Унгарт хураалгасан алтаа ч эргүүлж авна. Арслан барсын хүчийг нэгэнт олоод, хийморь нь сэргэсэн Украины арми эрч хүчээ дахин нэг хүчтэй сэргээх тул энэ зун хийморьгүй болсон Путины армийг буулгаж авах нь тодорхой. Путин-Лавровын олон жил хүчлэн байж босгосон “Русский Мир” нь даалууны эффектээр нуран унаж буй энэ үед Европ дахь түүний сүүлчийн гладиатор ялагдвал “шувтарсан цагаан бумбандаа буулаа” гээч болох биз. Бас нэг жижигхэн гладиатор Словакийн “орос” Фицо түүнийг дагаад унах болохоор тусгайлан бичсэнгүй. Шүүхэд дуудагдсан. 

Чухамхүү үүнийг мэдэж, мэдэрч байгаа болохоор тэд тийм амар бууж өгөхгүйн тулд Унгарын сонгуульд маш их ач холбогдол өгч, сонгогчдыг айдаст оруулах, эрх баригчдад ашигтай байдал үүсгэх зорилгоор Оросын Гадаад тагнуулын Алба, ФСБ-ын “архаг чонууд” Ерөнхий сайд Орбаны амь насанд халдах хуурамч “аллага”зохион байгуулахаар төлөвлөжээ.  

Гэвч энэ нууц нь задарсан мэдээнүүд Washigton Post, The Independent, La Monde зэрэг сонинуудад байна.   

Тэд манайд 2008 онд тохиосон шиг “7-сарын 1”-ийг төлөвлөж, сонгуулийн өмнө, хойно бусад орны дотоод байдлыг хурцатган самардаг нь тэдний ганц чаддаг ажил. 
 
Одоогоос яг 70 жилийн өмнө 1956 онд Зөвлөлтийн цэрэг Унгарт дайран орсон гунигт түүх бий. Оросын Гадаад тагнуулын байгууллага болон КГБ-ФСБ хаана сүг сүүдэр нь үзэгднэв, тэнд үймээн самуун, аллага таллага  дэгдэж байдаг нь бараг л ёс. Би гүтгээгүй ээ. Интернетээр дүүрэн баримттай, бичлэгтэй мэдээлэл байна.  

Орос ялагдвал дэлхийн геополитикийн тэнцвэр өөрчлөгдөх нь бага ангийн хүүхдэд ч ойлгомжтой болж байна. Геополитикийн бүх төсөл нь нурж байна: Сири, Венесуэл, Иран, Куба...хэн үлдэв таацгаана уу. 

Тиймээс нийтлэлээ ”Унгар: Дэлхийн геополитикийн “тэнхлэг”-ийг эргүүлчих юм биш биз?” гээд “том” гарчиг тавив.  

Тодын Отгонбаяр (Лондон зураач)